Η Συμμαχία της Δήλου — Η Συμμαχία όργανο της αθηναϊκής ηγεμονίας 🏛️
Η οργάνωση της Συμμαχίας 📜
Μετά τη νίκη των Ελλήνων εναντίον των Περσών, οι πόλεις του Αιγαίου ζούσαν με τον τρόμο μιας νέας περσικής εισβολής. Ο κίνδυνος δεν είχε εξαφανιστεί: η Περσική Αυτοκρατορία παρέμενε ισχυρή και τα παράλια της Μικράς Ασίας βρίσκονταν δίπλα της. Αρχικά, λοιπόν, οι πόλεις στράφηκαν προς τη Σπάρτη για να αναζητήσουν στήριγμα, καθώς εκείνη είχε ηγηθεί των ελληνικών δυνάμεων στη στεριά.
Η μεγάλη δωρική πόλη όμως ήταν συγκλονισμένη από τη συμπεριφορά του Παυσανία, του νικητή των Πλαταιών, ο οποίος κατηγορήθηκε για μυστικές συνεννοήσεις με τον Πέρση βασιλιά Ξέρξη. Έτσι η Σπάρτη έδειξε απρόθυμη να αναλάβει τις ευθύνες μιας ναυτικής ηγεσίας και άφησε ελεύθερο το πεδίο στους Αθηναίους.
Ο Παυσανίας ήταν Σπαρτιάτης και η δική του συμπεριφορά έδιωξε τη Σπάρτη από την ηγεσία. Ο Θεμιστοκλής, που εξορίστηκε λίγα χρόνια αργότερα, ήταν Αθηναίος. Και οι δύο κατηγορήθηκαν για μηδισμό, αλλά πρόκειται για δύο διαφορετικά πρόσωπα και δύο διαφορετικές πόλεις.
Έτσι, με πρωτοβουλία του Αριστείδη, οι πόλεις του Αρχιπελάγους (των νησιών του Αιγαίου) και των ιωνικών παραλίων συνάπτουν με την Αθήνα μία Συμμαχία με έδρα το ιερό νησί της Δήλου, το 478 π.Χ. Από την έδρα της πήρε και το όνομά της: Συμμαχία της Δήλου.
Πώς λειτουργούσε
Όλα τα μέλη της Συμμαχίας διέθεταν από μία ψήφο στο συνέδριο, το οποίο συνερχόταν μία φορά τον χρόνο στη Δήλο. Τυπικά, λοιπόν, όλες οι πόλεις ήταν ίσες. Στην πράξη όμως ήταν φυσικό η Αθήνα, που διέθετε την ισχυρότερη ναυτική δύναμη, να επηρεάζει τις άλλες πόλεις και, ουσιαστικά, να κυριαρχεί στη Συμμαχία.
Κάθε πόλη-μέλος είχε δύο τρόπους να συνεισφέρει:
| Τρόπος συνεισφοράς | Ποιες πόλεις τον επέλεγαν |
|---|---|
| Πλοία και άνδρες | Οι πόλεις με ναυτική παράδοση και δυνατότητες |
| Χρηματικό ποσό — ο φόρος | Όσες δεν επιθυμούσαν ή δεν είχαν τη δυνατότητα να στείλουν στόλο |
Τα χρήματα τα διαχειρίζονταν δέκα Αθηναίοι αξιωματούχοι με τον τίτλο του «Ελληνοταμία». Αυτοί συγκέντρωναν τον φόρο, τον κατέθεταν στο κοινό ταμείο της Συμμαχίας στη Δήλο και, κάθε φορά που παρουσιαζόταν ανάγκη, απέσυραν τα αναγκαία ποσά για τις δαπάνες συντήρησης του στόλου.
Ο Αριστείδης ήταν αυτός που καθόρισε πρώτος το ποσό της εισφοράς για κάθε πόλη. Το έκανε με τόσο δίκαιο τρόπο — υπολογίζοντας τι μπορούσε πραγματικά να αντέξει η καθεμιά — ώστε οι ίδιοι οι σύμμαχοι τον ονόμασαν «τον δικαιότερο από όλους τους ανθρώπους». Το προσωνύμιο αυτό τον συνόδευσε σε όλη την αρχαιότητα.
Για την καλύτερη οργάνωση της είσπραξης, οι Αθηναίοι είχαν χωρίσει τη Συμμαχία σε πέντε φορολογικές ενότητες.
Τι σήμαινε «ηγεμονία» στην αρχή
Η Συμμαχία αναγνώριζε στους Αθηναίους την ηγεμονία, δηλαδή τη δυνατότητα να σχεδιάζουν και να εκτελούν τις πολεμικές επιχειρήσεις. Στα πρώτα όμως χρόνια η αυτονομία των πόλεων ήταν απόλυτα εγγυημένη: καμία πόλη δεν έχανε τους νόμους και το πολίτευμά της.
Ο ιστορικός Θουκυδίδης μας πληροφορεί ότι οι Αθηναίοι ανέλαβαν την αρχηγία με τη θέληση των ίδιων των συμμάχων, εξαιτίας της έχθρας τους εναντίον του Παυσανία, και ότι σκοπός της Συμμαχίας ήταν να λεηλατήσουν οι Έλληνες τις κτήσεις του Πέρση βασιλιά, ως αντίποινα για όσα είχαν πάθει στους Περσικούς Πολέμους.
