Ο Ελληνισμός υπό Βενετική και Οθωμανική Κυριαρχία 🏰

Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453 ο ελληνικός κόσμος δεν βρέθηκε ολόκληρος στα χέρια των Οθωμανών. Ένα μέρος του έμεινε για αιώνες κάτω από τη Βενετία, ενώ το μεγαλύτερο πέρασε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι δύο αυτές κυριαρχίες διαμόρφωσαν διαφορετικές συνθήκες ζωής, αλλά και στις δύο ο Ελληνισμός βρήκε τρόπους να επιβιώσει και να ανανεωθεί.

Όροι – κλειδιά της ενότητας 🗝️

Φεουδαρχικό σύστημα · εκκλησία-προνόμια · ραγιάδες · κοινότητες · Φαναριώτες · αρματολοί και κλέφτες · παιδεία-Νεοελληνικός Διαφωτισμός · παροικιακός Ελληνισμός

Οι Έλληνες υπό βενετική κυριαρχία ⚓

Συνθήκες διαβίωσης

Ορισμένες περιοχές του ελλαδικού χώρου εξακολούθησαν να βρίσκονται υπό βενετική κυριαρχία και μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453.

Στα εδάφη αυτά οι Βενετοί επέβαλαν το δυτικό φεουδαρχικό σύστημα, προσαρμοσμένο στις τοπικές συνθήκες. Υπήρξαν, όμως, αντιστάσεις των πληθυσμών που εκδηλώθηκαν με ποικίλες μορφές.

Αντιστασιακές ενέργειες των ελληνικών πληθυσμών κατά των Βενετών ⚔️

• Εξέγερση αρχόντων στην Κρήτη με αρχηγό τον Σήφη Βλαστό (1453).
• Κίνημα του Διασσωρίνου στην Κύπρο (1492), με χαρακτηριστικά εθνικά, πολιτικά και πνευματικά.
• Το ρεμπελιό των ποπολάρων (εξέγερση του λαού) στη Ζάκυνθο (1640), με στοιχεία κοινωνικά.

Ηπιότερη πολιτική ακολούθησε η Βενετία στον πολιτιστικό τομέα, επιτρέποντας την ελεύθερη μετακίνηση σπουδαστών από τις βενετοκρατούμενες περιοχές προς την Ιταλία. Έτσι, τα πνευματικά κέντρα της Ιταλίας (Βενετία, Φλωρεντία, Πάδοβα κ.ά.) έγιναν εστίες μόρφωσης και ανταλλαγής ιδεών των Κυπρίων, των Κρητικών και των Επτανησίων, οι οποίοι στη συνέχεια μεταλαμπάδευαν τα φώτα της παιδείας στις ιδιαίτερες πατρίδες τους.

Γράμματα και Τέχνες 🎭

Κατά τον 16ο και 17ο αιώνα η Κρήτη γνωρίζει αξιόλογη ανάπτυξη των γραμμάτων και των τεχνών. Η κρητική λογοτεχνία παράγει σημαντικά έργα, όπως το έμμετρο μυθιστόρημα Ερωτόκριτος του Β. Κορνάρου και η τραγωδία Ερωφίλη του Γ. Χορτάτση. Στα λογοτεχνικά αυτά κείμενα χρησιμοποιείται η κρητική διάλεκτος και γίνεται συγκερασμός ελληνικών και αναγεννησιακών χαρακτηριστικών.

Αξιόλογη είναι, επίσης, η κρητική παρουσία και στον τομέα της τέχνης με τη λεγόμενη Κρητική Σχολή. Ο Θεοφάνης Στρελίτζας Μπαθάς, γνωστός ως Θεοφάνης ο Κρης, θεωρείται ως ο κυριότερος εκπρόσωπός της κατά τον 16ο αιώνα. Ο καλλιτέχνης αυτός δημιουργεί προσωπικό ύφος συνδυάζοντας στοιχεία της παλαιολόγειας παράδοσης και της δυτικής τέχνης.

