Η Λειτουργία του Πολιτεύματος. Οι Λειτουργίες 🏛️
Στα χρόνια μετά τους Περσικούς Πολέμους η Αθήνα δεν έγινε μόνο η ισχυρότερη δύναμη του ελληνικού κόσμου· άλλαξε και το ίδιο της το πολίτευμα. Οι θεσμοί που είχε φτιάξει ο Κλεισθένης έμειναν, αλλά απέκτησαν νέο περιεχόμενο: όλο και περισσότεροι πολίτες μπήκαν στη διαδικασία λήψης των αποφάσεων.
Το πολίτευμα εξελίσσεται 📜
Μέχρι το 462 π.Χ., έτος της πτώσης της πολιτικής δύναμης του Κίμωνα και της ανόδου του Περικλή, το αθηναϊκό πολίτευμα λειτουργούσε περίπου όπως το είχε διαμορφώσει η μεταρρύθμιση του Κλεισθένη. Στη συνέχεια όμως το πολίτευμα εξελίσσεται: η λαϊκή συμμετοχή διευρύνεται και ο δήμος ασκεί το σύνολο της εξουσίας.
Το 462 π.Χ. δεν καταργήθηκε το παλιό πολίτευμα ούτε γράφτηκε κάποιο νέο σύνταγμα. Οι θεσμοί του Κλεισθένη παρέμειναν· άλλαξαν οι δυνάμεις μέσα τους, καθώς οι αρμοδιότητες πέρασαν σταδιακά στα λαϊκά σώματα.
Η Εκκλησία του Δήμου και η Βουλή των Πεντακοσίων 🗣️
Η Εκκλησία του Δήμου είναι το κυρίαρχο σώμα στη δομή του αθηναϊκού πολιτεύματος. Όλοι οι ελεύθεροι πολίτες της Αττικής, σύμφωνα με τον νόμο, ήταν μέλη της. Κατά τις συνεδριάσεις κάθε πολίτης μπορούσε ελεύθερα να εκφράσει τη γνώμη του, και οι αποφάσεις της Εκκλησίας καθόριζαν την πορεία της πολιτείας σε όλους τους τομείς: πόλεμος και ειρήνη, οικονομικά, συμμαχίες, νόμοι.
Η Εκκλησία, όπως καθόριζε η μεταρρύθμιση του Κλεισθένη, εκλέγει με θητεία ενός έτους τα μέλη της Βουλής των Πεντακοσίων, τώρα όμως οι αρμοδιότητες της Βουλής ήταν αυξημένες. Αυτή προετοίμαζε τα κείμενα των νόμων, το προβούλευμα, τα οποία, μετά από συζήτηση, ψήφιζε ή απέρριπτε η Εκκλησία. Μετά τη μεταρρύθμιση του Εφιάλτη, ο Άρειος Πάγος δεν είχε δικαίωμα να ελέγχει τη βουλή.
Μέλη της Εκκλησίας ήταν μόνο οι ελεύθεροι Αθηναίοι πολίτες. Οι γυναίκες, οι δούλοι και οι μέτοικοι, δηλαδή οι ξένοι που ζούσαν και εργάζονταν στην Αθήνα, δεν είχαν πολιτικά δικαιώματα. Η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν πλατιά για την εποχή της, όχι όμως καθολική.
Η Βουλή δεν ήταν «ανώτερη» από την Εκκλησία: η δουλειά της ήταν να ετοιμάζει και να φιλτράρει τα θέματα, ώστε η Εκκλησία να μη χάνεται σε αναρίθμητες προτάσεις. Την τελευταία λέξη την είχε πάντα η Εκκλησία του Δήμου.
