Οι Μεταβατικοί Χρόνοι 🌿⏳

Από το 1100 π.Χ. μέχρι περίπου το 950 π.Χ. ο ελληνικός κόσμος περνά μια από τις δυσκολότερες περιόδους της ιστορίας του. Ο λαμπρός μυκηναϊκός πολιτισμός με τα μεγάλα ανάκτορα έχει καταρρεύσει, και οι άνθρωποι πρέπει να ξαναρχίσουν σχεδόν από την αρχή. Ονομάζουμε την περίοδο αυτή μεταβατικούς χρόνους, γιατί λειτουργεί σαν γέφυρα ανάμεσα στον μυκηναϊκό κόσμο και στην αρχαϊκή Ελλάδα που θα ακολουθήσει.

Κρίση και μείωση του πληθυσμού (1100-950 π.Χ.) 📉

Μετά την πτώση των μυκηναϊκών ανακτόρων η Ελλάδα βρίσκεται σε κρίση. Ο πληθυσμός μειώνεται δραστικά. Η οικονομία επανέρχεται σε πρωτογενή σχήματα: περιορίζεται στη γεωργία και την κτηνοτροφία και αποκτά μια καθαρά οικιακή μορφή, δηλαδή κάθε νοικοκυριό παράγει μόνο όσα χρειάζεται για να ζήσει, χωρίς πλεονάσματα για εμπόριο.

Η κεντρική εξουσία εξασθενεί και σχεδόν εξαφανίζεται. Δεν υπάρχουν πια ανάκτορα με γραφείς, αποθήκες και υπαλλήλους που να ελέγχουν την παραγωγή μιας ολόκληρης περιοχής. Η οργάνωση στηρίζεται πλέον σε πολύ μικρότερα σχήματα: στην οικογένεια, στο χωριό, στην ομάδα.

Η μαρτυρία του Θουκυδίδη 📜

Ο Θουκυδίδης, γράφοντας πολλούς αιώνες αργότερα, διέσωσε τις μνήμες που είχαν οι Έλληνες για την ταραγμένη αυτή εποχή.

Λέει ότι και μετά τα Τρωικά εξακολούθησαν στην Ελλάδα οι μεταναστεύσεις και οι εισβολές, και ότι η έλλειψη ησυχίας εμπόδισε τη χώρα να αναπτυχθεί. Η μακρόχρονη απουσία των Ελλήνων στην Τροία προκάλεσε πολλές αναταραχές, και σε πολλές πολιτείες έγιναν επαναστάσεις που ανάγκασαν πολλούς να φύγουν και να ιδρύσουν άλλες πολιτείες. Δίνει μάλιστα και χρονολογίες: εξήντα χρόνια μετά την άλωση της Τροίας οι Θεσσαλοί έδιωξαν από την Άρνη τους σημερινούς Βοιωτούς, και ογδόντα χρόνια μετά την άλωση της Τροίας οι Δωριείς κατέκτησαν την Πελοπόννησο. Μόνο ύστερα από πολλά χρόνια, γράφει, η Ελλάδα ησύχασε.

Σε άλλο σημείο περιγράφει την καθημερινότητα: τότε δεν υπήρχε ούτε εμπόριο ούτε ασφάλεια στις χερσαίες και θαλάσσιες μεταφορές, και οι κάτοικοι καλλιεργούσαν τόση μόνο γη όση τους ήταν απαραίτητη για να ζουν. Δε δημιουργούσαν απόθεμα από χρήματα ούτε φύτευαν δέντρα, γιατί — μην έχοντας τείχη για προστασία — δεν ήξεραν ποτέ αν και πότε θα εμφανιζόταν κάποιος να τους τα αρπάξει.

Η διαμόρφωση των φυλετικών κοινοτήτων 🌳👥

Η αληθινά δύσκολη αυτή περίοδος, κατά την οποία ο ελληνικός κόσμος έζησε εξασθενημένος και αναδιπλωμένος στον εαυτό του, ήταν τελικά πολύ μικρή. Από τα μέσα του 10ου αιώνα π.Χ. παρατηρείται μια τεχνολογική, δημογραφική και πνευματική αναγέννηση.

Ποιοι πήγαν πού

Με τις κινήσεις των ελληνικών φύλων κατά τη διάρκεια του 12ου αιώνα π.Χ. και την εγκατάστασή τους στις διάφορες περιοχές της Ελλάδας, σταθεροποιείται η διανομή τους στον χώρο και διαμορφώνονται τα μόνιμα πλέον χαρακτηριστικά τους. Ο γεωγραφικός παράγοντας έπαιζε πρωταρχικό ρόλο, και γενικά παρατηρείται μια κίνηση από τα βόρεια προς τα νότια.

Οι Δωριείς είναι το τελευταίο ελληνικό φύλο που μετακινείται μαζικά. Οι Θεσσαλοί, εγκαθιστάμενοι στη σημερινή Θεσσαλία, εξανάγκασαν τους παλαιούς κατοίκους της — Βοιωτούς και Αιολείς — να φύγουν: οι πρώτοι μετακινήθηκαν προς τη σημερινή Βοιωτία, οι δεύτεροι μετανάστευσαν στη Λέσβο, στην Τένεδο και στα βόρεια της Μικράς Ασίας. Οι μετακινήσεις, δηλαδή, λειτουργούσαν σαν ντόμινο: κάθε φύλο που έφτανε κάπου έσπρωχνε το επόμενο πιο πέρα.

