Η μόρφωση, η εργασία και οι γιορτές των Αθηναίων 🏛️
Την εποχή της ηγεμονίας της Αθήνας (479-431 π.Χ.) η πόλη δεν ήταν μόνο η ισχυρότερη ναυτική δύναμη του ελληνικού κόσμου. Ήταν και ένας τόπος όπου τα παιδιά μάθαιναν γράμματα και μουσική, οι ενήλικες δούλευαν στα χωράφια και στα εργαστήρια, και όλοι μαζί γιόρταζαν. Ας δούμε πώς κυλούσε αυτή η καθημερινή ζωή.
Η μόρφωση των παιδιών 📚
Η αθηναϊκή Πολιτεία είχε θέσει ως υπέρτατο παιδευτικό στόχο την αρμονική ανάπτυξη του σώματος και του πνεύματος. Δίπλα σ' αυτόν τον κεντρικό στόχο υπήρχαν και άλλοι, παραπληρωματικοί: η ανάπτυξη του καλού γούστου, της ευπρέπειας, της κοινωνικότητας και της οξυδερκούς πολιτικής σκέψης. Μέσα σ' όλη αυτή τη μαθησιακή διαδικασία η μουσική κατέχει δεσπόζουσα θέση.
Οι Αθηναίοι δεν ξεχώριζαν τη μόρφωση του μυαλού από τη γυμναστική του σώματος. Θεωρούσαν ότι ο ολοκληρωμένος άνθρωπος χρειάζεται και τα δύο. Είναι λάθος, λοιπόν, να φανταστούμε το αθηναϊκό σχολείο μόνο ως ανάγνωση και γραφή.
Οι άνθρωποι γύρω από τον μαθητή
Το αγόρι δεν πήγαινε μόνο του στο σχολείο ούτε μελετούσε μόνο του. Γύρω του υπήρχαν συγκεκριμένα πρόσωπα, το καθένα με τον δικό του ρόλο:
| Πρόσωπο | Τι έκανε |
|---|---|
| Παιδαγωγός | Συνήθως ένας μορφωμένος δούλος. Βοηθούσε το αγόρι στο σπίτι στην εκμάθηση των μαθημάτων του και το συνόδευε στο σχολείο. |
| Γραμματιστής | Δίδασκε γραφή, ανάγνωση και την κατανόηση των ομηρικών επών. |
| Κιθαριστής | Δίδασκε στο παιδί μουσική. |
| Παιδοτρίβης | Εκγύμναζε το παιδί, δηλαδή ήταν ο γυμναστής του. |
Σήμερα «παιδαγωγός» σημαίνει δάσκαλος ή ειδικός της εκπαίδευσης. Στην αρχαία Αθήνα όμως ο παιδαγωγός δεν δίδασκε ο ίδιος στο σχολείο: ήταν ο δούλος που συνόδευε το παιδί και το βοηθούσε στη μελέτη του στο σπίτι. Τα μαθήματα τα έκαναν ο γραμματιστής, ο κιθαριστής και ο παιδοτρίβης.
Οι σοφιστές και η ρητορική
Αργότερα, στην εφηβική ηλικία, τα παιδιά των πλούσιων Αθηναίων που επεδίωκαν μια υψηλή σταδιοδρομία στον πολιτικό τομέα διδάσκονταν από τους σοφιστές τη ρητορική, δηλαδή την τέχνη της ορθής έκφρασης και της ικανότητας να πείθεις τον δήμο.
Οι σοφιστές ήταν μορφωμένοι άνθρωποι που είχαν συρρεύσει στην Αθήνα απ' όλα τα μέρη της Ελλάδας, ακόμα και από τις αποικίες, και δίδασκαν στους νέους τη ρητορική με αδρή αμοιβή, δηλαδή με πολύ μεγάλη πληρωμή.
Στην αθηναϊκή δημοκρατία οι αποφάσεις παίρνονταν στην Εκκλησία του Δήμου, όπου νικούσε όποιος έπειθε τους συμπολίτες του με τον λόγο του. Ένας νέος που ονειρευόταν πολιτική καριέρα ήξερε ότι η ικανότητα να μιλάει καλά άξιζε όσα χρήματα κι αν του ζητούσε ο σοφιστής.
«Ελλάδος παίδευσις»: η πόλη ως σχολείο
Τον νέο, και ιδιαίτερα τον έφηβο, τον βοηθούσε στη διανοητική και αισθητική του ανάπτυξη και κάτι ακόμη: η όλη πνευματική ατμόσφαιρα που κυριαρχούσε στην Αθήνα. Ο ιστορικός Θουκυδίδης ονομάζει την πόλη «Ελλάδος παίδευσιν», δηλαδή σχολείο ολόκληρης της Ελλάδας, και αυτή ήταν η πραγματικότητα.
Ως πνευματικό και καλλιτεχνικό κέντρο του ελληνισμού, η Αθήνα παρείχε κάθε δυνατότητα στους νέους να αναπτύξουν όλες τους τις ικανότητες, να διευρύνουν τους πνευματικούς τους ορίζοντες και να αναδείξουν τα όποια ταλέντα τους.
Ο Αθηναίος και η εργασία ⚒️
Οι Αθηναίοι αγρότες
Οι Αθηναίοι αγρότες, με μικρή κτηματική ιδιοκτησία, αποτελούν την πλειονότητα του πληθυσμού. Καλλιεργούν τα χωράφια τους με τη βοήθεια των δούλων. Η κτηνοτροφία, αντίθετα, είναι περιορισμένη.
