Το δημοκρατικό πολίτευμα σταθεροποιείται - Ο Περικλής και το δημοκρατικό πολίτευμα 🏛️
Μετά τη λήξη των Περσικών Πολέμων η Αθήνα δεν έχει πια να φοβάται τον εχθρό απ' έξω. Οι μεγάλες μάχες της δίνουν τώρα τη θέση τους σε έναν άλλο αγώνα, εσωτερικό: ποιος θα κυβερνά την πόλη και με ποιον τρόπο. Μέσα σε λίγες δεκαετίες το πολίτευμα του Κλεισθένη θα γίνει η πιο ολοκληρωμένη δημοκρατία του αρχαίου κόσμου, με τον Περικλή στο τιμόνι.
Η πίστη στο δημοκρατικό πολίτευμα 📜
Η πολιτική ζωή της Αθήνας μετά τους Περσικούς Πολέμους κυριαρχείται από δύο ανταγωνιστικά πολιτικά κόμματα: το αριστοκρατικό, που εκφράζει τους παλιούς ευγενείς και τους μεγαλοκτηματίες, και το δημοκρατικό, που στηρίζεται στους πολλούς και φτωχότερους πολίτες.
Το πολίτευμα, όπως το οργάνωσε ο Κλεισθένης, δεν μένει ακίνητο: εξελίσσεται συνεχώς, χάνει τον συντηρητικό του χαρακτήρα και γίνεται όλο και περισσότερο δημοκρατικό.
Τα πρόσωπα υποτάσσονται στο σύνολο
Το πιο εντυπωσιακό γνώρισμα αυτής της εποχής είναι ότι τα πρόσωπα, όσο ισχυρά κι αν είναι, υποτάσσονται στις θελήσεις του συνόλου. Οι δύο πρωταγωνιστές των Περσικών Πολέμων έχουν άδοξο τέλος:
| Πρόσωπο | Τι πρόσφερε | Πώς τελείωσε |
|---|---|---|
| Μιλτιάδης | Νικητής στον Μαραθώνα (490 π.Χ.) | Πεθαίνει στη φυλακή |
| Θεμιστοκλής | Εμπνευστής της νίκης στη Σαλαμίνα (480 π.Χ.) | Πεθαίνει στην εξορία |
Ο θάνατος του Μιλτιάδη στη φυλακή και του Θεμιστοκλή στην εξορία δεν είναι σημάδι αχαριστίας ή αδυναμίας της δημοκρατίας. Είναι απόδειξη ότι στην Αθήνα κανένας ήρωας δεν στεκόταν πάνω από τον νόμο και τη βούληση του δήμου.
Οι εκπρόσωποι της νέας πολιτικής γενιάς, αν και ανήκουν σε αντίπαλες πολιτικές μερίδες, δέχονται να είναι απλώς οι προικισμένοι υπηρέτες της κοινότητας. Ο Κίμων, ηγέτης του αριστοκρατικού κόμματος, έχει παροιμιώδη νομιμοφροσύνη: δέχεται αδιαμαρτύρητα τον εξοστρακισμό του το 461 π.Χ. Όταν η πατρίδα τον ανακαλεί, τίθεται επικεφαλής του αθηναϊκού στόλου στην τελευταία επιχείρηση εναντίον των Περσών και πεθαίνει πολιορκώντας τη Σαλαμίνα της Κύπρου, το 449 π.Χ. — νικώντας τους Πέρσες έστω και νεκρός.
Οι Αθηναίοι κράτησαν μυστικό τον θάνατο του Κίμωνα, ώστε ο στόλος να μη χάσει το ηθικό του. Η νίκη κερδήθηκε ενώ ο αρχηγός ήταν ήδη νεκρός — γι' αυτό λέγεται ότι ο Κίμων νίκησε τους Πέρσες «έστω και νεκρός».
Και ο ίδιος ο Περικλής δεν είναι παρά ο πρώτος ανάμεσα στους πολίτες. Η μεγαλύτερη δόξα του είναι ότι, παρόλο που κυριάρχησε για πολλά χρόνια στον πολιτικό στίβο της Αθήνας και συγκέντρωσε στα χέρια του εκτεταμένες εξουσίες, ποτέ δεν ξέφυγε από τη δημοκρατική νομιμότητα.
