Οι λαοί και οι πολιτισμοί της Εγγύς Ανατολής 🌍
Στην Εποχή του Χαλκού, γύρω από τα μεγάλα ποτάμια της Εγγύς Ανατολής, γεννιούνται οι πρώτοι μεγάλοι πολιτισμοί του κόσμου: στη Μεσοποταμία, στην Αίγυπτο, στη Μικρά Ασία και στην Παλαιστίνη. Εκεί εμφανίζονται για πρώτη φορά η γραφή, οι οργανωμένες πόλεις, τα ισχυρά κράτη και οι γραπτοί νόμοι.
Οι λαοί της Μεσοποταμίας 🏛️
Οι Σουμέριοι, ο πρώτος πολιτισμός
Από τη Μεσοποταμία, με τους Σουμέριους, τον πρώτο λαό στον κόσμο ο οποίος ανέπτυξε υψηλό πολιτισμό, αρχίζει ουσιαστικά η ιστορία. Ήταν λαός πιθανώς ινδοευρωπαϊκής καταγωγής, εγκατεστημένος στη Μεσοποταμία από τα μέσα της 4ης χιλιετίας π.Χ.
Οι Σουμέριοι έδωσαν στην ανθρωπότητα εφευρέσεις που άλλαξαν τη ζωή της:
- 🛞 Τον τροχό, που έφερε επανάσταση στη μεταφορά.
- 🌾 Το άροτρο, που πολλαπλασίασε την απόδοση της γεωργίας.
- ⚒️ Την επεξεργασία των μετάλλων.
- ✍️ Μια μορφή γραφής, τη σφηνοειδή.
- 🏙️ Τις πρώτες απόλυτα συγκροτημένες πόλεις, με κυριότερη την Ουρ.
Στις πόλεις τους ύψωναν τα ζιγκουράτ, οικοδομήματα που χρησίμευαν συγχρόνως ως ναοί και ως παρατηρητήρια των άστρων.
Λέμε ότι «με τους Σουμέριους αρχίζει η ιστορία» όχι επειδή πριν από αυτούς δεν υπήρχαν άνθρωποι, αλλά επειδή οι Σουμέριοι είναι οι πρώτοι που έγραψαν. Ό,τι συνέβη πριν από την επινόηση της γραφής το ονομάζουμε προϊστορία, γιατί το γνωρίζουμε μόνο από αντικείμενα και όχι από κείμενα.
Η Βαβυλώνα και ο Χαμουραμπί ⚖️
Κατά την 3η χιλιετία π.Χ. σημιτικοί λαοί αναμειγνύονται με τους Σουμέριους, παραλαμβάνουν από αυτούς πολιτισμικά στοιχεία και κατορθώνουν να δημιουργήσουν ένα μεγάλο ενιαίο κράτος. Τη 2η χιλιετία π.Χ., με κέντρο την πόλη της Βαβυλώνας, ολόκληρη η Μεσοποταμία αποτελεί ένα ισχυρότατο κράτος, το οποίο φθάνει στο ύψιστο σημείο της ακμής του κατά την περίοδο της βασιλείας του Χαμουραμπί (1730-1695 π.Χ.).
Στον Χαμουραμπί οφείλεται η αρχαιότερη γραπτή νομοθεσία, η οποία σώθηκε χαραγμένη σε μια πέτρινη στήλη και είναι γνωστή ως Κώδικας του Χαμουραμπί. Οι νόμοι του είναι αυστηρότατοι και μας δίνουν μια παραστατική εικόνα της κοινωνίας της εποχής.
Όσο οι νόμοι μένουν άγραφοι, τους θυμάται όποιος έχει την εξουσία και τους αλλάζει όπως τον συμφέρει. Χαραγμένοι όμως σε μια πέτρινη στήλη στημένη σε δημόσιο χώρο, γίνονται ίδιοι για όλους και δεν μπορεί κανείς να τους αρνηθεί. Στην κορυφή της στήλης ο Χαμουραμπί εικονίζεται να δέχεται τη νομοθεσία από τον θεό Σαμάς — έτσι οι νόμοι αποκτούσαν και θεϊκό κύρος.
Το βαβυλωνιακό κράτος βοήθησε ιδιαίτερα την ανάπτυξη των επιστημών και των γραμμάτων. Η επιστήμη της αστρονομίας οφείλει στους Βαβυλώνιους τα πρώτα της βήματα.
