1. Βασική Θεωρία
ΔΙΑΒΑΣΕ ΤΟ
Κάτι δεν κατάλαβες; Επίλεξε το κομμάτι και πάτα «Ρώτα τον Σωκράτη». Σου το εξηγεί αμέσως.

Αθήνα: Από τη Βασιλεία στην Αριστοκρατία 🏛️

Στα χρόνια της Αρχαϊκής Εποχής η Αθήνα άλλαξε ριζικά: από ένα βασίλειο με έναν άνθρωπο στην κορυφή, πέρασε σε ένα πολίτευμα όπου κυβερνούσαν οι ευγενείς. Η αλλαγή αυτή δεν έγινε με πόλεμο, αλλά έφερε νέα προβλήματα — χρέη, αδικίες και εντάσεις — που θα σημαδέψουν την πόλη για δεκαετίες.

Η Αττική και ο συνοικισμός 🌿

Το έδαφος της Αττικής ήταν φτωχό. Δεν υπήρχαν μεγάλες εύφορες πεδιάδες, όπως αλλού στην Ελλάδα, και έτσι οι οικισμοί αναπτύχθηκαν μόνο εκεί όπου υπήρχαν πραγματικές δυνατότητες να ζήσουν άνθρωποι. Το φυσικό περιβάλλον καθόρισε τις ασχολίες των κατοίκων:

  • Στις λιγοστές πεδιάδες: γεωργία 🌾
  • Στις κάπως ορεινές περιοχές: κτηνοτροφία 🐑
  • Στα εκτεταμένα παράλια: ναυτιλία και εμπόριο 🚢

Αργότερα, η Αττική αποτέλεσε ενιαίο κράτος με έδρα την Αθήνα. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται συνοικισμός και η παράδοση την απέδωσε στον μυθικό ήρωα Θησέα. Σε ανάμνηση του γεγονότος αυτού οι Αθηναίοι γιόρταζαν τα Παναθήναια, την πιο λαμπρή γιορτή της Αθήνας.

Τι λέει ο Θουκυδίδης

Ο ιστορικός Θουκυδίδης περιγράφει πώς ήταν η Αττική πριν από τον συνοικισμό. Τον καιρό του Κέκροπα και των πρώτων βασιλέων, μέχρι την εποχή του Θησέα, οι Αθηναίοι ζούσαν διασπασμένοι σε μικρά κέντρα. Το καθένα από αυτά είχε δικό του πρυτανείο και δικούς του άρχοντες, δηλαδή χωριστή πολιτική ζωή και αυτοδιοίκηση. Μόνο όταν παρουσιαζόταν εξωτερικός κίνδυνος έκαναν κοινή συνέλευση υπό τον βασιλιά. Όταν έγινε βασιλιάς ο Θησέας, τους ανάγκασε να έχουν μια κοινή πολιτεία, την Αθήνα.

Μια γιορτή με δύο ονόματα

Ο Θουκυδίδης δεν γράφει «Παναθήναια» αλλά «Ξυνοίκια» — γιορτή που το ίδιο της το όνομα θυμίζει τον συνοικισμό, την ένωση των οικισμών. Οι Αθηναίοι δηλαδή γιόρταζαν κάθε χρόνο όχι μια νίκη σε μάχη, αλλά την ημέρα που έπαψαν να είναι πολλά μικρά χωριά και έγιναν ένα κράτος.

Οι Αθηναίοι ήταν Ίωνες και ήταν περήφανοι για την καταγωγή τους και δεμένοι με τον τόπο τους. Αγωνίστηκαν και δημιούργησαν ένα μεγάλο κράτος, του οποίου η δύναμη και η αίγλη έμειναν απαράμιλλες στους αιώνες.

Το πολίτευμα: από τον βασιλιά στους ευγενείς ⚖️

Πρώτο πολίτευμα της Αθήνας ήταν η βασιλεία. Για την περίοδο αυτή ελάχιστα μας είναι γνωστά. Τελευταίος βασιλιάς, σύμφωνα με την παράδοση, υπήρξε ο Κόδρος, ο οποίος θυσιάστηκε προκειμένου να αποφευχθεί η σύγκρουση με τους Δωριείς.

Το γεγονός αυτό πιθανόν δείχνει ότι η μεταβολή του πολιτεύματος έγινε ειρηνικά. Απόδειξη αποτελεί το ότι και στο αριστοκρατικό πολίτευμα εξακολούθησε να υπάρχει ο θεσμός του άρχοντα-βασιλιά, με αρμοδιότητες όμως μόνο θρησκευτικού χαρακτήρα.

Οι άρχοντες και τα όργανα της αριστοκρατικής Αθήνας

ΘεσμόςΑρμοδιότητα
Άρχοντας-βασιλιάςΘρησκευτικά θέματα
Επώνυμος άρχονταςΣύγκληση της Εκκλησίας του Δήμου
ΠολέμαρχοςΣτρατιωτικά θέματα
Έξι θεσμοθέτεςΔικαστικά θέματα
Άρειος ΠάγοςΤήρηση των νόμων
Εκκλησία του ΔήμουΣυνέλευση όλων των Αθηναίων

Ουσιαστική εξουσία ασκούσαν ο επώνυμος άρχοντας, υπεύθυνος για τη σύγκληση της Εκκλησίας του Δήμου, και ο πολέμαρχος, αρμόδιος για στρατιωτικά θέματα. Οι έξι θεσμοθέτες ασχολούνταν με δικαστικά θέματα. Ο Άρειος Πάγος ήταν υπεύθυνος για την τήρηση των νόμων. Η Εκκλησία του Δήμου, ως συνέλευση όλων των Αθηναίων, απέκτησε μεγάλη σημασία στα μεταγενέστερα χρόνια.

