Η εκστρατεία στη Σικελία (415-413 π.Χ.) και ο Δεκελεικός πόλεμος (413-404 π.Χ.) ⚔️
Μετά τα πρώτα δέκα χρόνια του Πελοποννησιακού πολέμου, η Αθήνα παίρνει τη μεγαλύτερη και πιο ριψοκίνδυνη απόφαση της ιστορίας της: να στείλει στόλο και στρατό στη μακρινή Σικελία. Η αποτυχία αυτής της εκστρατείας ανοίγει τον δρόμο για την τελική ήττα της πόλης.
Η απόφαση για την εκστρατεία 🗳️
Στην πολιτική σκηνή της Αθήνας κυριαρχεί ο Αλκιβιάδης, πολιτικός με πολλές ικανότητες και υπέρμετρες φιλοδοξίες. Χρησιμοποιώντας ως πρόφαση τον πόλεμο δύο σικελικών πόλεων, της Έγεστας και του Σελινούντα, πείθει την Εκκλησία του Δήμου να οργανώσει μεγάλη εκστρατεία στη Σικελία. Το πρόσχημα ήταν η αποστολή βοήθειας προς τους Εγεσταίους, φίλους της Αθήνας — ο πραγματικός στόχος όμως ήταν η επέκταση της αθηναϊκής κυριαρχίας στη Δύση.
Ο Νικίας διατύπωσε αντιρρήσεις, αλλά δεν εισακούστηκε. Η Εκκλησία όρισε τρεις αρχηγούς της εκστρατείας δίνοντάς τους πλήρεις εξουσίες — στρατηγούς αυτοκράτορες:
| Στρατηγός | Η θέση του απέναντι στην εκστρατεία |
|---|---|
| Αλκιβιάδης | Ο εμπνευστής και ένθερμος υποστηρικτής της |
| Νικίας | Είχε αντιρρήσεις και δεν πίστευε στη χρησιμότητά της |
| Λάμαχος | Έμπειρος στρατιωτικός, τρίτος στην ηγεσία |
Ο Θουκυδίδης περιγράφει πώς όλους τους έπιασε μεγάλη επιθυμία να φύγουν στην εκστρατεία: οι πιο ηλικιωμένοι νόμιζαν ότι θα κατακτήσουν τη Σικελία ή τουλάχιστον ότι δεν διέτρεχαν κίνδυνο με τόσο μεγάλες δυνάμεις, οι νεότεροι ήθελαν να δουν και να γνωρίσουν τον μακρινό αυτό τόπο, και το πλήθος των στρατιωτών περίμενε μισθούς αμέσως και μόνιμη μισθοφορία στο μέλλον. Έτσι, ακόμη κι εκείνοι που διαφωνούσαν σώπαιναν, από φόβο μήπως θεωρηθούν κακοί πατριώτες αν καταψηφίσουν.
Μην μπερδεύεσαι: η βοήθεια στους Εγεσταίους ήταν μόνο η αφορμή που παρουσιάστηκε δημόσια. Ο Αλκιβιάδης απέβλεπε στην κατάκτηση ολόκληρης της Σικελίας και στην επέκταση της αθηναϊκής δύναμης πολύ πέρα από το Αιγαίο.
Ο Αλκιβιάδης εγκαταλείπει τους Αθηναίους 🏃
Όταν ο στόλος των Αθηναίων έφθασε στη Σικελία, στην Αθήνα ξέσπασε οξύτατη πολιτική κρίση. Οι εχθροί του Αλκιβιάδη τον κατηγόρησαν ότι, την παραμονή της αποχώρησης για τη Σικελία, αυτός και φίλοι του σε κατάσταση μέθης είχαν ακρωτηριάσει τις ερμαϊκές στήλες που χρησίμευαν ως οδοδείκτες στους δρόμους και τις πλατείες της πόλης. Ο λαός έδωσε υπερβολική σημασία στο γεγονός και η κατηγορία για ιεροσυλία ήταν φοβερή.
Η Εκκλησία αποφάσισε να ανακαλέσει τον Αλκιβιάδη από τη Σικελία. Αυτός, φοβούμενος την καταδίκη του σε θάνατο, αρνείται να επιστρέψει και καταφεύγει στη Σπάρτη. Εκεί, προδίδοντας την πόλη του, δίνει στους Σπαρτιάτες δύο καταστροφικές για την Αθήνα συμβουλές:
- Να στείλουν ισχυρό εκστρατευτικό σώμα στη Σικελία, για να βοηθήσουν τους Σελινούντιους και τους συμμάχους τους Συρακούσιους.
- Να καταλάβουν και να οχυρώσουν τη Δεκέλεια στην Αττική, ώστε να αποκόψουν την Αθήνα από την αγροτική ενδοχώρα της.