Η θέση της γυναίκας στη νομοθεσία του Χαμουραμπί 👩⚖️
Ο κώδικας δείχνει καθαρά πόσο άνιση ήταν η θέση της γυναίκας. Για έναν άνδρα ο γάμος σήμαινε ουσιαστικά αγορά της γυναίκας, ακριβώς όπως η αγορά ενός οικοπέδου ή ενός εμπορεύματος. Η οικογένεια του μέλλοντος γαμπρού έπαιρνε την πρωτοβουλία και, αφού επέλεγε τη μελλοντική σύζυγο, πρόσφερε στον πατέρα της ένα σημαντικό ποσό που επισφράγιζε τη μεταβίβαση. Στη συνέχεια η κόρη μετέβαινε με την τελετή του γάμου στο σπίτι του συζύγου της, όπου έμενε ως το τέλος της ζωής της. Ο σύζυγος ήταν ουσιαστικά ιδιοκτήτης της συζύγου και της περιουσίας της, κινητής και ακίνητης.
Το έπος του Γιλγαμές 📖
Το έπος του Γιλγαμές είναι δημιούργημα της σουμεριακής ακμής και ο πολυτιμότερος καρπός της πνευματικής ανάπτυξης της Μεσοποταμίας. Προηγείται κατά μιάμιση χιλιετία των ομηρικών επών και αφηγείται την ιστορία ενός νεαρού βασιλιά της Ουρούκ, γεμάτου δύναμη και αλαζονεία. Μέσα από τις περιπέτειες και τα παθήματά του ο Γιλγαμές μεταμορφώνεται: γίνεται ταπεινός και τελικά, με δάκρυα και πόνο, δέχεται την κοινή μοίρα όλων των ανθρώπων, τον θάνατο.
Ο Γιλγαμές γράφτηκε περίπου χίλια πεντακόσια χρόνια πριν από την «Ιλιάδα» και την «Οδύσσεια» — και όμως μιλάει για τα ίδια πράγματα: για τη φιλία, για τη δόξα, για τον φόβο του θανάτου. Είναι το αρχαιότερο μεγάλο λογοτεχνικό έργο που έχει σωθεί στην ανθρωπότητα.
Οι Ασσύριοι 🗡️
Προς το τέλος της Εποχής του Χαλκού ένας άλλος λαός, οι Ασσύριοι, που κατοικούσαν στη Βόρεια Μεσοποταμία, κατορθώνουν να καταλύσουν το βαβυλωνιακό κράτος και να καταλάβουν ολόκληρη τη Μεσοποταμία. Νέο κέντρο αναδεικνύεται η πόλη Νινευί, στα βόρεια.
Η Αίγυπτος 🇪🇬
«Δώρον του Νείλου» 🌊
«Δώρον του Νείλου» ονόμαζαν οι αρχαίοι Έλληνες την Αίγυπτο, και είχαν απόλυτο δίκιο. Ο Νείλος, που πηγάζει σχεδόν από τον Ισημερινό, διασχίζει την Αίγυπτο σε απόσταση 1.000 χιλιομέτρων και τη μεταβάλλει σε αληθινό σιτοβολώνα. Είναι επίσης η μόνη οδός επικοινωνίας για τη χώρα: πλήθος πλοίων τον διασχίζουν. Συνηθισμένοι στη ναυσιπλοΐα, οι Αιγύπτιοι διακινδυνεύουν και ταξίδια στην ανοιχτή θάλασσα, πλέοντας προς τις ακτές της Παλαιστίνης, από όπου προμηθεύονται ξυλεία. Τακτικά όμως ο Νείλος πλημμυρίζει και τα νερά του κατακλύζουν τις γύρω περιοχές.
Η χλωρίδα και η πανίδα στις όχθες του καλύπτουν απόλυτα τις ανάγκες των Αιγυπτίων. Στο δέλτα του ποταμού ψαρεύουν και το κυνήγι είναι άφθονο. Εκεί φυτρώνει σε αφθονία ο πάπυρος, τον οποίο χρησιμοποιούν για να κατασκευάζουν πλοία, καλάθια, σχοινιά και, κυρίως, ένα είδος χαρτιού.
Είναι εύκολο να νομίσει κανείς ότι οι πλημμύρες του Νείλου ήταν συμφορά για τους Αιγυπτίους. Συνέβαινε το αντίθετο: τα νερά άφηναν πίσω τους λάσπη γεμάτη θρεπτικά στοιχεία και έκαναν το έδαφος εξαιρετικά εύφορο. Γι' αυτό και οι κατοικίες χτίζονταν στα υψώματα, ώστε να μη φτάνει το νερό — τα χωράφια, αντίθετα, τα ήθελαν μέσα στην πλημμύρα.