Οι Εννέα Άρχοντες και οι Δέκα Στρατηγοί 🛡️
Οι Εννέα Άρχοντες δεν εκλέγονταν πια, αλλά κληρώνονταν· έτσι το αξίωμά τους είχε καταλήξει να είναι καθαρά διακοσμητικό. Αντίθετα, οι Δέκα Στρατηγοί αναδεικνύονται ως οι κύριοι ανώτατοι άρχοντες. Έργο τους είναι η εσωτερική ασφάλεια της πόλης, ο σχεδιασμός της εξωτερικής πολιτικής και η διοίκηση του στρατού και του στόλου.
| Αξίωμα | Πώς αναδεικνύεται | Πραγματική δύναμη |
|---|---|---|
| Εννέα Άρχοντες | με κλήρωση | καθαρά διακοσμητική |
| Δέκα Στρατηγοί | με εκλογή | οι κύριοι ανώτατοι άρχοντες |
Η κλήρωση θεωρούνταν ο πιο δημοκρατικός τρόπος, γιατί έδινε σε κάθε πολίτη την ίδια πιθανότητα. Για τη στρατηγία όμως, όπου χρειάζονταν πραγματικές γνώσεις και πείρα, οι Αθηναίοι κράτησαν την εκλογή. Έτσι ο Περικλής μπόρεσε να ηγηθεί της πόλης για χρόνια ως εκλεγμένος στρατηγός, χωρίς ποτέ να γίνει βασιλιάς ή τύραννος.
Η Ηλιαία και η απονομή της δικαιοσύνης ⚖️
Εκεί όμως που σημειώνονται οι ριζοσπαστικότεροι νεωτερισμοί είναι στην απονομή της δικαιοσύνης. Ο Εφιάλτης αφαίρεσε από τον Άρειο Πάγο την αποκλειστικότητα της απονομής της δικαιοσύνης, αφήνοντάς του μόνο τις περιπτώσεις φόνου εκ προμελέτης και εμπρησμού.
Όλες οι άλλες περιπτώσεις μεταφέρονται στη δικαιοδοσία ενός πολυμελούς λαϊκού δικαστηρίου, της Ηλιαίας, με 6.000 δικαστές, οι οποίοι εκλέγονταν, με θητεία ενός έτους, από την Εκκλησία. Η Ηλιαία χωριζόταν σε 10 τμήματα. Το κάθε τμήμα είχε αρμοδιότητα σε διαφορετικό δικαστικό τομέα και αντιπροσώπευε μία από τις δέκα φυλές της Αθήνας.
Οι δικαστές της Ηλιαίας δεν ήταν επαγγελματίες νομικοί, όπως σήμερα, αλλά απλοί πολίτες. Το ίδιο το σώμα των πολιτών έκρινε, και γι' αυτό η δικαιοσύνη θεωρούνταν υπόθεση όλου του δήμου και όχι μιας κλειστής ομάδας ειδικών.
Ο όρκος των δικαστών της Ηλιαίας 🙏
Ο όρκος που έδιναν οι δικαστές, όταν αναλάμβαναν τα καθήκοντά τους, δείχνει τι απαιτούσε η πόλη από αυτούς:
«Θα ψηφίζω σύμφωνα με τους νόμους. Στην περίπτωση που κάτι δεν προβλέπεται από το νόμο, θα αποφασίζω αυτό που είναι δίκαιο, χωρίς να παρασύρομαι από τη φιλία ή την έχθρα.
Θα ψηφίζω λαμβάνοντας αποκλειστικά υπόψη αυτό που έχει κατατεθεί στο δικαστήριο. Θα ακούω με την ίδια προσοχή και τα δύο αντίδικα μέρη.
Ορκίζομαι στο Δία, τον Απόλλωνα και τη Δήμητρα».
Οι τρεις υποσχέσεις του όρκου, η τήρηση των νόμων, η αμεροληψία και η ισότιμη ακρόαση των δύο πλευρών, παραμένουν μέχρι σήμερα θεμελιώδεις αρχές κάθε δίκαιης δίκης.
Το αθηναϊκό πολίτευμα, με όλα αυτά τα σώματα, έδινε την ευκαιρία σ' όλους τους πολίτες να συμμετέχουν στη διακυβέρνηση της πόλης.
Οι λειτουργίες: πλούσιοι πολίτες πληρώνουν για την πόλη 💰
Η αθηναϊκή Πολιτεία, με την τόσο έντονη παρουσία σε πανελλήνια κλίμακα, είχε ανάγκη από χρήματα. Η συντήρηση του στόλου, η οργάνωση μεγαλοπρεπών εορτών, το ανέβασμα πολυπρόσωπων θεατρικών παραστάσεων και η αποστολή πρεσβειών σε πανελλήνιες εορτές απαιτούσαν τεράστια οικονομική δαπάνη.