Μετά την κατάληψη της Κρήτης από τους Τούρκους (1669), πολλά από τα χαρακτηριστικά της κρητικής πολιτιστικής παραγωγής μεταφέρονται στα Επτάνησα από τους κρητικούς πρόσφυγες. Αναδεικνύονται σημαντικοί επτανήσιοι ζωγράφοι, που ακολουθούν την κρητική παράδοση με επιδράσεις από την Αναγέννηση και το μπαρόκ.

Οι Έλληνες υπό οθωμανική κυριαρχία 🕌

Το καθεστώς των υποδούλων

Η οθωμανική κατάκτηση είχε βαριές συνέπειες για τους ελληνικούς πληθυσμούς:

• Βαριά φορολογία: ο κεφαλικός φόρος (cizye) και ο έγγειος φόρος (φόρος για τη χρήση της γης) ή χαράτσι (harac).
• Διοικητικές αυθαιρεσίες.
• Παιδομάζωμα, εξισλαμισμοί, υποχρεωτική ναυτολόγηση των παράλιων πληθυσμών.
• Ληστεία και πειρατεία.
• Δημογραφική φθορά, δηλαδή μείωση του πληθυσμού.

Στις τουρκοκρατούμενες περιοχές οι κατακτημένοι λαοί της Βίβλου (Εβραίοι, Χριστιανοί), σύμφωνα με το ισλαμικό δίκαιο, μπορούσαν να συνάψουν συνθήκες που τους επέτρεπαν να διατηρήσουν την εσωτερική τους οργάνωση. Με τον τρόπο αυτό οι Χριστιανοί εξασφάλιζαν ατομικές, οικονομικές και θρησκευτικές ελευθερίες έναντι ορισμένων υποχρεώσεων, όπως η καταβολή ποικίλων φόρων στο Οθωμανικό Κράτος.

Το σώμα των γενιτσάρων (νέος στρατός) προερχόταν από εξισλαμισθέντα χριστιανόπουλα — γι' αυτό και το παιδομάζωμα ήταν από τα πιο οδυνηρά μέτρα για τις χριστιανικές οικογένειες.

Η αντίσταση των Ναουσαίων (1705) 🔥

Πόσο σκληρά αντιδρούσαν οι υπόδουλοι σε αυτά τα μέτρα το δείχνει μια διαταγή του Μπεηλέρμπεη της Ρούμελης προς τους ιεροδικαστές Βέροιας και Νάουσας, στις 25 Απριλίου 1705. Ο Οθωμανός διοικητής είχε στείλει τον σιλιχτάρη Αχμέτ Τσελεμπή να στρατολογήσει πενήντα νέους γενιτσάρους «σύμφωνα με το παλαιό έθιμο». Οι κάτοικοι της Νάουσας όμως επαναστάτησαν δηλώνοντας ότι δεν παραδίδουν τους γιους τους στους μουσουλμάνους και σκότωσαν δημόσια, μέσα στον δρόμο, τον απεσταλμένο μαζί με τους δύο συνοδούς του. Στη συνέχεια, με επικεφαλής τον αρματολό Ζήση Καραδήμο και τους δύο γιους του, σχημάτισαν ένοπλη ομάδα από εκατό και πλέον άνδρες και «ύψωσαν τη σημαία της ανταρσίας».

Η οθωμανική κατάκτηση προκάλεσε πολλές ανακατατάξεις, περιορισμούς και καταπιέσεις στους υπόδουλους πληθυσμούς ή ραγιάδες. Ο Ελληνισμός, όμως, ανέπτυξε δυνάμεις που του επέτρεψαν όχι μόνο να ξεπεράσει την αρχική κρίση, αλλά και να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για την αναγέννησή του.

Δυνάμεις επιβίωσης και ανανέωσης του Ελληνισμού 🌿

Η Εκκλησία και τα προνόμια ⛪

Μετά την Άλωση ο Μωάμεθ Β΄ παραχώρησε στον πατριάρχη Γεννάδιο Β΄ μια σειρά προνομίων με τα οποία αναγνωριζόταν όχι μόνο ως πνευματικός αλλά και ως πολιτικός ηγέτης, ως εθνάρχης (millet basi). Με τη διπλή αυτή ιδιότητα ο πατριάρχης αποκτούσε το δικαίωμα να παρεμβαίνει στην Υψηλή Πύλη για θέματα που αφορούσαν τους ορθόδοξους χριστιανούς.