Οι τρεις περίοδοι ακμής 🏺
Η Αίγυπτος, από τις αρχές της Εποχής του Χαλκού, αποτελεί ένα ισχυρό ενιαίο κράτος — το πρώτο στην ιστορία. Οι ηγεμόνες του φέρουν τον τίτλο του Φαραώ. Η χώρα γνωρίζει διαδοχικά τρεις περιόδους ακμής.
| Περίοδος | Χρονολογία | Τι χαρακτηρίζει την περίοδο |
|---|---|---|
| Αρχαίο Βασίλειο | 3000-2200 π.Χ. | Το κράτος οργανώνεται. Κοντά στην πρωτεύουσα Μέμφιδα οι Φαραώ οικοδομούν γιγαντιαίους τάφους, τις πυραμίδες. |
| Μέσο Βασίλειο | 2050-1800 π.Χ. | Η Αίγυπτος ακμάζει. Οι Αιγύπτιοι οχυρώνουν τα σύνορα για να προστατευθούν από επιδρομές· η πρωτεύουσα μεταφέρεται στη Θήβα. |
| Νέο Βασίλειο | 1600-1100 π.Χ. | Ακολουθείται ιμπεριαλιστική πολιτική με επέκταση προς Νότο και Ανατολή. Χτίζονται οι τάφοι στην «κοιλάδα των βασιλέων» και λαμπροί ναοί: Καρνάκ, Λούξορ, Αμπού Σιμπέλ. |
Στο Αρχαίο Βασίλειο οι Φαραώ έχτιζαν πυραμίδες που φαίνονταν από χιλιόμετρα μακριά — και ακριβώς γι' αυτό τις λεηλατούσαν οι τυμβωρύχοι. Στο Νέο Βασίλειο άλλαξαν τακτική: έσκαβαν τους τάφους τους κρυφά μέσα στον βράχο, στην «κοιλάδα των βασιλέων», ελπίζοντας ότι έτσι θα έμεναν άθικτοι.
Ο Φαραώ 🤴
Ο Φαραώ θεωρείται γιος του υπέρτατου θεού των Αιγυπτίων, του Όσιρι. Είναι απόλυτος κυρίαρχος, διοικεί τον στρατό και είναι ο ανώτατος θρησκευτικός αξιωματούχος. Για να κυβερνά, χρησιμοποιεί πλήθος κρατικών υπαλλήλων. Στα κείμενα της εποχής οι Αιγύπτιοι τον προσφωνούν σαν να ήταν ο ίδιος ο ήλιος που ανατέλλει και διώχνει τα σκότη, «άρχοντα γαλήνιο, που προσφέρει σε όλους την πνοή της ζωής».
Η αιγυπτιακή κοινωνία 👥
Η κοινωνία της Αιγύπτου ήταν έντονα άνιση:
- 🌾 Οι χωρικοί αποτελούν τα εννέα δέκατα του πληθυσμού και δεν είναι ιδιοκτήτες των κτημάτων που καλλιεργούν. Πληρώνουν βαρείς φόρους στους κατόχους της γης, δηλαδή στον Φαραώ, στους κρατικούς υπαλλήλους και στο ιερατείο.
- 🔨 Οι τεχνίτες ζουν στις πόλεις: ξυλουργοί, οικοδόμοι, σιδηρουργοί, επεξεργαστές μετάλλων, χρυσοχόοι, ξυλογλύπτες και λιθοξόοι.
- ⛏️ Στα ορυχεία της ερήμου εργάζονται κυρίως αιχμάλωτοι πολέμου.
Θρησκεία και γραφή ⛪
Η θρησκεία των Αιγυπτίων είναι πολυθεϊστική. Οι κυριότεροι θεοί είναι ο Άμον Ρα, θεός του ήλιου, ο Όσιρις, θεός του ήλιου και της βλάστησης, και η Ίσις, θεά της γονιμότητας. Οι ναοί θεωρούνται οίκοι του θεού και οι ιερείς τελούν τα λατρευτικά τους καθήκοντα στο όνομα του Φαραώ. Οι Αιγύπτιοι πιστεύουν στη μετά θάνατον ζωή, γι' αυτό φροντίζουν να ταριχεύουν τους νεκρούς, φτιάχνοντας τις μούμιες.
Οι Αιγύπτιοι χρησιμοποιούν ένα είδος γραφής, τα ιερογλυφικά, που περιλαμβάνει περίπου 5.000 σημεία. Γράφουν πάνω σε παπύρους, αλλά και οι τοίχοι των μνημείων είναι γεμάτοι από ιερογλυφικά κείμενα.