Ο Περικλής, ένας μεγάλος ηγέτης 👑
Ο ιστορικός Θουκυδίδης περιγράφει τον Περικλή ως ηγέτη με μεγάλο κύρος και μεγάλες ικανότητες, ο οποίος αποδείχτηκε «φανερότατα ανώτερος χρημάτων», δηλαδή αδιάφθορος. Έτσι μπορούσε να συγκρατεί τον λαό χωρίς να περιορίζει την ελευθερία του:
- Δεν παρασυρόταν από τον λαό· εκείνος καθοδηγούσε τον λαό.
- Δεν επιδίωκε επιρροή με παράνομα μέσα ούτε κολάκευε το πλήθος με ρητορείες.
- Όταν οι Αθηναίοι γίνονταν από υπεροψία υπερβολικά τολμηροί, τους συγκρατούσε φοβίζοντάς τους· όταν φοβούνταν χωρίς λόγο, τους έδινε θάρρος.
Η φράση του Θουκυδίδη που συνοψίζει την εποχή είναι διάσημη: «Η πολιτεία φαινομενικά ήταν δημοκρατία, ενώ πραγματικά την κυβερνούσε ο πρώτος της πολίτης».
Ο Θουκυδίδης δεν κατηγορεί τον Περικλή ότι κατέλυσε τη δημοκρατία. Λέει ότι το κύρος του ήταν τόσο μεγάλο, ώστε ο λαός να ακολουθεί τις προτάσεις του — αλλά ο Περικλής δεν είχε κανένα μόνιμο αξίωμα εξουσίας: εκλεγόταν κάθε χρόνο στρατηγός και λογοδοτούσε στην Εκκλησία του Δήμου.
Η άνοδός του στην πολιτική σκηνή
Ο Περικλής ήταν γόνος του παλαιού γένους των Αλκμεωνιδών και μαθητής του φιλοσόφου Αναξαγόρα. Εμφανίζεται για πρώτη φορά στον πολιτικό ορίζοντα της Αθήνας το 462 π.Χ., στο πλευρό του Εφιάλτη, ηγέτη του δημοκρατικού κόμματος.
Τότε το δημοκρατικό κόμμα, εκμεταλλευόμενο την ατυχή ανάμειξη του Κίμωνα στην επανάσταση των ειλώτων της Μεσσηνίας εναντίον της Σπάρτης, κατορθώνει να εξοστρακίσει τον Κίμωνα και να πάρει την εξουσία.
Ο Άρειος Πάγος χάνει τις εξουσίες του
Ο αγώνας του Εφιάλτη και του Περικλή για δημοκρατικότερη εξέλιξη του πολιτεύματος κορυφώνεται με το χτύπημα στον Άρειο Πάγο, που ήταν το προπύργιο του συντηρητισμού. Του αφαιρούνται:
- κάθε πολιτική εξουσία,
- το αποκλειστικό προνόμιο της απονομής της δικαιοσύνης.
Ο Αριστοτέλης, στην Αθηναίων Πολιτεία, περιγράφει ότι ο Εφιάλτης — πολιτικός με τη φήμη του αδωροδόκητου και του δίκαιου — καθαίρεσε πρώτα πολλούς Αρειοπαγίτες κατηγορώντας τους για κακή διαχείριση και έπειτα μοίρασε τις εξουσίες του σώματος σε τρία δημοκρατικά όργανα:
| Όργανο | Τι είναι |
|---|---|
| Βουλή των Πεντακοσίων | Προετοίμαζε τα θέματα που θα συζητούσε η Εκκλησία του Δήμου |
| Εκκλησία του Δήμου | Η συνέλευση όλων των πολιτών· έπαιρνε τις τελικές αποφάσεις |
| Λαϊκά δικαστήρια | Απένειμαν τη δικαιοσύνη με κληρωτούς πολίτες δικαστές |
Μετά τη δολοφονία του Εφιάλτη και την πολιτική αποδυνάμωση του Κίμωνα, ο Περικλής μένει αρχηγός του δημοκρατικού κόμματος και αρχίζει να εφαρμόζει το προσωπικό του πολιτικό πρόγραμμα.
