Η Σπάρτη 🛡️
Στην Αρχαϊκή Εποχή, όσο η Αθήνα και άλλες πόλεις άνοιγαν τον δρόμο προς το εμπόριο και τους αποικισμούς, μια πόλη της Πελοποννήσου ακολούθησε εντελώς διαφορετικό δρόμο: η Σπάρτη οργανώθηκε σαν στρατόπεδο και έκανε τον πόλεμο κέντρο ολόκληρης της ζωής της.
Πώς δημιουργήθηκε το κράτος της Σπάρτης 📜
Οι Δωριείς που κατευθύνθηκαν προς τα νότια της Πελοποννήσου κατέλαβαν τη Λακωνική και ίδρυσαν εκεί ένα ισχυρό κράτος με κέντρο τη Σπάρτη.
Αργότερα, θέλοντας να διευρύνουν την επικράτειά τους, ήλθαν σε σύγκρουση με τους Μεσσήνιους, τους γείτονές τους στα δυτικά. Τους υπέταξαν τελικά ύστερα από μακροχρόνιους πολέμους, που κράτησαν από τον 8ο ως τον 7ο αιώνα π.Χ. Ισχυρός αντίπαλος της Σπάρτης, με τον οποίο επίσης συγκρούστηκε πολεμικά, ήταν και το Άργος.
Μετά τους πολέμους αυτούς η ζωή στη Σπάρτη άλλαξε ριζικά. Το εμπόριο με τις άλλες περιοχές σταμάτησε και οι σχέσεις με τον έξω κόσμο περιορίστηκαν. Σιγά-σιγά η πόλη «κλείστηκε» στον εαυτό της και πήρε τη μορφή στρατοπέδου.
Η Σπάρτη δεν έγινε κλειστή και στρατιωτική επειδή έχασε τους πολέμους της, αλλά επειδή τους κέρδισε. Κρατώντας υποταγμένους πολλούς ανθρώπους, χρειαζόταν συνεχώς στρατό για να τους ελέγχει.
Οι κοινωνικές τάξεις 🏘️
Η κοινωνία της Σπάρτης χωριζόταν σε τρεις σαφώς ξεχωριστές ομάδες ανθρώπων, με πολύ διαφορετικά δικαιώματα.
Οι Σπαρτιάτες
Πλήρη δικαιώματα στην εσωτερική ζωή του κράτους είχαν μόνο οι Σπαρτιάτες, εκείνοι δηλαδή στους οποίους είχε μοιραστεί η γη. Κύριες απασχολήσεις τους ήταν τα πολιτικά πράγματα και η πολεμική τέχνη. Δεν καλλιεργούσαν οι ίδιοι τα κτήματά τους ούτε ασχολούνταν με το εμπόριο.
Οι περίοικοι
Με το εμπόριο ασχολήθηκαν οι περίοικοι, αυτοί δηλαδή που κατοικούσαν σε οικισμούς γύρω από τη Σπάρτη. Ήταν ελεύθεροι, αλλά δεν συμμετείχαν στη διακυβέρνηση της πόλης.
Οι είλωτες
Οι παλιοί κάτοικοι της περιοχής έγιναν δούλοι, οι είλωτες. Είχαν την υποχρέωση να καλλιεργούν τη γη και να παραδίδουν ένα μέρος της παραγωγής στους ιδιοκτήτες του κτήματος. Επειδή ήταν πολύ περισσότεροι από τους Σπαρτιάτες, ο φόβος μιας επανάστασης των δούλων ήταν πάντοτε υπαρκτός και ταλάνιζε τους Σπαρτιάτες.
| Τάξη | Ποιοι ήταν | Κύρια ασχολία | Δικαιώματα |
|---|---|---|---|
| Σπαρτιάτες | Οι κάτοχοι της μοιρασμένης γης | Πολιτική και πόλεμος | Πλήρη πολιτικά δικαιώματα |
| Περίοικοι | Κάτοικοι των γύρω οικισμών | Εμπόριο και επαγγέλματα | Ελεύθεροι, χωρίς πολιτικά δικαιώματα |
| Είλωτες | Οι υποταγμένοι παλιοί κάτοικοι | Καλλιέργεια της γης | Καθόλου – ήταν δούλοι |
Ολόκληρο το σπαρτιατικό σύστημα στηριζόταν σε μια ανισορροπία: λίγοι πολεμιστές έλεγχαν πολλαπλάσιους είλωτες. Αυτός ακριβώς ο μόνιμος φόβος εξηγεί γιατί η Σπάρτη έπρεπε να έχει διαρκώς έτοιμο στρατό, ακόμη και σε καιρό ειρήνης.
Οι πολιτειακοί θεσμοί ⚖️
Το πολίτευμα της Σπάρτης, σύμφωνα με την παράδοση, ήταν έργο του μεγάλου νομοθέτη Λυκούργου. Τέσσερα όργανα μοιράζονταν την εξουσία.
Οι δύο βασιλείς
Η Σπάρτη είχε δύο βασιλείς ταυτόχρονα. Το γεγονός αυτό προέκυψε, σύμφωνα με μία άποψη, ως ανάγκη, από τη γέννηση κάποτε δίδυμων διαδόχων. Οι βασιλείς δεν είχαν πολλές αρμοδιότητες: ήταν θρησκευτικοί και στρατιωτικοί αρχηγοί.
Οι πέντε έφοροι
Την ουσιαστική εξουσία στην πόλη είχαν οι πέντε έφοροι, υπεύθυνοι για την άμυνα και τις εξωτερικές σχέσεις του κράτους.
Η γερουσία
Η γερουσία ήταν ένα συμβούλιο από 28 άτομα που είχαν ηλικία άνω των εξήντα ετών. Κύριο έργο της ήταν να προετοιμάζει τα θέματα που υποβάλλονταν για έγκριση στην Απέλλα.