Ο Σαμπολιόν και το μυστικό των ιερογλυφικών 🔍
Πριν από δύο αιώνες γνωρίζαμε ελάχιστα πράγματα για την αρχαία Αίγυπτο, γιατί κανείς δεν μπορούσε να διαβάσει τα ιερογλυφικά. Το ενδιαφέρον γεννήθηκε μετά την εκστρατεία του Ναπολέοντα στην Αίγυπτο (1799-1801). Ο Γάλλος Ιωάννης Φραγκίσκος Σαμπολιόν, που από παιδί ένιωθε πάθος για την αρχαία Αίγυπτο, κατόρθωσε το 1822 να αποκρυπτογραφήσει τα ιερογλυφικά.
Κλειδί του στάθηκε η στήλη της Ροζέττας, που βρέθηκε το 1799 κοντά στην Αλεξάνδρεια: φέρει το ίδιο κείμενο χαραγμένο με τρεις διαφορετικές γραφές — ιερογλυφική, ελληνική και δημοτική αιγυπτιακή. Γνωρίζοντας ελληνικά, ο Σαμπολιόν διάβασε στο ελληνικό τμήμα το όνομα Πτολεμαίος. Είχε καταλάβει ότι τα ονόματα των Αιγυπτίων βασιλέων γράφονταν πάντοτε μέσα σε ένα πλαίσιο· βρίσκοντας λοιπόν το πλαίσιο του Πτολεμαίου στο ιερογλυφικό τμήμα, άρχισε να συγκρίνει τα δύο κείμενα και να αποκρυπτογραφεί τα σύμβολα ένα προς ένα. Η ανάγνωση της ιερογλυφικής γραφής έδωσε πλήθος πληροφοριών για ολόκληρο τον προϊστορικό κόσμο του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου.
Οι Χετταίοι 🗺️
Η Μικρά Ασία, κατά τη 2η χιλιετία π.Χ., γίνεται η έδρα ενός λαού ινδοευρωπαϊκής καταγωγής, των Χετταίων. Στην αρχή ήταν ανοργάνωτοι και χωρισμένοι σε αλληλομαχόμενες φυλές· αργότερα όμως ενώθηκαν και ίδρυσαν ένα ισχυρότατο κράτος με πρωτεύουσα τη Χαττούσα.
Οι Χετταίοι είχαν γραφή, και οι πινακίδες που βρέθηκαν στη Χαττούσα μας δίνουν πλήθος ιστορικών πληροφοριών. Η μεγάλη ακμή του κράτους τους σημειώνεται στα μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ., οπότε έχουν υπό την εξουσία τους σχεδόν ολόκληρη τη Μικρά Ασία, τη Βόρεια Μεσοποταμία και τη Βόρεια Συρία. Την περίοδο αυτή αναπτύσσουν διπλωματικές σχέσεις με τους Μυκηναίους, τους οποίους οι πινακίδες της Χαττούσα ονομάζουν Αχιγιάβα (Αχαιούς).
Το όνομα «Αχιγιάβα» στις πινακίδες της Χαττούσα είναι μια από τις σπανιότερες μαρτυρίες που έχουμε: ένας λαός της Ανατολής γράφει για τους Αχαιούς, δηλαδή για τους Μυκηναίους Έλληνες, σε επίσημα διπλωματικά έγγραφα. Είναι σαν να ακούμε τους προγόνους μας να αναφέρονται από τους γείτονές τους.
Προς τα τέλη του 13ου αιώνα π.Χ. οι επιδρομές των «λαών της θάλασσας», που κυριολεκτικά ανέτρεψαν την πολιτική και εμπορική τάξη στην ανατολική Μεσόγειο, διέλυσαν το κράτος των Χετταίων.
Οι λαοί της Παλαιστίνης 🌊
Οι Φοίνικες, οι έμποροι της Μεσογείου 🚢
Στα παράλια της Παλαιστίνης, ήδη από την 3η χιλιετία π.Χ., έχουν εγκατασταθεί οι Φοίνικες, λαός σημιτικής καταγωγής. Η εγκατάστασή τους σε παραλιακή περιοχή και η ανυπαρξία εύφορων και εκτεταμένων πεδιάδων τούς έκαναν να στραφούν προς τη θάλασσα και να γίνουν άριστοι ναυτικοί και έμποροι.