Ο Κίμων ενδυναμώνει τη Συμμαχία ⚔️
Μετά τον θάνατο του Αριστείδη και την εξορία του Θεμιστοκλή με την κατηγορία του μηδισμού (471 π.Χ.), ο Κίμων, γιος του Μιλτιάδη — του νικητή του Μαραθώνα — και ηγέτης του αριστοκρατικού κόμματος, επιβάλλεται ως ο αναμφισβήτητος ηγέτης στην Αθήνα και εφαρμόζει απρόσκοπτα τον πολιτικό του σχεδιασμό. Τα κύρια σημεία του ήταν τρία:
- Διεύρυνση της Συμμαχίας της Δήλου με νέα μέλη
- Συνέχιση του πολέμου κατά των Περσών
- Φιλικές σχέσεις με τη Σπάρτη, ώστε να αποφευχθεί η σύγκρουση των δύο μεγάλων δυνάμεων
Μετά τη νίκη του Κίμωνα εναντίον των Περσών στον Ευρυμέδοντα ποταμό της Παμφυλίας (467 π.Χ.), οι δυνάμεις της Συμμαχίας κυριαρχούν απόλυτα στο Αιγαίο. Οι πόλεις που συμμετείχαν σ' αυτή, σύμφωνα με διάφορους υπολογισμούς, ανέρχονταν σε 400.
Ο Αριστοτέλης, στο έργο του «Αθηναίων Πολιτεία», περιγράφει με θαυμασμό τη γενναιοδωρία του Κίμωνα. Ξόδευε τη δική του περιουσία για να συντηρεί πολλούς συνδημότες του: κάθε πολίτης από τον δήμο των Λακιαδών μπορούσε να πηγαίνει καθημερινά στο σπίτι του και να παίρνει ό,τι χρειαζόταν. Ακόμη και οι κήποι του ήταν άφρακτοι, για να μαζεύει ο καθένας όσα φρούτα ήθελε.
Οι πρώτες εξεγέρσεις
Όμως αντιδράσεις αρχίζουν να εκδηλώνονται σε πολλές σύμμαχες πόλεις, με αιτία την αλαζονική συμπεριφορά των Αθηναίων. Αναπτύσσονται τάσεις απομάκρυνσης από τη Συμμαχία, οι οποίες καταλήγουν σε ανοιχτές εξεγέρσεις — χαρακτηριστικές είναι εκείνες της Νάξου και της Θάσου. Ο Κίμων τις καταπνίγει βίαια.
Η καταστολή των εξεγέρσεων έστειλε ένα ξεκάθαρο μήνυμα: καμία πόλη δεν είχε πλέον τη δυνατότητα να αποχωρήσει από τη Συμμαχία χωρίς τη θέληση των Αθηναίων. Μια συμμαχία στην οποία δεν μπορείς να πεις όχι δεν είναι πια συμμαχία ίσων — είναι υποταγή.
Η Συμμαχία όργανο της αθηναϊκής επέκτασης 🌐
Η δύναμη της Αθήνας στηριζόταν στο ναυτικό της, το οποίο συγκροτούνταν κυρίως από τριήρεις, ταχύτατες και ευέλικτες, έτοιμες να επέμβουν ακόμη και σε μακρινές αποστάσεις.
Σταδιακά η αυτονομία των πόλεων είχε ουσιαστικά καταργηθεί και η Συμμαχία της Δήλου είχε μεταβληθεί σε όργανο επιβολής της πανελλήνιας αθηναϊκής ηγεμονίας. Το 454 π.Χ. ο νέος ισχυρός άνδρας της Αθήνας, ο Περικλής, με μία συμβολική κίνηση ιδιαίτερης σημασίας, μεταφέρει το ταμείο της Συμμαχίας από τη Δήλο στην Ακρόπολη της Αθήνας.
Οι συνέπειες ήταν άμεσες:
- Το συνέδριο δεν συνέρχεται πια — η ετήσια συνάντηση των συμμάχων σταματά
- Οι αποφάσεις λαμβάνονται μόνο από την Αθήνα
- Ο φόρος ορίζεται από την αθηναϊκή Εκκλησία του Δήμου, δηλαδή από τη συνέλευση των Αθηναίων πολιτών και όχι από κοινή απόφαση των συμμάχων
Το ταμείο δεν άλλαξε απλώς κτίριο. Όσο βρισκόταν στη Δήλο, ανήκε σε όλους τους συμμάχους. Από τη στιγμή που μεταφέρθηκε στην Ακρόπολη, τα χρήματα των συμμάχων βρέθηκαν στα χέρια της Αθήνας και μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για αθηναϊκούς σκοπούς.
Η Ειρήνη του Καλλία και το τέλος της δικαιολογίας
Το 449 π.Χ. υπογράφεται ανάμεσα στην Αθήνα και τον Πέρση βασιλιά η λεγόμενη Ειρήνη του Καλλία. Με αυτήν ουσιαστικά τερματίζονται οι ελληνοπερσικοί πόλεμοι. Ο κύριος όρος της υποχρεώνει τους Πέρσες να αναγνωρίσουν την αυτονομία των ελληνικών πόλεων.
Τυπικά, η Συμμαχία της Δήλου δεν είχε πια κανέναν λόγο ύπαρξης, αφού ο πόλεμος κατά των Περσών — ο λόγος για τον οποίο είχε ιδρυθεί — είχε τερματιστεί. Παρ' όλα αυτά δεν διαλύθηκε.
Η απόκρουση της περσικής απειλής ήταν, από καιρό, απλώς μία πρόφαση. Η Συμμαχία είχε ήδη πάψει να είναι αμυντικός συνασπισμός και είχε γίνει το εργαλείο με το οποίο η Αθήνα κρατούσε υπό τον έλεγχό της εκατοντάδες πόλεις του Αιγαίου. Γι' αυτό και οι ιστορικοί μιλούν συχνά για «αθηναϊκή ηγεμονία» ή ακόμη και για αθηναϊκή αυτοκρατορία.