Η Μυκηναϊκή Θρησκεία και Τέχνη 🏛️
Οι Μυκηναίοι δεν μας άφησαν βιβλία ούτε ιστορίες γραμμένες για να τις διαβάσουμε. Μας άφησαν όμως ανάκτορα, τάφους, αγγεία, χρυσά κοσμήματα και μερικές χιλιάδες πήλινες πινακίδες. Από αυτά μαθαίνουμε ποιους θεούς πίστευαν και πώς έβλεπαν τον κόσμο. Όπως λένε οι αρχαιολόγοι, η τέχνη μάς αποκαλύπτει τη θρησκεία.
Η μυκηναϊκή θρησκεία 🙏
Τι άλλαξε με τη Γραμμική Β
Για πολλά χρόνια οι επιστήμονες υποστήριζαν ότι η μυκηναϊκή θρησκεία ταυτιζόταν απόλυτα με τη μινωική, δηλαδή ότι οι Μυκηναίοι απλώς αντέγραψαν τους θεούς των Κρητικών. Η εικόνα άλλαξε ριζικά όταν διαβάστηκαν οι πινακίδες της Γραμμικής γραφής Β, όπου βρέθηκαν καταγραμμένα ονόματα θεών.
Στις πινακίδες εμφανίζονται σχεδόν όλοι οι μεγάλοι Έλληνες θεοί που θα λατρεύονται και την 1η χιλιετία π.Χ.: ο Ζευς, η Ήρα, ο Ποσειδών, η Άρτεμις, ο Άρης και ο Διόνυσος.
Ο Απόλλωνας είναι ο μόνος από τους μεγάλους θεούς που δεν εμφανίζεται στο μυκηναϊκό πάνθεον των πινακίδων. Είναι το κλασικό λάθος να πει κανείς ότι «οι Μυκηναίοι λάτρευαν όλους τους θεούς του Ολύμπου».
Η ανακάλυψη αυτή έχει τεράστια σημασία: δείχνει ότι οι θεοί της αρχαίας Ελλάδας ήταν ήδη γνωστοί εκατοντάδες χρόνια πριν από τον Όμηρο. Η θρησκεία των Μυκηναίων ήταν λοιπόν ελληνική, με μινωικά στοιχεία, και όχι απλή αντιγραφή της μινωικής.
Η «Πότνια», η κυρίαρχη θεά
Ξεχωριστή θέση κατέχει μια θεά που προσφωνείται συνήθως με το όνομα Πότνια. Η «Κυρία Πότνια» είναι αναμφίβολα η κυρίαρχη μυκηναϊκή θεότητα. Οι πινακίδες καταγράφουν τι της πρόσφεραν οι πιστοί: πρόβατα, αρωματικά έλαια, μαλλί και μέλι.
Τις προσφορές στους θεούς δεν τις ξέρουμε από κάποιο ιερό βιβλίο, αλλά από πινακίδες που κρατούσαν οι υπάλληλοι των ανακτόρων για να ελέγχουν τα αποθέματα. Οι Μυκηναίοι σημείωναν τη λατρεία τους με τον ίδιο τρόπο που σημείωναν πόσα πρόβατα είχαν στη μάντρα.
Πού και πώς λάτρευαν
Οι Μυκηναίοι δεν έχτιζαν μεγάλους ναούς. Όπως και οι Μινωίτες, λάτρευαν τους θεούς τους σε μικρά ιερά. Το ιερατείο, που το αποτελούσαν άνδρες και γυναίκες, ήταν ιδιαίτερη κοινωνική τάξη και διαχειριζόταν την περιουσία των ιερών.
Το ότι δεν βρίσκουμε μεγάλα ναϊκά οικοδομήματα δεν σημαίνει ότι οι Μυκηναίοι ήταν λιγότερο θρησκευόμενοι. Οι μεγάλοι μαρμάρινοι ναοί, όπως ο Παρθενώνας, εμφανίζονται πολλούς αιώνες αργότερα.
