Τα αίτια και οι αφορμές του Πελοποννησιακού πολέμου — Ο Αρχιδάμειος πόλεμος (431-421 π.Χ.) ⚔️
Μετά τους Περσικούς πολέμους, δύο πόλεις ξεχώρισαν στον ελληνικό κόσμο: η Αθήνα και η Σπάρτη. Για μερικές δεκαετίες συνυπήρχαν, καθεμιά με τη δική της συμμαχία. Στα μέσα όμως του 5ου αιώνα π.Χ. η ισορροπία έσπασε και οι δύο δυνάμεις οδηγήθηκαν στη μεγαλύτερη εμφύλια σύγκρουση της αρχαίας Ελλάδας.
Τα αίτια 🏛️
Τα αίτια είναι οι βαθύτεροι λόγοι που χρόνιζαν και έκαναν τη σύγκρουση αναπόφευκτη.
Η στροφή της Αθήνας προς τη Δύση 🌊
Η Αθήνα, μετά την πλήρη κυριαρχία της στο Αιγαίο, στρέφει τις βλέψεις της και προς τη Δύση: το Ιόνιο και την Αδριατική. Αυτό τη φέρνει σε σύγκρουση με την Κόρινθο, κύρια σύμμαχο της Σπάρτης, η οποία θεωρούσε ως χώρο επιρροής της τις δυτικές θάλασσες και βλέπει τώρα τα οικονομικά της συμφέροντα να απειλούνται.
Η πολιτειακή διαφορά Αθήνας και Σπάρτης ⚖️
Η πολιτειακή διαφορά της Αθήνας με τη Σπάρτη — η οποία γεννά και τη διαφορά στην ανάπτυξη των νοοτροπιών — είναι η βαθύτερη και ουσιαστικότερη αιτία του χάσματος ανάμεσα στις δύο πόλεις, ένα χάσμα που σταδιακά θα καταστεί αγεφύρωτο. Η κλειστή και αριστοκρατική Σπάρτη έβλεπε με ολοφάνερη καχυποψία τη συνεχώς αυξανόμενη δύναμη της ανοικτής και δημοκρατικής Αθήνας. Με την Αθήνα και τη Σπάρτη βρίσκονται αντιμέτωπες δύο αντίπαλες και αντίθετες κοσμοθεωρίες. Η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη.
Τα αίτια είναι οι βαθιές, μακροχρόνιες αιτίες (οικονομικός ανταγωνισμός, πολιτειακή αντίθεση). Οι αφορμές είναι τα συγκεκριμένα γεγονότα που έδωσαν την τελευταία ώθηση. Χωρίς τα αίτια, οι αφορμές δεν θα οδηγούσαν σε πόλεμο.
Οι αφορμές 💥
Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, η ανάμειξη των Αθηναίων στη διαμάχη ανάμεσα στην Κέρκυρα και την Κόρινθο για την Επίδαμνο (Δυρράχιο) αποτελεί την πρώτη αφορμή του πολέμου.
Στη συνέχεια η αντιπαλότητα ανάμεσα σε Κόρινθο και Αθήνα οξύνεται:
- Οι Κορίνθιοι ωθούν σε αποστασία από την Αθηναϊκή συμμαχία την Ποτίδαια (432 π.Χ.).
- Σε αντίποινα ο Περικλής απαγορεύει στα πλοία των Μεγαρέων, συμμάχων της Σπάρτης, να αγκυροβολούν σε λιμάνια της Αθηναϊκής συμμαχίας και να διεξάγουν εμπόριο. Το μέτρο αυτό είναι γνωστό ως Κατά Μεγαρέων ψήφισμα.
Με αυτόν τον τρόπο οι «Τριακοντούτεις σπονδαί» (τριακονταετής ειρήνη) είχαν παραβιαστεί. Σε συνέδριο στη Σπάρτη, Κορίνθιοι και Μεγαρείς, με τη συμπαράταξη και της φιλοπόλεμης σπαρτιατικής μερίδας, ισχυρίζονται ότι ο πόλεμος είναι η μόνη λύση. Επικρατούν οι φιλοπόλεμοι και οι εχθροπραξίες αρχίζουν το 431 π.Χ.
Η Αθήνα μπορούσε να αντέξει έναν πόλεμο χάρη στα Μακρά τείχη: ένα μεγάλο οχυρωματικό έργο που περιέβαλλε Αθήνα και Πειραιά και μεταμόρφωνε ουσιαστικά τις δύο πόλεις σε απόρθητο τεχνητό νησί. Όσο ο στόλος κρατούσε ανοιχτό τον δρόμο της θάλασσας, η πόλη τροφοδοτούνταν ακόμη κι όταν ο εχθρός βρισκόταν έξω από τα τείχη της.
Οι τρεις φάσεις του πολέμου 🗡️
Ο πόλεμος ονομάστηκε Πελοποννησιακός, κράτησε — με μικρές διακοπές — 27 χρόνια και διακρίνεται σε τρεις φάσεις:
| Φάση | Χρονολογία |
|---|---|
| Αρχιδάμειος πόλεμος | 431-421 π.Χ. |
| Σικελική εκστρατεία | 415-413 π.Χ. |
| Δεκελεικός πόλεμος | 413-411 π.Χ. |
Η πρώτη φάση πήρε το όνομά της από τον Αρχίδαμο, τον βασιλιά της Σπάρτης που ηγήθηκε των πρώτων εισβολών στην Αττική.
