Η Παλαιολιθική και η Μεσολιθική Εποχή 🏞️
Η ιστορία του ανθρώπου δεν ξεκινά με πόλεις, γράμματα και βασιλιάδες. Ξεκινά εκατομμύρια χρόνια νωρίτερα, με ομάδες ανθρώπων που περπατούσαν στην Αφρική κρατώντας μια πελεκημένη πέτρα. Η περίοδος αυτή ονομάζεται Παλαιολιθική Εποχή και είναι, με διαφορά, η μεγαλύτερη σε διάρκεια περίοδος της ανθρώπινης ιστορίας.
Η πρώτη εμφάνιση του ανθρώπου στη γη 🌍
Πριν από περίπου 2.500.000 χρόνια εμφανίζονται στην Αφρική οι πρώτοι άνθρωποι. Οι επιστήμονες ονόμασαν αυτόν τον τύπο ανθρώπου «Ικανό άνθρωπο – homo habilis». Ο «Ικανός άνθρωπος» ζει ομαδικά και κατασκευάζει εργαλεία — και αυτό ακριβώς είναι που του χάρισε το όνομά του.
Τον διαδέχεται ο «Όρθιος άνθρωπος – homo erectus», ο οποίος βελτιώνει την κατασκευή των εργαλείων και ανακαλύπτει τη φωτιά. Τα ίχνη του απαντώνται όχι μόνο στην Αφρική αλλά επίσης στην Ευρώπη και στην Ασία: είναι ο πρώτος που βγαίνει από την αφρικανική ήπειρο.
Στη συνέχεια, ο «Σοφός (έμφρων) άνθρωπος – homo sapiens» διαθέτει μέγεθος εγκεφάλου μεγαλύτερο από αυτό των προκατόχων του και θάβει τους νεκρούς του. Η ανθρώπινη αλυσίδα καταλήγει στον «Σοφότατο άνθρωπο – homo sapiens sapiens», ο οποίος επινοεί την τέχνη και εξαπλώνεται σε ολόκληρο τον κόσμο. Εμείς είμαστε οι άμεσοι απόγονοι του «Σοφότατου ανθρώπου».
Κάθε λατινικό όνομα κρύβει την κατάκτηση που ξεχώρισε τον κάθε τύπο ανθρώπου: ο habilis είναι ο «επιδέξιος» που φτιάχνει εργαλεία, ο erectus ο «όρθιος» που στέκεται και βαδίζει στα δύο πόδια, ο sapiens ο «σοφός» που σκέφτεται. Το διπλό sapiens sapiens σημαίνει, κυριολεκτικά, «ο σοφός που ξέρει ότι σκέφτεται».
Οι τέσσερις τύποι ανθρώπου δεν εμφανίζονται όλοι μαζί ούτε τυχαία: ακολουθούν συγκεκριμένη σειρά — Ικανός → Όρθιος → Σοφός → Σοφότατος. Μια πολύ συνηθισμένη σύγχυση είναι να αποδίδεται η φωτιά στον «Ικανό άνθρωπο» ή η ταφή των νεκρών στον «Σοφότατο». Η φωτιά ανήκει στον Όρθιο, η ταφή στον Σοφό.
Τα τρία στάδια της Παλαιολιθικής Εποχής 🪨
Η Παλαιολιθική Εποχή χωρίζεται σε τρεις υποπεριόδους, καθεμιά με τον δικό της τύπο ανθρώπου και τα δικά της εργαλεία:
| Περίοδος | Χρονολογία | Τύπος ανθρώπου | Εργαλεία |
|---|---|---|---|
| Πρώιμη Παλαιολιθική | 2.500.000-200.000 π.Χ. | «Ικανός άνθρωπος» «Όρθιος άνθρωπος» | Κροκάλες Χειροπελέκεις |
| Μέση Παλαιολιθική | 200.000-35.000 π.Χ. | «Σοφός άνθρωπος» | Αιχμές Ξέστρα |
| Ύστερη Παλαιολιθική | 35.000-6.500 π.Χ. | «Σοφότατος άνθρωπος» | Λεπίδες Ξύστρα-Γλυφίδες Οστέινα εργαλεία |
Οι κροκάλες και οι χειροπελέκεις είναι τα πιο πρωτόγονα εργαλεία. Οι αιχμές και τα ξέστρα δείχνουν ήδη εξειδίκευση. Οι λεπίδες και οι γλυφίδες της Ύστερης Παλαιολιθικής είναι τα πιο εξελιγμένα — και ανάμεσα στα χαρακτηριστικά εργαλεία αυτής της περιόδου βρίσκονται και τα οστέινα.