Η μυκηναϊκή τέχνη 🎨
Η μυκηναϊκή τέχνη αναπτύχθηκε στην ύστερη εποχή της Χαλκοκρατίας (1600-1100 π.Χ.) στα κέντρα της ηπειρωτικής Ελλάδας — στις Μυκήνες, την Τίρυνθα, την Πύλο, τη Θήβα και αλλού — και μαρτυρεί έντονη μινωική επίδραση.
Αρχιτεκτονική 🏰
Ακροπόλεις και κυκλώπεια τείχη
Οι Μυκηναίοι χτίζουν τα μνημειακά ανάκτορά τους σε υψώματα, τις ακροπόλεις, τις οποίες οχυρώνουν με γιγαντιαία τείχη. Τα τείχη αυτά ονομάστηκαν «κυκλώπεια» εξαιτίας των τεράστιων ογκόλιθων που χρησιμοποιούνταν για το χτίσιμό τους.
Οι μεταγενέστεροι Έλληνες, βλέποντας ογκόλιθους που κανένας άνθρωπος δεν φαινόταν ικανός να μετακινήσει, πίστεψαν ότι τα τείχη τα έχτισαν οι Κύκλωπες, οι μυθικοί γίγαντες με το ένα μάτι. Από εκεί κράτησαν το όνομά τους.
Ο τύπος του μεγάρου
Τα μυκηναϊκά ανάκτορα έχουν πιο απλό σχέδιο από τα μινωικά. Αποτελούνται από έναν προθάλαμο που βλέπει στην αυλή και από το κύριο δωμάτιο, που έχει μεγάλη κυκλική εστία στο κέντρο και είναι ο χώρος υποδοχής. Αυτή η διάταξη ονομάζεται τύπος μεγάρου. Γύρω από αυτόν τον πυρήνα υπάρχουν άλλοι δευτερεύοντες χώροι, όπου κατοικούσαν οι ηγεμόνες. Η αρχιτεκτονική αυτή είναι λιτή και απέριττη και αντικατοπτρίζει τη διαφορετική νοοτροπία του Μυκηναίου σε σχέση με τον Μινωίτη: ο Μυκηναίος άρχοντας θέλει οχύρωση και τάξη, ο Μινωίτης πολυπλοκότητα και άνεση.
Επιτύμβιες στήλες και θολωτοί τάφοι
Για πρώτη φορά στον ελλαδικό χώρο στήνονται πάνω στους λακκοειδείς τάφους των Μυκηνών λίθινες πλάκες, οι επιτύμβιες στήλες, με ανάγλυφες σπείρες ή με πολεμικές και κυνηγετικές σκηνές, που μαρτυρούν τον πολεμικό χαρακτήρα των νεκρών.
Περίφημοι είναι επίσης οι μνημειακοί θολωτοί τάφοι, όπως ο «θησαυρός του Ατρέα» στις Μυκήνες, που θεωρήθηκε τάφος του Αγαμέμνονα, ο «τάφος της Κλυταιμνήστρας» και άλλοι. Ο επισκέπτης περνούσε πρώτα από έναν μακρύ διάδρομο πλαισιωμένο με λίθινους τοίχους και έφτανε σε κυκλικό θάλαμο, χτισμένο με παρόμοιο τρόπο, με θολωτή οροφή. Μετά την ταφή, διάδρομος και θάλαμος σκεπάζονταν με χώμα, ώστε ο τάφος να μοιάζει εξωτερικά με χαμηλό λόφο. Τέτοιοι τάφοι έχουν βρεθεί σε πολλά μυκηναϊκά κέντρα.
Ο «θησαυρός του Ατρέα» είναι το εντυπωσιακότερο οικοδόμημα μνημειακής αρχιτεκτονικής του μυκηναϊκού κόσμου: ένας δρόμος μήκους 35 μέτρων οδηγεί στην κύρια είσοδο, η οποία στέφεται από ένα «ανακουφιστικό» τρίγωνο που καλυπτόταν από λίθινη επένδυση.
