Η συγκρότηση της αθηναϊκής κοινωνίας και η καθημερινή ζωή 🏛️
Τον 5ο αιώνα π.Χ. η Αθήνα ήταν η πιο ακμαία πόλη του ελληνικού κόσμου. Ο πληθυσμός της όμως δεν ήταν ενιαίος: χωριζόταν σε τρεις μεγάλες κοινωνικές ομάδες, τους Αθηναίους πολίτες, τους μετοίκους και τους δούλους. Καθεμιά είχε διαφορετική θέση, διαφορετικά δικαιώματα και διαφορετικό ρόλο στη ζωή της πόλης.
Οι τρεις κοινωνικές ομάδες 👥
| Ομάδα | Ποιοι ήταν | Πολιτικά δικαιώματα |
|---|---|---|
| Αθηναίοι πολίτες | Όσοι κατάγονταν από πατέρα και μητέρα Αθηναίους | Πλήρη |
| Μέτοικοι | Πολίτες άλλων ελληνικών πόλεων εγκατεστημένοι στην Αθήνα | Κανένα |
| Δούλοι | Αιχμάλωτοι πολέμου, αγορασμένοι, παιδιά δούλων | Κανένα |
Οι Αθηναίοι πολίτες
Οι Αθηναίοι πολίτες αποτελούσαν τη μοναδική κυρίαρχη δύναμη στην πόλη: από αυτούς πήγαζε κάθε εξουσία. Αθηναίοι πολίτες ήταν όσοι κατάγονταν από πατέρα και μητέρα Αθηναίους. Μόνο αυτοί είχαν το δικαίωμα να συμμετέχουν στις εργασίες της Εκκλησίας του Δήμου, δηλαδή να παίρνουν τις αποφάσεις για την πόλη. Όλοι οι Αθηναίοι πολίτες είχαν τα ίδια δικαιώματα απέναντι στους νόμους, ανεξάρτητα από το αν ήταν πλούσιοι ή φτωχοί.
Δεν ήταν πολίτης όποιος ζούσε στην Αθήνα. Χρειαζόταν και οι δύο γονείς να είναι Αθηναίοι. Έτσι, ένας πλούσιος έμπορος από τη Μίλητο που ζούσε δεκαετίες στην Αθήνα παρέμενε μέτοικος, χωρίς δικαίωμα ψήφου. Επίσης, οι γυναίκες των πολιτών δεν συμμετείχαν στην Εκκλησία του Δήμου.
Οι μέτοικοι
Οι μέτοικοι ήταν πολίτες άλλων ελληνικών πόλεων που είχαν εγκατασταθεί στην Αθήνα, καθώς τους προσέλκυε η ιδιαίτερη οικονομική ανάπτυξή της. Η κύρια ασχολία τους ήταν το εμπόριο. Για να τους επιτραπεί να διαμένουν ανεμπόδιστα στην Αθήνα, πλήρωναν έναν ειδικό φόρο, το μετοίκιον.
Ο Αθηναίος συγγραφέας Ξενοφών έγραψε ότι η πόλη πρέπει να φροντίζει ιδιαίτερα τους μετοίκους, γιατί τα έσοδα από αυτούς είναι από τα καλύτερα: οι μέτοικοι συντηρούνται μόνοι τους, προσφέρουν πολλές ωφέλειες στην πόλη χωρίς να παίρνουν μισθό και επιπλέον καταβάλλουν το μετοίκιον. Πρότεινε μάλιστα να καταργηθούν όσα τους ταπείνωναν χωρίς να ωφελούν σε τίποτε την πόλη.
Οι δούλοι
Οι δούλοι αποτελούσαν την πλειονότητα του πληθυσμού της Αθήνας. Υπολογίζεται ότι την εποχή του Περικλή κατοικούσαν στην Αθήνα περίπου 200.000 δούλοι. Η προέλευσή τους ήταν ποικίλη: άλλοι ήταν αιχμάλωτοι πολέμου, άλλοι είχαν αγοραστεί στα δουλοπάζαρα και άλλοι ήταν παιδιά δούλων.