Η Αθήνα, με ένα ευφυές φορολογικό σύστημα, τις λειτουργίες, υποχρέωνε τους οικονομικά ισχυρούς Αθηναίους να προσφέρουν τα αναγκαία χρήματα για την κίνηση όλου του μηχανισμού. Το πρωτότυπο, με το σύστημα των λειτουργιών, είναι ότι βοηθείται η πολιτεία αλλά συγχρόνως προωθείται η προσωπική προβολή και υλοποιούνται οι φιλοδοξίες των φορολογουμένων.
Οι κυριότερες λειτουργίες
| Λειτουργία | Τι κάλυπτε ο πολίτης |
|---|---|
| Τριηραρχία | Η προσφορά χρημάτων από έναν ή περισσότερους ιδιώτες για τη συντήρηση ενός κρατικού πλοίου. |
| Χορηγία | Η ανάληψη της δαπάνης για το ανέβασμα μιας θεατρικής παράστασης που θα λάμβανε μέρος σε δραματικούς αγώνες. |
| Γυμνασιαρχία | Η καταβολή των εξόδων για τη διατροφή και την εκγύμναση αθλητών που θα έπαιρναν μέρος σε «γυμνικούς αγώνες». |
| Εστίαση | Η παροχή από έναν πλούσιο πολίτη των χρημάτων για την παράθεση δημόσιου γεύματος στα μέλη της φυλής του σε περίοδο εορτών ή αγώνων. |
Τους πλούσιους πολίτες που προσέφεραν μεγάλα ποσά για τις λειτουργίες η Πολιτεία τους τιμούσε, δίνοντάς τους την άδεια να στήσουν αναμνηστικό μνημείο σε περίπτωση νίκης της ομάδας τους σε δραματικούς ή γυμνικούς αγώνες.
Οι λειτουργίες δεν ήταν προαιρετική δωρεά αλλά υποχρέωση, ένα είδος φόρου για τους πιο πλούσιους. Ο πολίτης που την αναλάμβανε κέρδιζε όμως κάτι πολύτιμο: δόξα και κύρος μέσα στην πόλη. Έτσι το κράτος έβρισκε χρήματα χωρίς να χρειάζεται μόνιμη φορολογική υπηρεσία.
Πόσο κόστιζε μια λειτουργία 💵
Ένας πλούσιος Αθηναίος περιγράφει σε δικαστικό λόγο τα έξοδά του: όταν ο Θεόπομπος ήταν επώνυμος άρχοντας, ορίστηκε χορηγός σε τραγωδία και ξόδεψε 3.000 δραχμές και δύο μνες. Αργότερα πήρε το βραβείο για την προετοιμασία ανδρικού χορού με 2.000 δραχμές και άλλες 800 δραχμές για τους χορευτές του πυρρίχιου στα μεγάλα Παναθήναια. Πήρε επίσης το βραβείο ως χορηγός χορού στα Διονύσια και ξόδεψε, μαζί με την ανάθεση του τρίποδα, 3.000 δραχμές.
Ένας τεχνίτης εκείνη την εποχή κέρδιζε γύρω στη μία δραχμή τη μέρα. Οι 3.000 δραχμές μιας χορηγίας αντιστοιχούσαν επομένως στο μεροκάματο πολλών ετών. Ο χορηγός τα έδινε με τη θέλησή του και τα διαφήμιζε κιόλας, γιατί η νίκη στους αγώνες τού χάριζε φήμη σε ολόκληρη την πόλη.
Έτσι το αθηναϊκό πολίτευμα στηριζόταν σε δύο πυλώνες: στην ενεργή συμμετοχή όλων των πολιτών στα κοινά και στην οικονομική συνεισφορά των πιο πλούσιων μέσω των λειτουργιών. Οι μεταρρυθμίσεις του Εφιάλτη και η πολιτική του Περικλή είναι που οδήγησαν την αθηναϊκή δημοκρατία στο απόγειό της.