Το πολιτικό πρόγραμμα του Περικλή 🗳️
Για τον Περικλή δημοκρατία σημαίνει δύο πράγματα μαζί:
- ισότητα όλων των πολιτών απέναντι στον νόμο,
- δυνατότητα για όλους να διάγουν μια άνετη ζωή.
Το δεύτερο είναι η μεγάλη του πρωτοτυπία: δεν αρκεί να έχει ο φτωχός το δικαίωμα να ψηφίζει, αν η δουλειά του δεν τον αφήνει να πάει στη συνέλευση.
Η μισθοφορία
Ο Περικλής καθιερώνει τη μισθοφορία, ένα είδος οικονομικής ενίσχυσης για τους απορότερους, ώστε να μπορούν απερίσπαστοι να παρακολουθούν τις συνεδριάσεις της Εκκλησίας του Δήμου και να ασκούν τα πολιτικά τους δικαιώματα. Έτσι ακόμη και οι φτωχότεροι είχαν πλέον τη δυνατότητα να καταλαμβάνουν πολιτειακά αξιώματα.
Η Πολιτεία αναπτύσσει θεσμούς κοινωνικής προστασίας και πληρώνει για τους απόρους το αντίτιμο του εισιτηρίου τους για την είσοδο στο θέατρο — τα λεγόμενα θεωρικά χρήματα. Το θέατρο δεν θεωρούνταν διασκέδαση αλλά παιδεία του πολίτη, γι' αυτό η πόλη φρόντιζε να μην αποκλείεται κανείς.
Τα μεγάλα δημόσια έργα
Ο Περικλής συλλαμβάνει το σχέδιο της ανοικοδόμησης μεγάλων δημόσιων έργων. Ο στόχος είναι διπλός: να προσφέρουν εργασία σε πλήθος τεχνιτών και εργατών και να αλλάξουν την όψη της πόλης. Η Αθήνα θα μεταμορφωθεί.
Τι είπε ο Περικλής για τη δημοκρατία
Στον περίφημο Επιτάφιο, όπως τον παραδίδει ο Θουκυδίδης, ο Περικλής λέει: «Το πολίτευμα που έχουμε δε γυρεύει να πάρει τους νόμους από τους ξένους· πιο πολύ είμαστε εμείς το παράδειγμα σε μερικούς παρά που ξεσηκώνουμε ό,τι κάνουν οι άλλοι. Το όνομά της, επειδή δε ζούμε στηριγμένοι πάνω στους λίγους παρά στους περισσότερους, είναι η κυριαρχία του δήμου, δημοκρατία».
Η φράση αυτή του Περικλή είχε προταθεί να αποτελέσει την προμετωπίδα του προοιμίου του Συντάγματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ειρήνη με τους Πέρσες και με τη Σπάρτη 🕊️
Δύο συνθήκες εξασφαλίζουν στην Αθήνα την ηρεμία που χρειάζεται:
- Η Ειρήνη του Καλλία δίνει στους Αθηναίους την ειρήνη με τους Πέρσες και την απόλυτη κυριαρχία στο Αιγαίο.
- Οι σχέσεις με τη Σπάρτη, που μετά την πτώση του Κίμωνα ήταν αρκετά ταραγμένες, εξομαλύνονται με τη σύναψη της Τριακονταετούς Ειρήνης το 446 π.Χ. (Τριακοντούτεις Σπονδαί).
Η Τριακονταετής Ειρήνη πήρε το όνομά της από τα τριάντα χρόνια που υποτίθεται ότι θα διαρκούσε. Στην πραγματικότητα έσπασε μόλις δεκαπέντε χρόνια αργότερα, το 431 π.Χ., με την έναρξη του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Έτσι η Αθήνα, απερίσπαστη από πολέμους, θα ασχοληθεί με την υλοποίηση ενός υψηλού πολιτιστικού, καλλιτεχνικού και παιδευτικού οράματος. Η εποχή αυτή θα μείνει στην ιστορία ως ο Χρυσός Αιώνας της Αθήνας. 🌟