Οι εργασίες τους ήταν πολλών ειδών:
- Στα σπίτια και στους αγρούς: εργάζονταν ως υπηρέτες και εργάτες.
- Σε κρατικές υπηρεσίες: υπηρετούσαν ως δεσμοφύλακες, λογιστές, αστυνόμοι ή εργάτες.
- Ως παιδαγωγοί: οι μορφωμένοι δούλοι εκτελούσαν χρέη παιδαγωγού στα σπίτια πλούσιων Αθηναίων.
Η αθηναϊκή κοινωνία, σχεδόν στο σύνολό της, περιέβαλλε με στοργή τους δούλους και η κάθε οικογένεια, στους κόλπους της οποίας υπηρετούσαν, τους θεωρούσε μέλη της.
Η καλή μεταχείριση δεν άλλαζε το βασικό γεγονός: ο δούλος δεν ήταν ελεύθερος, δεν είχε δικαιώματα και ανήκε στον κύριό του σαν περιουσία. Η ευνοϊκότερη αντιμετώπιση των δούλων στην Αθήνα ξεχωρίζει από τη σκληρή καταπίεση των ειλώτων στη Σπάρτη, όμως και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για ανθρώπους χωρίς ελευθερία.
Η δουλεία στη σκέψη των αρχαίων 📜
Οι ίδιοι οι αρχαίοι Έλληνες συζητούσαν αν η δουλεία είναι δίκαιη. Μερικοί ισχυρίζονταν ότι δεν είναι έργο της δικαιοσύνης αλλά της βίας. Ο φιλόσοφος Αριστοτέλης όμως τη θεωρούσε δίκαιη και αναγκαία, με το εξής σκεπτικό:
- Η οικογένεια, για να είναι πλήρης, οφείλει να αποτελείται από ελεύθερους και δούλους.
- Η περιουσία είναι αναπόσπαστο τμήμα της οικογένειας, γιατί χωρίς τα αναγκαία αντικείμενα δεν μπορεί κανείς να ζήσει.
- Ανάμεσα στα εργαλεία, άλλα είναι άψυχα και άλλα έμψυχα: ο δούλος είναι ένα έμψυχο εργαλείο.
- Αν κάθε εργαλείο μπορούσε με μια απλή εντολή να εκτελεί μόνο του την εργασία του, ο κύριος δεν θα χρειαζόταν δούλους.
- Επειδή, κατά τον Αριστοτέλη, η δουλεία είναι χρήσιμη και για τους ίδιους τους δούλους, είναι δίκαιη.
Ο Αριστοτέλης έγραψε ότι, αν τα εργαλεία δούλευαν μόνα τους με μια εντολή, οι δούλοι θα ήταν περιττοί. Χωρίς να το ξέρει, περιέγραψε τις σημερινές μηχανές και τα ρομπότ — μια σκέψη γραμμένη πριν από περίπου 2.400 χρόνια.
Ο ρόλος της γυναίκας 🧵
Η μέση αθηναϊκή οικογένεια έμενε συνήθως σε ένα απλό, μονώροφο σπίτι. Τα έπιπλα ήταν λιτά και άφηναν πολύ ελεύθερο χώρο στα δωμάτια.
Η οικοδέσποινα, ακολουθώντας τις συνήθειες της εποχής, παρέμενε στο σπίτι και σπάνια εξερχόταν μόνη — κυρίως κατά τις θρησκευτικές εορτές. Δεν λάμβανε μέρος στη δημόσια ζωή και καταγινόταν με τις οικιακές εργασίες:
- επέβλεπε τους δούλους, δηλαδή τους οικιακούς βοηθούς,
- φρόντιζε τον καλλωπισμό της,
- ύφαινε,
- μεριμνούσε για την ανατροφή των παιδιών.
Περνούσε το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας στον γυναικωνίτη, ένα ιδιαίτερο τμήμα του σπιτιού που προοριζόταν γι’ αυτήν. Το μοναδικό αξίωμα που μπορούσε να αναλάβει μια γυναίκα στην αρχαιότητα ήταν αυτό της ιέρειας.