Γιατί «επώνυμος»;

Ο επώνυμος άρχοντας έδινε το όνομά του στη χρονιά. Οι Αθηναίοι δεν έλεγαν «το 620 π.Χ.» — έλεγαν «τη χρονιά που ήταν άρχοντας ο τάδε». Έτσι μετρούσαν τον χρόνο τους, με ονόματα ανθρώπων αντί για αριθμούς.

Κοινωνικές εντάσεις 💢

Προβλήματα της καθημερινής ζωής προκαλούσαν εντάσεις. Η εξουσία των ευγενών άρχισε να αμφισβητείται από δύο πλευρές:

  • Οι έμποροι και οι βιοτέχνες: με την ανάπτυξη του θαλάσσιου εμπορίου είχαν αποκτήσει μεγάλη οικονομική δύναμη, χωρίς όμως ανάλογη πολιτική δύναμη.
  • Οι χρεωμένοι αγρότες: απαιτούσαν την κατάργηση των χρεών, γιατί όσοι δεν μπορούσαν να ξεπληρώσουν τα χρέη τους γίνονταν δούλοι.

Το Κυλώνειο άγος (632 π.Χ.)

Την κατάσταση εκμεταλλεύτηκε ο Κύλωνας, ο οποίος το 632 π.Χ., με την υποστήριξη πολλών οπαδών του, θέλησε να πάρει την εξουσία και να γίνει τύραννος. Το κίνημά του απέτυχε και ο ίδιος δραπέτευσε στα Μέγαρα. Οι οπαδοί του όμως, παρόλο που είχαν καταφύγει ως ικέτες στους βωμούς των θεών, θανατώθηκαν. Το ανόσιο αυτό έργο έμεινε στην ιστορία γνωστό ως «Κυλώνειο άγος».

Μια κατάρα που κράτησε αιώνες

Η λέξη «άγος» σημαίνει μίασμα, βαριά θρησκευτική κατάρα. Οι Αθηναίοι πίστευαν ότι η σφαγή ικετών πάνω στους βωμούς μόλυνε ολόκληρη την πόλη. Η κατηγορία αυτή στοίχειωσε την οικογένεια που θεωρήθηκε υπεύθυνη για γενιές ολόκληρες — τόσο, που εχθροί της Αθήνας τη θυμήθηκαν ακόμα και δύο αιώνες αργότερα.

Οι νόμοι του Δράκοντα (624 π.Χ.) 📜

Η αναστάτωση στην Αθήνα κορυφώθηκε. Οι Μεγαρείς βρήκαν την ευκαιρία και κατέλαβαν τη Σαλαμίνα. Καθημερινά προβάλλονταν δύο αιτήματα:

  1. Κατάργηση των χρεών
  2. Σύνταξη γραπτών νόμων

Οι νόμοι μέχρι τότε ήταν άγραφοι. Το γεγονός αυτό εμπόδιζε τη σωστή απονομή της δικαιοσύνης και πολλοί παραπονούνταν ότι δεν εύρισκαν το δίκιο τους.

Οι ευγενείς, για να εκτονωθεί η λαϊκή δυσαρέσκεια, ανέθεσαν το 624 π.Χ. στον Δράκοντα να καταγράψει τους νόμους. Οι νόμοι του Δράκοντα, «γραμμένοι με αίμα» όπως είπαν, ήταν πολύ αυστηροί. Αποτελούσαν, πάντως, μια προσπάθεια να επιβληθεί η τάξη και να ησυχάσει ο τόπος.

Τι όριζαν οι νόμοι του Δράκοντα

Σύμφωνα με όσα μας παραδίδει ο Αριστοτέλης:

  • Πολιτικά δικαιώματα δίνονταν σε όσους είχαν τη δυνατότητα να φέρουν όπλα.
  • Οι εννέα άρχοντες και οι ταμίες εκλέγονταν από όσους είχαν περιουσία μεγαλύτερη από δέκα μνες.
  • Ο Άρειος Πάγος ήταν φύλακας των νόμων και έλεγχε τους άρχοντες, ώστε να κυβερνούν σύμφωνα με τους νόμους.
  • Τα δάνεια συνάπτονταν με αντάλλαγμα την προσωπική ελευθερία και η γη ήταν στα χέρια λίγων.
Μια λέξη που ζει ακόμα

Από τη σκληρότητα αυτών των νόμων γεννήθηκε η έκφραση «δρακόντεια μέτρα», που χρησιμοποιούμε μέχρι σήμερα για κάθε πολύ αυστηρό μέτρο. Ο Δράκοντας έζησε πριν από περίπου 2.600 χρόνια, αλλά το όνομά του ακούγεται ακόμα στα δελτία ειδήσεων.