Η Απέλλα
Η Απέλλα ήταν η λαϊκή συνέλευση. Σε αυτήν συμμετείχαν όλοι οι Σπαρτιάτες που είχαν συμπληρώσει το τριακοστό έτος της ηλικίας τους.
Στη γερουσία έμπαινε κανείς μετά τα εξήντα, ενώ στην Απέλλα συμμετείχε από τα τριάντα. Πρόσεξε επίσης ότι οι βασιλείς ήταν δύο και οι έφοροι πέντε.
Η αγωγή των νέων 🎓
Ο τρόπος με τον οποίο είχε οργανωθεί η ζωή στη Σπάρτη επηρέασε και την αγωγή των νέων. Τα παιδιά από την ηλικία των επτά ετών τα αναλάμβανε η πόλη — όχι πια η οικογένεια. Ζούσαν όλα μαζί σε ομάδες, όπου μάθαιναν να υπομένουν τη σκληρή ζωή και τις κακουχίες. Διδάσκονταν ανάγνωση, γραφή, μουσική και χορό.
Με ανάλογο τρόπο εκπαιδεύονταν και τα κορίτσια, τα οποία συμμετείχαν ελεύθερα σε πολλές εκδηλώσεις της πόλης. Έπρεπε και αυτά να αποκτήσουν δυνατό σώμα και να διαπλάσουν ηθικό χαρακτήρα, ώστε να μπορέσουν στο μέλλον να γίνουν άξιες μητέρες. Γυμνάζονταν με τρέξιμο, πάλη και ρίψη δίσκου και ακοντίου.
Όταν μια ξένη είπε στη Γοργώ, τη γυναίκα του βασιλιά Λεωνίδα, ότι μόνο στη Σπάρτη οι γυναίκες εξουσιάζουν τους άνδρες, εκείνη απάντησε: «Γιατί εμείς γεννάμε άνδρες». Οι Σπαρτιάτισσες είχαν πολύ μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων από τις γυναίκες των άλλων ελληνικών πόλεων.
Ο λακωνισμός 🗣️
Οι Σπαρτιάτες μάθαιναν τα παιδιά τους να αποφεύγουν τη φλυαρία και να μιλούν σύντομα και περιεκτικά. Η διατύπωση μιας φράσης με λίγες λέξεις και έξυπνο περιεχόμενο ονομάστηκε λακωνισμός.
Αλλά και ο ίδιος ο Λυκούργος μιλούσε βραχυλογικά και αποφθεγματικά, όπως συμπεραίνουμε από τα λόγια του που έχουν σωθεί. Κάποτε, σε κάποιον που τον ρώτησε γιατί όρισε να γίνονται τόσο μικρές και φθηνές θυσίες, απάντησε: «Για να μην πάψουμε ποτέ να τιμάμε τον θεό». Και όταν οι συμπολίτες του τον ρώτησαν πώς θα μπορούσαν να αποκρούσουν μια εχθρική έφοδο, είπε: «Αν μένετε φτωχοί κι αν δεν επιθυμείτε ο ένας να είναι ανώτερος από τον άλλο».
Από τη συνήθεια αυτή προέρχεται και η σημερινή λέξη «λακωνικός», που τη χρησιμοποιούμε για κάποιον που μιλάει ή γράφει με ελάχιστα λόγια.
Η ζωή στη Σπάρτη ⚔️
Η Σπάρτη ήταν στην ουσία ένα στρατόπεδο, όπου ύψιστο σκοπό της ζωής του είχε ο καθένας να είναι κάθε στιγμή έτοιμος να πολεμήσει με τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα για την πόλη του. Ο σκοπός κάθε νόμου και ο έσχατος λόγος όλου του συστήματος κοινωνικής διάταξης ήταν να διαμορφώσει καλούς στρατιώτες.
Η χλιδή στην ιδιωτική ζωή απαγορευόταν αυστηρά και η σπαρτιατική λιτότητα έγινε παροιμιώδης. Ο κάθε άνθρωπος ξεχωριστά, απορροφημένος ολότελα μέσα στο κράτος, δεν είχε δική του ατομική ζωή. Η Σπάρτη δεν ήταν τόπος για διανοουμένους ή φίλους της θεωρίας: το χρέος και το υπέρτατο ιδεώδες της ζωής του Σπαρτιάτη περιέχονταν μέσα στους νόμους της πόλης του.
Ο ποιητής Τυρταίος έγραφε τραγούδια που εμψύχωναν τους πολεμιστές: «Εμπρός, παιδιά, πατέρων πολιτών της ηρωικής Σπάρτης, προβάλετε την ασπίδα με το αριστερό χέρι, κρατήστε το δόρυ θαρραλέα, χωρίς να υπολογίζετε τη ζωή σας».
Για πολλά χρόνια η ζωή στη Σπάρτη συνεχίστηκε χωρίς σημαντικές αλλαγές και διαφοροποιήσεις. Οι Σπαρτιάτες, ανδρείοι και υπερήφανοι, άφησαν ένα υπόδειγμα γενναιότητας μοναδικό στον κόσμο.
Η πειθαρχία και η γενναιότητα των Σπαρτιατών θαυμάστηκαν από όλη την αρχαιότητα. Το ίδιο σύστημα όμως στηριζόταν στη σκληρή υποδούλωση των ειλώτων και άφησε λίγο χώρο για τη φιλοσοφία και τη θεωρητική σκέψη, όπως αναπτύχθηκαν σε άλλες ελληνικές πόλεις — αν και η μουσική, ο χορός και η ποίηση είχαν τη θέση τους στη ζωή της.