Το «ανακουφιστικό τρίγωνο» πάνω από την πόρτα δεν είναι διακόσμηση. Είναι έξυπνη τεχνική λύση: μοιράζει το τεράστιο βάρος των λίθων στα πλάγια, ώστε να μη σπάσει το ανώφλι της εισόδου. Χιλιάδες χρόνια αργότερα, η είσοδος στέκει ακόμη όρθια.
Τα ονόματα «θησαυρός του Ατρέα», «τάφος της Κλυταιμνήστρας» ή «προσωπίδα του Αγαμέμνονα» τα έδωσαν οι νεότεροι αρχαιολόγοι, εμπνευσμένοι από τους μύθους. Δεν ξέρουμε ποιος θάφτηκε πραγματικά μέσα σε αυτούς τους τάφους.
Ζωγραφική και κεραμική 🏺
Τα μυκηναϊκά ανάκτορα διακοσμούνται και αυτά με τοιχογραφίες που έχουν δεχτεί μεγάλη επίδραση από τις μινωικές. Χαρακτηριστική είναι η τοιχογραφία από το ανάκτορο της Πύλου με δύο Μυκηναίους πολεμιστές πάνω σε άρμα.
Παρόμοια επιρροή παρατηρείται και στη μυκηναϊκή κεραμική. Αξιοπρόσεκτος είναι ο εικονιστικός ρυθμός, σε μια κατηγορία αγγείων που διακοσμούνται με παραστάσεις ανθρώπων, ζώων, πουλιών, ψαριών και με σκηνές με άρματα. Άλλα αγγεία, όπως ένα χαρακτηριστικό αγγείο από την Πρόσιμνη της Αργολίδας των μέσων του 15ου αιώνα π.Χ., διακοσμούνται με χταπόδι και άλλα θαλασσινά μοτίβα — καθαρά μινωική έμπνευση.
Μεταλλοτεχνία 💎
Απαράμιλλης τέχνης είναι τα κοσμήματα από χρυσό, ασήμι ή άλλα πολύτιμα υλικά. Από παρόμοια υλικά έχουν κατασκευαστεί και άλλα πολυτελή αντικείμενα:
| Αντικείμενο | Τι το χαρακτηρίζει |
|---|---|
| Χρυσά κύπελλα του Βαφειού | Ανάγλυφες σκηνές εξημέρωσης ταύρων σε φυσικό τοπίο· μάλλον έργα Κρητών τεχνιτών, 15ος αιώνας π.Χ. |
| Ξίφη και εγχειρίδια | Χάλκινα, στολισμένα με ζωντανές σκηνές κυνηγιού — π.χ. κυνήγι λιονταριού |
| Χρυσές προσωπίδες | Καλύπτουν το πρόσωπο των νεκρών βασιλιάδων στους λακκοειδείς τάφους (1550-1500 π.Χ.) |
| Σκεύη πολυτελείας | Ανάγλυφες παραστάσεις κυνηγιού ή ειδυλλιακές σκηνές |
Όλα αυτά τα ανεπανάληπτα έργα τέχνης μαρτυρούν μεγάλο πλούτο, δύναμη και επικοινωνία των Μυκηναίων βασιλιάδων και ευγενών με τις χώρες της Ανατολής και της Αιγύπτου, από όπου προμηθεύονταν τα πολύτιμα υλικά.
Η πιο διάσημη χρυσή προσωπίδα από τους λακκοειδείς τάφους των Μυκηνών θεωρήθηκε παλαιότερα ότι ανήκε στον Αγαμέμνονα. Όμως χρονολογείται πολύ πριν από την εποχή που έγινε ο Τρωικός Πόλεμος, οπότε ο νεκρός ήταν κάποιος άλλος άρχοντας.
Χρυσός, ασήμι, ελεφαντόδοντο και ημιπολύτιμοι λίθοι δεν υπήρχαν σε αφθονία στον ελλαδικό χώρο. Κάθε χρυσή προσωπίδα είναι επομένως και μια απόδειξη ότι τα μυκηναϊκά πλοία ταξίδευαν μέχρι την Αίγυπτο και την Ανατολή.