Επειδή μιλάμε συνεχώς για την «πόλη» των Αθηνών, εύκολα φανταζόμαστε ότι όλοι οι Αθηναίοι ήταν τεχνίτες ή έμποροι. Στην πραγματικότητα οι περισσότεροι ήταν μικροκαλλιεργητές, με λίγα δικά τους χωράφια στην ύπαιθρο της Αττικής.
Τα εργαστήρια
Οι πολυάριθμοι τεχνίτες ζουν κυρίως στην πόλη. Εργάζονται σε μικρά εργαστήρια, ανοιχτά προς το μέρος του δρόμου, ώστε οι μελλοντικοί πελάτες τους να παρακολουθούν την εργασία τους. Τα εργαστήρια και τα μαγαζιά είναι συγκεντρωμένα σε μία συγκεκριμένη περιοχή, ανάλογα με το είδος που κατασκευάζουν ή πουλούν. Έτσι οι αγγειοπλάστες είχαν συγκεντρώσει τα εργαστήριά τους στην περιοχή του Κεραμεικού.
Ο ρήτορας Λυσίας γράφει ότι κάθε Αθηναίος σύχναζε κάπου: άλλος σε μυροπωλείο, άλλος σε κουρείο, άλλος σε σκυτοτομείο (υποδηματοποιείο). Και οι περισσότεροι προτιμούσαν όσα εργαστήρια ήταν κοντά στην αγορά. Το μαγαζί δεν ήταν μόνο χώρος δουλειάς, ήταν και το «στέκι» της γειτονιάς.
Το εμπόριο
Συγχρόνως, η αύξηση του πληθυσμού συντελεί στη ραγδαία αύξηση του εμπορίου:
- Εισαγωγές: τρόφιμα για τη συντήρηση των κατοίκων, αλλά και πρώτες ύλες όπως δέρματα, ξυλεία και μέταλλα για τις εργασίες των βιοτεχνιών.
- Εξαγωγές: τα προϊόντα των αθηναϊκών εργαστηρίων, δηλαδή υφάσματα, όπλα, κατεργασμένα δέρματα, αγγεία και έπιπλα, που έφταναν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο.
Με την άνθηση του εμπορίου, μια νέα δυναμική και πλούσια επαγγελματική κατηγορία, οι μέτοικοι, αποκτούν ισχύ και επηρεάζουν τις τύχες της πόλης.
Η διανόηση και ο «χρυσούς αιών»
Στο περιθώριο αυτών των επαγγελματικών ενασχολήσεων υπάρχει και μια ιδιαίτερη ομάδα, όχι και τόσο ολιγομελής: οι καλλιτέχνες, οι διανοούμενοι και οι πολιτικοί. Με τα καλλιτεχνικά τους δημιουργήματα, τις υψιπετείς φιλοσοφικές θεωρίες τους και τις ριζοσπαστικές πολιτικές τους κινήσεις, αυτοί υλοποιούν αυτό που ονομάστηκε «χρυσούς αιών» της Αθήνας.
Η Αθήνα γιορτάζει 🎉
Οι γιορτές, παναθηναϊκές και κρατικές ή ιδιωτικές και λιτές, ήταν συνυφασμένες με την καθημερινή ζωή της Αθήνας. Ο ίδιος ο Περικλής, σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, υπερηφανευόταν ότι οι Αθηναίοι φρόντισαν να βρουν όσο γινόταν πιο πολλές ξεκούρασες από τους κόπους, κάνοντας αγώνες και θυσίες όλο τον χρόνο.
Οι μεγάλες γιορτές
| Γιορτή | Προς τιμήν | Τι γινόταν |
|---|---|---|
| Παναθήναια | της Αθηνάς | Η λαμπρότερη γιορτή, η εορτή της ίδιας της πόλης. Τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια και ξεδίπλωνε όλο το μεγαλείο και τη δύναμη της Αθήνας. |
| Μεγάλα ή «εν άστει» Διονύσια | του Διονύσου | Πολυήμερη γιορτή. |
| Ανθεστήρια | του Διονύσου | Οι Αθηναίοι δοκίμαζαν το νέο κρασί μέσα σε ατμόσφαιρα γενικής χαράς. |
| Ελευσίνια | της Δήμητρας και της Περσεφόνης | Εορτάζονταν στις αρχές Οκτωβρίου. Πομπή με προσκυνητές ξεκινούσε από την Αθήνα και κατέληγε στο ιερό της Δήμητρας στην Ελευσίνα, όπου τελούνταν τα Ελευσίνια μυστήρια. |
Τα Μεγάλα Διονύσια και τα Ανθεστήρια είναι διαφορετικές γιορτές, αν και είναι και οι δύο αφιερωμένες στον Διόνυσο. Μην τις μπερδεύετε: τα Ανθεστήρια είναι εκείνα που συνδέονται με το δοκίμασμα του νέου κρασιού.
Όσοι μυούνταν στα Ελευσίνια μυστήρια δεσμεύονταν να μην αποκαλύψουν τίποτε από όσα έβλεπαν και άκουγαν. Η σιωπή τηρήθηκε τόσο καλά, ώστε ακόμη και σήμερα δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι ακριβώς γινόταν μέσα στο ιερό της Ελευσίνας.
Έτσι, τα χρόνια της ηγεμονίας της Αθήνας η ζωή του Αθηναίου μοιραζόταν ανάμεσα στη μόρφωση, στη δουλειά του χωραφιού ή του εργαστηρίου και στις γιορτές, που έδιναν στην πόλη τον ρυθμό της.