Η καταστροφή στη Σικελία 💔
Στη Σικελία η κατάσταση εξελίσσεται άσχημα για τους Αθηναίους, και οι λόγοι είναι τρεις:
- Ο εμπνευστής της εκστρατείας είναι απών — ο Αλκιβιάδης βρίσκεται πια στη Σπάρτη.
- Ο Νικίας δεν πιστεύει στη χρησιμότητα της επιχείρησης, άρα την οδηγεί χωρίς πεποίθηση.
- Ο Λάμαχος φονεύεται σε μια σύγκρουση με τους Συρακούσιους.
Όταν φθάνουν οι σπαρτιατικές ενισχύσεις υπό τον ικανότατο στρατηγό Γύλιππο, η κατάσταση χειροτερεύει και καταλήγει σε ολοκληρωτική καταστροφή. Ο αθηναϊκός στόλος και στρατός χάνονται ολόκληροι στα ξένα νερά και εδάφη της Σικελίας.
Για τον Θουκυδίδη η σικελική καταστροφή σηματοδοτεί την οριστική πτώση του αθηναϊκού μεγαλείου. Τη συνόψισε με τη φράση «Οὐδέν ἐστίν ὃ,τι οὐκ ἀπώλετο» — «Όλα χάθηκαν».
Παρέμβαση των Περσών 💰
Η οχύρωση της Δεκέλειας από τους Σπαρτιάτες είχε καταστρεπτικά αποτελέσματα: η ύπαιθρος χάνεται για την Αθήνα, που δεν μπορεί πια να καλλιεργεί τη γη της ούτε να κινείται ελεύθερα στην Αττική. Από αυτή την οχύρωση πήρε το όνομά της και η τελευταία φάση του πολέμου, ο Δεκελεικός πόλεμος.
Οι Αθηναίοι προσπαθούν να ναυπηγήσουν νέο στόλο. Συγχρόνως όμως οι Πέρσες αρχίζουν ξανά να εμφανίζονται στο Αιγαίο. Ο Αλκιβιάδης, ο οποίος μετά τη Σπάρτη έχει καταφύγει στη Μικρά Ασία, συμβουλεύει τους Πέρσες να συντηρούν τον πόλεμο ανάμεσα σε Αθήνα και Σπάρτη, ώστε να εξαντλούνται και οι δύο. Οι Πέρσες προσφέρουν χρήματα στους Σπαρτιάτες, κι εκείνοι ναυπηγούν ισχυρό στόλο και διεκδικούν από τους Αθηναίους την κυριαρχία στο Αιγαίο. Την ηγεσία του σπαρτιατικού στρατού αναλαμβάνει ένας ικανότατος στρατηγός, ο Λύσανδρος.
Οι Αθηναίοι, στην αμηχανία τους, ανακαλούν τον Αλκιβιάδη και του αναθέτουν την αποστολή να αντιμετωπίσει τον Λύσανδρο. Ο αθηναϊκός στόλος όμως ηττάται στο ακρωτήριο της Σάμου Νότιο (407 π.Χ.). Υπεύθυνος της ήττας θεωρείται ο Αλκιβιάδης, ο οποίος δεν επιστρέφει ποτέ στην Αθήνα.
Ο πόλεμος δεν κρίθηκε μόνο στα όπλα αλλά και στο χρήμα. Από τη στιγμή που οι Πέρσες χρηματοδότησαν τον σπαρτιατικό στόλο, η Αθήνα έχασε το μοναδικό της πλεονέκτημα — τη ναυτική υπεροχή.
Ο Πέρσης πρίγκιπας Κύρος δήλωσε στους Σπαρτιάτες ότι ήρθε φέρνοντας πεντακόσια τάλαντα και ότι, αν αυτά ξοδεύονταν, θα διέθετε και τα δικά του χρήματα — και αν δεν έφταναν ούτε αυτά, θα κομμάτιαζε ακόμη και τον ασημένιο και χρυσό θρόνο πάνω στον οποίο καθόταν. Οι σύμμαχοί του τού πρότειναν να υποσχεθεί σε κάθε ναύτη μία αττική δραχμή, γιατί έτσι οι ναύτες των Αθηναίων θα εγκατέλειπαν τα δικά τους πλοία.
Αγώνας στη θάλασσα 🌊
Παρά τα προβλήματα, η Αθήνα δίνει ακόμη μάχες στη θάλασσα:
| Ναυμαχία | Χρονολογία | Αποτέλεσμα |
|---|---|---|
| Αργινούσες | 406 π.Χ. | Νίκη του αθηναϊκού στόλου με αρχηγό τον Κόνωνα |
| Αιγός Ποταμοί | 405 π.Χ. | Ο Λύσανδρος κυριεύει με τέχνασμα τα αθηναϊκά πλοία |
Μετά τις Αργινούσες οι επιχειρήσεις αναπτύσσονται στο Βόρειο Αιγαίο και στα στενά της Προποντίδας. Στα 405 π.Χ. ο Λύσανδρος, στους Αιγός Ποταμούς — μια τοποθεσία στον Ελλήσποντο — κυριεύει με τέχνασμα τα αθηναϊκά πλοία. Η καταστροφή των Αθηναίων ήταν ολοκληρωτική· χωρίς στόλο, η Αθήνα δεν μπορούσε πια ούτε να τραφεί ούτε να αμυνθεί.