Ο Ξενοφών εξηγούσε τον καταμερισμό αυτόν ως θεϊκή απόφαση: επειδή όλες οι εργασίες χρειάζονται φροντίδα, ο Θεός ανέθεσε στη φύση της γυναίκας τις εργασίες μέσα στο σπίτι — να μεγαλώσει τα νεογέννητα, να φτιάξει το αλεύρι από τα δημητριακά, να κατασκευάσει τα ρούχα από το μαλλί — και στον άνδρα τις εργασίες έξω από αυτό.
Ο άνδρας στην καθημερινή ζωή 🏺
Ο άνδρας περνούσε το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας έξω από το σπίτι. Το γλυκό κλίμα της Αττικής ευνοούσε τη ζωή στην ύπαιθρο, το περιδιάβασμα και την ελεύθερη περιπατητική συζήτηση.
Όταν δεν ασχολιόταν με την προσωπική του εργασία, ο Αθηναίος σύχναζε στα γυμναστήρια, στα δημόσια λουτρά και στα κουρεία. Εκεί συναντούσε τους γνωστούς του και συζητούσε τα πάντα, από τα μικροπροβλήματα της ζωής μέχρι πολιτικά και φιλοσοφικά θέματα. Η συμμετοχή στα κοινά τον έθελγε ιδιαίτερα και στις συνεδριάσεις της Εκκλησίας του Δήμου λάμβανε ενεργό μέρος.
Το βράδυ, στο σπίτι του, οργάνωνε συμπόσια με τους φίλους του. Εκεί, μόνο με τη συμμετοχή ανδρών, άναβαν οι συζητήσεις γύρω από αγαπημένα θέματα, όπως η τέχνη και η φιλοσοφία.
Τα παιδιά 👧👦
Η ανατροφή των παιδιών διέφερε ανάλογα με το φύλο:
- Τα κορίτσια έμεναν στο σπίτι και μάθαιναν από τη μητέρα τους το σύνολο των οικιακών εργασιών.
- Τα αγόρια, από την ηλικία των επτά ετών, στέλνονταν σε ιδιωτικά σχολεία για να μορφωθούν.
Στην Αθήνα η εκπαίδευση των αγοριών γινόταν σε ιδιωτικά σχολεία, δηλαδή η οικογένεια πλήρωνε τους δασκάλους. Το κράτος δεν οργάνωνε την εκπαίδευση, όπως συμβαίνει σήμερα.
Τροφή και ενδύματα 🫒
Η τροφή της αθηναϊκής οικογένειας ήταν λιτή. Αποτελούνταν από λαχανικά, ελιές, παστά ψάρια και σπάνια από κρέας.
Η ενδυμασία των Αθηναίων ήταν κομψή, αλλά όχι εξεζητημένη:
| Ένδυμα | Τι ήταν |
|---|---|
| Χιτώνας | Το βασικό ένδυμα· ανάλογα με τις διαθέσεις του ατόμου, το δέσιμο στη μέση με μία ζώνη δημιουργούσε πολλές ή λίγες πτυχώσεις |
| Ιμάτιο | Είδος πανωφοριού από ζεστό, μάλλινο ύφασμα, που τυλιγόταν πάνω από τον χιτώνα με ποικίλους τρόπους |
| Σανδάλια | Τα υποδήματα που συμπλήρωναν την αμφίεση |
Οι πλούσιες Αθηναίες αγαπούσαν πολύ και τα κοσμήματα, τα οποία αποτελούσαν αναπόσπαστο τμήμα της αμφίεσής τους.
Ο χιτώνας και το ιμάτιο δεν ήταν ρούχα με μανίκια, όπως τα σημερινά. Ο χιτώνας φτιαχνόταν από ορθογώνια κομμάτια υφάσματος, ενωμένα στα πλάγια και στερεωμένα στους ώμους, και δενόταν στη μέση με ζώνη· το ιμάτιο τυλιγόταν από πάνω με ποικίλους τρόπους. Έτσι, το ίδιο ένδυμα άλλαζε εντελώς όψη ανάλογα με το δέσιμο και τις πτυχώσεις.