Οι Φοίνικες δεν σχημάτισαν ενιαίο κράτος: κάθε πόλη τους αποτελούσε ξεχωριστή κρατική οντότητα. Πρωτεύουσα θέση είχε αρχικά η Βύβλος, ενώ κατά τη 2η χιλιετία π.Χ. η Σιδώνα και η Τύρος έγιναν εμπορικά κέντρα ολόκληρης της Μεσογείου και ανέπτυξαν εμπορικές σχέσεις με τους Μυκηναίους.
Πολιτιστικά οι Φοίνικες επηρεάστηκαν από τους γύρω λαούς, αλλά η μεγάλη τους συμβολή στην εξελικτική πορεία της ιστορίας ήταν η επινόηση ενός αλφαβήτου που σχηματιζόταν από 22 σύμφωνα.
Προσοχή στη σειρά: πρώτο ήταν το φοινικικό αλφάβητο και εξέλιξή του είναι το ελληνικό — όχι το αντίστροφο. Οι Έλληνες πήραν τα 22 φοινικικά σύμφωνα και πρόσθεσαν κάτι που έλειπε: τα φωνήεντα. Έτσι το αλφάβητο έγινε πλήρες σύστημα γραφής.
Οι Εβραίοι ✡️
Οι Εβραίοι, σημιτικής καταγωγής και αυτοί, αφού έζησαν ως νομάδες για μεγάλο χρονικό διάστημα, εγκαταστάθηκαν τελικά στο εσωτερικό της Παλαιστίνης, στη Χαναάν. Κατά τα μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ. ένα μεγάλο μέρος των Εβραίων βρίσκεται στην Αίγυπτο. Γύρω στα 1300 π.Χ. οι Εβραίοι της Αιγύπτου, με ηγέτη τον Μωυσή, αναχωρούν από την Αίγυπτο και εγκαθίστανται και αυτοί στην Παλαιστίνη — η Έξοδος, με κορυφαίο επεισόδιο τη διάβαση της Ερυθράς Θάλασσας, όπως τη διηγείται η Παλαιά Διαθήκη.
Προς το τέλος της 2ης χιλιετίας π.Χ. οι Εβραίοι, με πρωτεύουσα την Ιερουσαλήμ, ιδρύουν ένα ισχυρό κράτος με διαδοχικούς βασιλείς τον Σαούλ, τον Δαβίδ και τον Σολομώντα. Στη βασιλεία του Σολομώντα χτίστηκε ο πρώτος ναός της Ιερουσαλήμ, κέντρο της θρησκευτικής ζωής του βασιλείου, όπου φυλασσόταν η Κιβωτός της Διαθήκης με τις πινακίδες των νόμων που, κατά την παράδοση, έδωσε ο Θεός στον Μωυσή. Γρήγορα όμως το κράτος διασπάται και στο τέλος καταλύεται από τους Ασσύριους.
Ο μονοθεϊσμός και η Παλαιά Διαθήκη 📖
Οι Εβραίοι είναι ο πρώτος μονοθεϊστικός λαός της ανθρώπινης ιστορίας: πιστεύουν σε έναν παντοδύναμο θεό. Κατά τους Εβραίους, ο Θεός απευθύνεται σε αυτούς μέσω των προφητών, οι οποίοι έχουν έργο τους να μεταφέρουν τον λόγο του Θεού στον λαό και να τον κρατούν στον δρόμο της αληθινής θρησκείας. Από τότε που οι Εβραίοι έχασαν την ανεξαρτησία τους, οι προφήτες αναγγέλλουν την έλευση ενός Μεσσία, σταλμένου από τον Θεό για να τους απελευθερώσει.
Το ιερό βιβλίο των Εβραίων είναι η Εβραϊκή Βίβλος ή Παλαιά Διαθήκη. Γράφτηκε σταδιακά κατά την 1η χιλιετία π.Χ., από τον 10ο έως τον 2ο αιώνα π.Χ. Διηγείται την ιστορία του εβραϊκού λαού και εκθέτει τα στοιχεία της θρησκευτικής του πίστης.
Όλοι σχεδόν οι λαοί της Εγγύς Ανατολής ήταν πολυθεϊστές: Σουμέριοι, Βαβυλώνιοι, Αιγύπτιοι λάτρευαν δεκάδες θεούς. Οι Εβραίοι είναι η μεγάλη εξαίρεση, και ακριβώς αυτή η εξαίρεση έχει τεράστια σημασία: από τον εβραϊκό μονοθεϊσμό ξεκινούν αργότερα και οι τρεις μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες του κόσμου.