Ο Λακεδαιμόνιος ναύαρχος Καλλικρατίδας, όταν ο Κύρος τον άφησε να περιμένει δύο μέρες για τον μισθό των ναυτών, οργίστηκε και είπε ότι οι Έλληνες είναι πανάθλιοι, επειδή κολακεύουν τους βαρβάρους για τα χρήματα. Δήλωσε μάλιστα ότι, αν γυρνούσε σώος στην πατρίδα, θα έκανε ό,τι μπορούσε για να συμφιλιώσει τους Αθηναίους και τους Λακεδαιμονίους. Έπειτα απέπλευσε προς τη Μίλητο κι από κει έστειλε τριήρεις στη Λακεδαίμονα, για να ζητήσει χρήματα.
Η συνθηκολόγηση (404 π.Χ.) 🏳️
Ο στόλος των Σπαρτιατών αποκλείει την Αθήνα από τη θάλασσα, ενώ η πόλη, με οχυρωμένη τη Δεκέλεια, ήταν τελείως απομονωμένη και από την ξηρά. Η πολιορκία εξάντλησε τους Αθηναίους, οι οποίοι το 404 π.Χ. αναγκάζονται να ζητήσουν ειρήνη.
Οι Σπαρτιάτες συγκαλούν συνέδριο στη Σπάρτη για να αποφασιστεί η σύναψη ειρήνης. Εκεί οι Κορίνθιοι και άλλοι σύμμαχοι ζητούν να ισοπεδωθεί η Αθήνα και οι κάτοικοί της να πουληθούν ως δούλοι. Οι Σπαρτιάτες όμως, αναλογιζόμενοι την προσφορά της Αθήνας κατά τους Περσικούς πολέμους, δεν άκουσαν τη γνώμη των συμμάχων και δέχθηκαν να συνάψουν ειρήνη με τους παρακάτω βαρείς όρους:
- α) Οι Αθηναίοι να παραδώσουν όλα τους τα πλοία εκτός από 12.
- β) Να κατεδαφιστούν τα Μακρά τείχη και τα τείχη του Πειραιά.
- γ) Να επανέλθουν όλοι οι πολιτικοί εξόριστοι.
- δ) Οι Αθηναίοι να ακολουθούν τους Σπαρτιάτες και να έχουν τους ίδιους εχθρούς και φίλους.
Η Αθήνα σώθηκε από την ολοκληρωτική καταστροφή όχι από δική της δύναμη, αλλά επειδή οι Σπαρτιάτες θυμήθηκαν την προσφορά της στους Περσικούς πολέμους. Οι σύμμαχοί τους, και κυρίως οι Κορίνθιοι, ζητούσαν να ισοπεδωθεί η πόλη και να πουληθούν οι κάτοικοί της ως δούλοι.
Τα αποτελέσματα του πολέμου 📉
Το τέλος του πολέμου αναδεικνύει τη Σπάρτη νικήτρια. Όμως στην πραγματικότητα ολόκληρη η Ελλάδα εξέρχεται βαθύτατα τραυματισμένη:
Υλικές και ανθρώπινες συνέπειες
Πόλεις έχουν ερειπωθεί, η ύπαιθρος έχει εγκαταλειφθεί από τους κατοίκους της και οι νεκροί ανέρχονται σε χιλιάδες.
Ηθική και κοινωνική διάβρωση
Ο πόλεμος διέβρωσε και τον ψυχικό κόσμο των ανθρώπων: οι ηθικές αξίες έχουν καταρρεύσει, οι κοινωνικές δομές έχουν ανατραπεί και η θρησκευτική πίστη έχει αντικατασταθεί από την αμφισβήτηση.
Η είσοδος των Περσών στα ελληνικά πράγματα
Ακόμη, ο πόλεμος αυτός έχει επιτρέψει στους Πέρσες να αναμειχθούν στα ελληνικά πράγματα — μια εξέλιξη που θα βαραίνει τον ελληνικό κόσμο για δεκαετίες.
Το πιο σημαντικό συμπέρασμα του κεφαλαίου δεν είναι ποιος κέρδισε, αλλά ότι κανείς δεν βγήκε πραγματικά κερδισμένος. Η Σπάρτη νίκησε στρατιωτικά, όμως ο ελληνικός κόσμος βγήκε εξασθενημένος και εκτεθειμένος στην περσική επιρροή.