Πώς οργανώνονται

Οι νέες κοινότητες είναι φυλετικές: τα μέλη τους θεωρούν ότι κατάγονται από κοινό πρόγονο. Και το κράτος που δημιουργείται από τη συνένωση πολλών κοινοτήτων είναι επίσης φυλετικό. Αρχηγός του είναι ο βασιλιάς, ο οποίος εκλέγεται από τη συνέλευση των πολεμιστών. Αργότερα το αξίωμα μεταβάλλεται σε κληρονομικό, δηλαδή περνά από τον πατέρα στον γιο. Η κυριότερη αρμοδιότητα του βασιλιά είναι η αρχιστρατηγία· γι' αυτό ακριβώς στο αξίωμα εκλέγεται ο ικανότερος πολεμιστής.

Ο Πρώτος ελληνικός αποικισμός 🌊🚢

Η ανώμαλη κατάσταση που επικράτησε στην Ελλάδα μετά τις μετακινήσεις των ελληνικών φύλων κατά τον 12ο αιώνα π.Χ., η γενική στενότητα του χώρου, ο οικονομικός μαρασμός και η ανασφάλεια υποχρέωσαν συμπαγείς ομάδες Ελλήνων να μεταναστεύσουν προς τα νησιά του Αιγαίου και τα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας. Η μετακίνηση πραγματοποιήθηκε κατά φυλετικές ομάδες, και τον 10ο αιώνα π.Χ. η μετανάστευση αυτή έλαβε τη μορφή ενός ευρύτατου αποικισμού. Η κίνηση αυτή έμεινε γνωστή ως Πρώτος ελληνικός αποικισμός.

Οι τρεις ζώνες εγκατάστασης

• Αιολείς: πιεζόμενοι από τους Θεσσαλούς, εγκαταστάθηκαν αρχικά στη Λέσβο και στην Τένεδο και στη συνέχεια ίδρυσαν αποικίες στο βόρειο τμήμα της μικρασιατικής παραλίας, σε μια περιοχή που εκτείνεται από την Τρωάδα στα βόρεια μέχρι τον κόλπο της Σμύρνης. Είναι η περιοχή της Αιολίδας.
• Ίωνες: ξεκινώντας από την Αττική, την Εύβοια και τη βορειοανατολική Πελοπόννησο, εγκαταστάθηκαν στη Χίο, στη Σάμο και στο κεντρικό τμήμα των παραλίων της Μικράς Ασίας. Είναι η περιοχή που ονομάστηκε Ιωνία.
• Δωριείς: εγκαθίστανται στη Ρόδο, στην Κω και στο νότιο τμήμα των παραλίων της Μικράς Ασίας, όπου ιδρύουν τη δωρική εξάπολη.

Ο κόσμος των ομηρικών επών 📖

Οι Έλληνες του 10ου, 9ου και 8ου αιώνα π.Χ. — της αποκαλούμενης γεωμετρικής εποχής — ενδιαφέρονται πολύ για το παρελθόν τους και ασχολούνται με την αναζήτηση της ρίζας τους. Τα ομηρικά έπη αποτελούν τυπικό παράδειγμα. Μορφοποιημένα στη στροφή από τον 9ο προς τον 8ο αιώνα π.Χ. και στηριζόμενα σε μια προφορική παράδοση, τα ποιήματα αυτά έχουν ως στόχο να ξαναζωντανέψουν το παρελθόν: την εποχή του Τρωικού πολέμου, τον καιρό των βασιλέων και των ηρώων.

Αντίθετα, η ρωγμή στο πολιτικό πεδίο είναι προφανής. Η ομηρική βασιλεία δεν έχει καμία σχέση με το γραφειοκρατικό σύστημα του μυκηναϊκού ανακτόρου. Αλλά και η ορολογία έχει αλλάξει, γιατί ο ηγεμόνας στον Όμηρο ονομάζεται «βασιλεύς» και όχι άναξ, όπως στις πινακίδες της Πύλου.

Τα πρόσωπα στα έπη

Όλο το ενδιαφέρον του ποιητή στρέφεται προς ισχυρές προσωπικότητες, προς την ατομική αρετή και την ανδρεία. Αυτή η αρετή είναι ένα μίγμα θάρρους και πονηρίας σε μεταβλητή αναλογία: ο Αχιλλέας και ο Οδυσσέας προσφέρουν ένα δείγμα αυτού του μείγματος αληθινά κλασικό. Οι θαρραλέες πράξεις κάνουν τους ήρωες να βρίσκονται σε μια αγωνιστική διάθεση, και έτσι ο ελληνικός πολιτισμός, μέσα από τα ομηρικά έπη, καθίσταται ένας πολιτισμός «αγώνα».

Αυτή η φροντίδα για την έξαρση του ατομικού μεγαλείου υποβάλλει σε σκληρή δοκιμασία την πίστη και το καθήκον. Δεν υπάρχει ίχνος μόνιμης υποταγής. Το μόνο που αντιστέκεται είναι ο δεσμός της φιλίας, και αυτός σε προσωπικό επίπεδο, όπως ανάμεσα στον Αχιλλέα και τον Πάτροκλο.

Ποια εποχή περιγράφουν στ' αλήθεια

Στα ομηρικά έπη η πολιτική αστάθεια είναι συνεχής. Οι βασιλείς είναι πολυάριθμοι και απολύτως ανεξάρτητοι. Ο καθένας προσπαθεί να στηρίξει τη θέση του μέσα σε ένα σύστημα υπερβολικά ανταγωνιστικό και συνεχώς πρέπει να αποδεικνύει τις ικανότητές του: με κατορθώματα, με ληστρικές επιδρομές που αποφέρουν μεγάλη λεία, με γιορτές και αγώνες ιδιαίτερα μεγαλοπρεπείς. Η κοινωνία, της οποίας η ιεραρχία στηρίζεται στην κατανομή της λείας, κυριαρχείται από ανισότητα, και η διατήρηση της εξουσίας από τον ηγεμόνα δεν είναι ποτέ εξασφαλισμένη.