Λίγο πριν ξεσπάσει ο πόλεμος, οι Σπαρτιάτες έστειλαν στην Αθήνα τον πρέσβη Μελήσιππο. Οι Αθηναίοι τον έδιωξαν χωρίς καν να τον ακούσουν και τον υποχρέωσαν να βγει αυθημερόν από τα σύνορα της Αττικής. Φεύγοντας, ο Μελήσιππος γύρισε και είπε τα λόγια αυτά. Ήταν η τελευταία ευκαιρία για την αποτροπή του πολέμου — και χάθηκε.
Τα πρώτα έτη του πολέμου 🏰
Πρόλογο του πολέμου αποτέλεσε η εισβολή των Θηβαίων στην Πλάταια, παραδοσιακή φίλη της Αθήνας.
Ο πελοποννησιακός στρατός, με αρχηγό τον βασιλιά της Σπάρτης Αρχίδαμο, λεηλατεί την ύπαιθρο της Αττικής και ο πληθυσμός της αναγκάζεται να καταφύγει μέσα στην οχυρωμένη πόλη. Ο Θουκυδίδης περιγράφει πόσο οδυνηρή ήταν αυτή η μετακίνηση: οι Αθηναίοι ζούσαν για αιώνες στην ύπαιθρο, σε αυτόνομους οικισμούς, και εγκατέλειπαν με βαριά θλίψη τα σπίτια και τους ναούς τους, που ήταν από τα αρχαία χρόνια πατροπαράδοτη κληρονομιά τους. Είχαν ο καθένας το αίσθημα ότι εγκατέλειπε την πραγματική του πατρίδα.
Η μολυσματική ασθένεια και ο θάνατος του Περικλή 🤒
Το 430 π.Χ. μια μολυσματική ασθένεια αποδεκατίζει τον πληθυσμό της Αθήνας, στριμωγμένο πίσω από τα τείχη. Θύμα της και ο ίδιος ο Περικλής (429 π.Χ.). Οι Αθηναίοι χάνουν το ηθικό τους. Ισάξιος διάδοχος του Περικλή δεν υπάρχει: στην πολιτική κυριαρχούν πλέον οι δημαγωγοί.
Η ασθένεια χτυπά την Αθήνα το 430 π.Χ., αλλά ο Περικλής πεθαίνει από αυτήν το 429 π.Χ. Είναι δύο διαφορετικές χρονιές και συχνά μπερδεύονται.
Αποστασία Λέσβου 🌊
Για να αντιμετωπίσει τις σπαρτιατικές επιδρομές, η Αθήνα πιέζει οικονομικά τους συμμάχους της. Οι αυθαιρεσίες προκαλούν εξεγέρσεις. Η Λέσβος πρωτοστατεί (428 π.Χ.) και η αποστασία καταπνίγεται με αγριότητα από τους Αθηναίους.
Κατάληψη Σφακτηρίας 🏝️
Το 425 π.Χ. ένα απροσδόκητο γεγονός ανατρέπει την πορεία του πολέμου: η κατάληψη του μικρού νησιού Σφακτηρία στην Πύλο από τους Αθηναίους και η σύλληψη πολλών Σπαρτιατών. Η Σπάρτη, για να πετύχει την απελευθέρωση των αιχμαλώτων, αναγκάζεται να ζητήσει ειρήνη. Οι Αθηναίοι όμως απορρίπτουν την πρόταση.
Ο ίδιος ο Θουκυδίδης έγραψε ότι από όλα τα προηγούμενα πολεμικά γεγονότα το μεγαλύτερο ήταν ο Περσικός πόλεμος, ο οποίος τερματίστηκε με δύο ναυμαχίες και δύο μάχες. Ο Πελοποννησιακός όμως κράτησε πάρα πολλά χρόνια και προκάλεσε στην Ελλάδα τόσες συμφορές όσες δεν είχε πάθει ποτέ σε ανάλογο χρονικό διάστημα: ποτέ άλλοτε δεν καταστράφηκαν τόσες πολιτείες, δεν έγιναν τόσες εξορίες και δεν σκοτώθηκαν τόσοι άνθρωποι, είτε στον πόλεμο είτε σε εμφυλίους σπαραγμούς.
Ο πόλεμος στη Μακεδονία ⚔️
Οι Σπαρτιάτες μεταφέρουν τον πόλεμο στη Μακεδονία. Ο στρατηγός Βρασίδας, με ένα εκστρατευτικό σώμα, φθάνει στη Χαλκιδική και καταλαμβάνει την Αμφίπολη. Οι Αθηναίοι αντιδρούν και στέλνουν στρατό στη Χαλκιδική υπό τον δημαγωγό Κλέωνα. Σε αμφίρροπη μάχη κοντά στην Αμφίπολη φονεύονται και οι δύο στρατηγοί, Βρασίδας και Κλέων (422 π.Χ.).
Νικίειος ειρήνη 🕊️
Ο θάνατος των δύο ηγετών είχε ως άμεσο αποτέλεσμα το τέλος του πολέμου. Και οι δύο ήταν οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές της συνέχισης των εχθροπραξιών, και με τον χαμό τους η φωνή των μετριοπαθών ακούστηκε. Με πρωταγωνιστή τον αρχηγό του αριστοκρατικού κόμματος στην Αθήνα, τον Νικία, υπογράφεται ειρήνη για πενήντα χρόνια (421 π.Χ.).
Η Νικίειος ειρήνη υπογράφηκε για πενήντα χρόνια, αλλά τερμάτισε μόνο την πρώτη φάση του πολέμου, τον Αρχιδάμειο. Ο Πελοποννησιακός πόλεμος συνολικά κράτησε 27 χρόνια και θα ξαναρχίσει λίγα χρόνια αργότερα με τη Σικελική εκστρατεία.