Η Πρώιμη Παλαιολιθική μόνη της κρατά πάνω από 2.300.000 χρόνια — περισσότερο από το 90% όλης της ανθρώπινης ιστορίας. Σε σύγκριση, όλη η εποχή από τους αρχαίους Έλληνες μέχρι σήμερα είναι μόλις 3.000 χρόνια.
Η ζωή του ανθρώπου κατά την Παλαιολιθική και Μεσολιθική εποχή (2.500.000-6.500 π.Χ.) 🌲
Κατά τη μακρά αυτή περίοδο το κλίμα ήταν ψυχρότερο απ' ό,τι σήμερα. Ο άνθρωπος βρίσκει συχνά καταφύγιο στα σπήλαια, μετακινείται ακολουθώντας τα θηράματά του και προτιμά για προσωρινή εγκατάσταση τις θέσεις κοντά στις όχθες ποταμού, δίπλα σε πηγές νερού ή δίπλα σε λίμνες.
Κατά τη διάρκεια της Παλαιολιθικής και της Μεσολιθικής εποχής ο άνθρωπος είναι κυνηγός και τροφοσυλλέκτης, ενώ βοηθητικό ρόλο παίζει και η αλιεία. Δεν παράγει την τροφή του: τη βρίσκει έτοιμη στη φύση, κυνηγώντας ζώα και μαζεύοντας καρπούς.
Τα θηράματα ποικίλλουν ανάλογα με την περιοχή:
- Ανατολική Ευρώπη: κυριαρχεί το μαμούθ
- Δυτική Ευρώπη: ο τάρανδος, ο αίγαγρος και η αντιλόπη
- Μεσογειακή Ευρώπη: τα βόδια, τα ελάφια και οι ίπποι, μαζί με τους καρπούς
Για την κατασκευή των όπλων και των εργαλείων του ο άνθρωπος χρησιμοποιεί οστά και κέρατα ζώων ή, κυρίως, κατεργάζεται τον λίθο. Για να αντιμετωπίσει το κρύο, περιτυλίγεται με δέρματα ζώων.
Ο παλαιολιθικός άνθρωπος δεν καλλιεργεί τη γη και δεν εκτρέφει ζώα: η γεωργία και η κτηνοτροφία θα έρθουν αργότερα, στη Νεολιθική Εποχή. Γι' αυτό και οι εγκαταστάσεις του είναι πάντα προσωρινές — μετακινείται συνεχώς πίσω από τα ζώα που κυνηγά.
Πίστη, ταφές και κτερίσματα ⚰️
Ο «Σοφός άνθρωπος» θάβει τους νεκρούς του και στους τάφους τοποθετεί διάφορα κτερίσματα. Αυτό δείχνει ότι πιστεύει σε μια άλλη ζωή, μετά τον θάνατο: κανείς δεν αφήνει χρήσιμα αντικείμενα δίπλα σε έναν νεκρό αν δεν πιστεύει ότι θα του χρειαστούν.
Οι αρχαιολόγοι δεν βρίσκουν τις σκέψεις των προϊστορικών ανθρώπων — βρίσκουν αντικείμενα. Ένα κόσμημα ή ένα εργαλείο μέσα σε έναν τάφο είναι η μοναδική μαρτυρία ότι ο άνθρωπος εκείνης της εποχής φανταζόταν κάτι πέρα από τον θάνατο.
Η παρουσία του παλαιολιθικού ανθρώπου στον ελλαδικό χώρο 🗺️
Στον ελλαδικό χώρο η παρουσία του παλαιολιθικού ανθρώπου πιστοποιείται σε περιοχές όπως η Θεσσαλία, η Μακεδονία, η Αργολίδα, η Κέρκυρα και σε πολλές άλλες. Δηλαδή ο ελλαδικός χώρος κατοικείται από ανθρώπους ήδη δεκάδες χιλιάδες χρόνια πριν από την εμφάνιση του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.
Η τέχνη 🎨
Η τέχνη — δηλαδή η δημιουργία αντικειμένων και κατασκευών που δεν καλύπτουν μόνο βασικές ανάγκες και δραστηριότητες για την επιβίωση, όπως η διατροφή, αλλά έχουν και διακοσμητικό ή συμβολικό χαρακτήρα — πρωτοεμφανίζεται κατά τα τέλη της παλαιολιθικής περιόδου.