Το χρονικό της συνάντησης, όπως το διέσωσε ο Γ. Φραντζής, θυμίζει επίσημη τελετή: ο Μωάμεθ προσκάλεσε τον πατριάρχη σε δείπνο, τον δέχτηκε με μεγάλες τιμές, του χάρισε φεύγοντας το πολύτιμο δεκανίκι (το πατριαρχικό σύμβολο), κατέβηκε μαζί του τις σκάλες ως την αυλή και του έδωσε τα προνόμια γραπτά και υπογεγραμμένα, ώστε να μην τολμήσει κανείς να τα αμφισβητήσει.

Ειδικότερα, ο σουλτάνος χορηγούσε στον πατριάρχη, εκτός από το ανώτατο θρησκευτικό αξίωμα, και κοσμικές εξουσίες:

• το δικαίωμα να ιδρύει εκκλησιαστικά δικαστήρια για την εκδίκαση υποθέσεων αστικού δικαίου (διαζυγίων, κληρονομιών κ.ά.)·
• το δικαίωμα να επιβάλλει φορολογία στους πιστούς για τις ανάγκες της Εκκλησίας ή για λογαριασμό της οθωμανικής διοίκησης.

Έτσι, η Εκκλησία ανέλαβε, εκτός από εκκλησιαστικές αρμοδιότητες, και κοσμικές δικαιοδοσίες και καθήκοντα.

Ο θεσμός της κοινότητας 🏘️

Ο γνωστός από την Αρχαιότητα θεσμός της κοινότητας αποτελούσε ένα είδος τοπικής αυτοδιοίκησης — οι Έλληνες κάθε χωριού ή πόλης αποτελούσαν μία κοινότητα — που προσαρμόστηκε στις απαιτήσεις της οθωμανικής πολιτικής. Ο τρόπος οργάνωσης και λειτουργίας του οθωμανικού κράτους έδωσε στην κοινότητα κύρος και δικαιοδοσίες, φορολογικές, εκπαιδευτικές και άλλες.

Η δυνατότητα εκλογής των κοινοτικών αρχόντων ή προκρίτων και ο συλλογικός τρόπος αντιμετώπισης των προβλημάτων έκαναν τον θεσμό αυτό πόλο εθνικής συσπείρωσης και εστία καλλιέργειας του δημοκρατικού πνεύματος.

Πώς γινόταν στην πράξη η εκλογή; Ένα πρακτικό της Μυκόνου, της 1ης Απριλίου 1667, το δείχνει καθαρά. Το νησί χρειαζόταν, όπως λέει το κείμενο, «άρχοντες διαλεκτούς, τίμιους και άξιους να κυβερνούν και να επιτηρούν τα πάντα προς ωφέλεια και διόρθωση». Συγκεντρώθηκαν λοιπόν όλοι μαζί στον ναό, ιερείς, άρχοντες και ολόκληρο το «ποίμνιο», και επανεξέλεξαν τον Πιέρο Σκούταρη, που είχε ήδη εκλεγεί το 1665 και είχε υπηρετήσει «εντίμως και θεαρέστως».

Κοινότητα και κατανομή των φόρων 💰

Η οθωμανική διοίκηση δεν καθόριζε — με εξαίρεση τον κεφαλικό φόρο και τη δεκάτη επί της παραγωγής — το ποσό που θα κατέβαλλε ως φόρο ο κάθε υπόχρεος, αλλά τη συνολική φορολογική επιβάρυνση κάθε περιοχής. Στη συνέχεια το ποσό του φόρου μοιραζόταν μεταξύ των κοινοτήτων με τη συνεργασία των κοινοτικών αρχόντων, οι οποίοι το επιμέριζαν στα μέλη της κοινότητάς τους.

Οι Φαναριώτες 🏛️

Γύρω από το Πατριαρχείο, στη συνοικία Φανάρι της Κωνσταντινούπολης, διαμορφώθηκε μια ομάδα λαϊκών αξιωματούχων, γνωστή με την προσωνυμία Φαναριώτες. Με τη μόρφωση και τη γλωσσομάθειά τους έγιναν απαραίτητοι στην οθωμανική διοίκηση και κατέλαβαν υψηλά αξιώματα, όπως:

• του Δραγομάνου (διερμηνέα) της Υψηλής Πύλης·
• του Δραγομάνου του Στόλου·
• του Ηγεμόνα των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών.