Στα έργα τέχνης αυτής της περιόδου περιλαμβάνονται:
- ζωγραφικές παραστάσεις
- αγαλματίδια από πηλό, κόκκαλο ή λίθο
- κοσμήματα, όπως περιδέραια, βραχιόλια και σκουλαρίκια
Σε πολλές ευρωπαϊκές παλαιολιθικές θέσεις έχουν βρεθεί σπηλαιογραφίες, δηλαδή εικόνες ζώων και σπανίως ανθρώπων ζωγραφισμένες με χρώματα ή χαραγμένες στα τοιχώματα των σπηλαίων.
Τι σήμαιναν οι παραστάσεις
Οι παλαιολιθικές παραστάσεις έχουν, μάλλον, μαγική ή συμβολική σημασία. Εκφράζουν την αντίληψη των παλαιολιθικών ανθρώπων για:
- το μυστήριο της δημιουργίας της ζωής
- την αγωνία για την επιβίωση (εξασφάλιση ζωής)
- τον θάνατο
Κατά την εποχή αυτή πιστεύεται ότι ξεκινά και η δημιουργία της θρησκείας, η πίστη δηλαδή σε κάποιες δυνάμεις που επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων. Τότε ξεκινά και η ταφή των νεκρών.
Είναι λάθος να φανταστούμε τις σπηλαιογραφίες ως διακόσμηση του σπιτιού. Πολλές βρίσκονται στα πιο βαθιά και σκοτεινά σημεία των σπηλαίων, εκεί όπου κανείς δεν ζούσε. Ο σκοπός τους ήταν μάλλον μαγικός ή τελετουργικός — όχι αισθητικός.
Ο παλαιολιθικός άνθρωπος και η τέχνη: οι μορφές της 🏺
Η παλαιολιθική τέχνη εκδηλώθηκε μέσα από πολλές και ποικίλες μορφές, τις οποίες οι μελετητές χωρίζουν σε δύο μεγάλες κατηγορίες.
Τα κινητά έργα τέχνης
Τα κινητά έργα τέχνης είναι όσα μπορεί κανείς να μεταφέρει μαζί του. Περιλαμβάνουν:
- κοσμημένα εργαλεία και όπλα
- πλακίδια με εικονιστικές εγχαράξεις ζώων και ανθρώπων
- ζωόμορφα και ανθρωπόμορφα ειδώλια, κυρίως γυναικεία
Η τέχνη των σπηλαίων
Η τέχνη των σπηλαίων περιλαμβάνει οποιαδήποτε παράσταση ή άλλο έργο ζωγραφικής και γλυπτικής και κυρίως τις σπηλαιογραφίες. Αυτές εντοπίστηκαν σ' ένα σύνολο σπηλαίων τα οποία παρουσιάζουν εξαιρετική πυκνότητα:
- στη νοτιοδυτική Γαλλία (π.χ. Lascaux)
- στη βόρεια Ισπανία (π.χ. Altamira)
Στα Βαλκάνια, με εξαίρεση τη Ρουμανία, και φυσικά στην Ελλάδα, δεν εντοπίζονται σπηλαιογραφίες.
Στις ζωγραφικές παραστάσεις έχουν καταμετρηθεί 267 ζώα: ρινόκεροι, λιοντάρια, μαμούθ, άλογα, βίσωνες, αρκούδες, τάρανδοι, ελάφια και άλλα.
Παρόλο που ο παλαιολιθικός άνθρωπος έζησε αποδεδειγμένα στη Θεσσαλία, τη Μακεδονία, την Αργολίδα και την Κέρκυρα, στον ελλαδικό χώρο δεν έχουν βρεθεί σπηλαιογραφίες. Παρουσία ανθρώπων και παρουσία σπηλαιογραφιών είναι δύο διαφορετικά πράγματα — μην τα μπερδεύεις.
Στα 267 ζώα που έχουν καταμετρηθεί στις παραστάσεις, οι μορφές ανθρώπων είναι σπάνιες και συνήθως σχηματικές. Ο παλαιολιθικός καλλιτέχνης ζωγράφιζε με εκπληκτική ακρίβεια το ζώο που κυνηγούσε — αλλά όχι τον εαυτό του.