Έτσι απέκτησαν κύρος και εξελίχθηκαν σε κοινωνική ομάδα με μεγάλη οικονομική δύναμη και επιρροή.

Αρματολοί και κλέφτες 🗡️

Τα σώματα των αρματολών και των κλεφτών σχηματίστηκαν κάτω από διαφορετικές συνθήκες:

Συχνά υπήρχε εναλλαγή μεταξύ των δύο ρόλων, ώστε με την πάροδο του χρόνου στη συνείδηση του Ελληνισμού οι δύο έννοιες ταυτίστηκαν.

Οι αρματολοί και οι κλέφτες υπήρξαν οι κύριοι εκφραστές της ένοπλης αντίστασης των Ελλήνων εναντίον των κατακτητών και έγιναν συνώνυμοι της ανδρείας και του αγώνα για ελευθερία. Από τις ένοπλες αυτές ομάδες προήλθε ο πυρήνας των αγωνιστών, η «μαγιά της λευτεριάς», σύμφωνα με τον Μακρυγιάννη.

Πώς τους έβλεπε ο λαός φαίνεται καθαρά στα κλέφτικα δημοτικά τραγούδια. Σε ένα από αυτά ο τραγουδιστής απαριθμεί τα επαγγέλματα που θα ήθελε — πιστικός (μισθωτός βοσκός) τον Μάη, δραγάτης (αγροφύλακας) τον Αύγουστο, κρασοπούλος μες στην καρδιά του χειμώνα — για να καταλήξει ότι «πλιο καλά 'ταν να 'μουνα αρματολός και κλέφτης»: αρματολός μες στα βουνά και κλέφτης μες στους κάμπους, με τα βράχια αδέλφια και τα δέντρα συγγενάδια, με τις πέρδικες να τον κοιμούν και τ' αηδόνια να τον ξυπνούν, ώσπου να κάνει τον σταυρό του στην κορφή της Λιάκουρας — «σκλάβο να μη με λένε». Το τραγούδι δεν ξεχωρίζει τον αρματολό από τον κλέφτη: και οι δύο είναι το πρόσωπο της λευτεριάς.

Οικονομικές και κοινωνικές μεταβολές 📈

Κατά τους δύο πρώτους αιώνες μετά την Άλωση οι δυσμενείς συνθήκες δεν επέτρεψαν την οικονομική πρόοδο. Από τον 17ο αιώνα παρατηρείται σταδιακή βελτίωση της οικονομίας, που οφείλεται στη σύναψη εμπορικών σχέσεων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τις ευρωπαϊκές δυνάμεις.

Οι Έλληνες αξιοποίησαν την ευκαιρία και ανέπτυξαν δραστηριότητα στον τομέα των θαλάσσιων και χερσαίων μεταφορών. Οι χερσαίες διευκολύνονταν από μια σειρά ελληνικών παροικιών που αναπτύχθηκαν κατά μήκος του οδικού άξονα προς την κεντρική Ευρώπη.

Παράλληλα, η ανάπτυξη του εμπορίου έφερε αλλαγές στην αγροτική οικονομία και στον μεταποιητικό τομέα:

• Καλλιεργούνται προϊόντα με μεγάλη ζήτηση στο εξωτερικό, όπως το βαμβάκι και το μετάξι.
• Ενισχύεται η κτηνοτροφία για τον ίδιο λόγο (εξαγωγές μαλλιού).
• Η οικοτεχνία μετατρέπεται βαθμιαία σε βιοτεχνία.

Η ελληνική βιοτεχνική παραγωγή επεκτείνεται κατά τον 18ο αιώνα και στον ευρωπαϊκό χώρο. Για να αντιμετωπιστεί ο διεθνής ανταγωνισμός, δημιουργήθηκαν μεγάλες εταιρείες ή συνεταιρισμοί. Χαρακτηριστική περίπτωση βιοτεχνικού και εμπορικού συνεταιρισμού ήταν τα Αμπελάκια, με δραστηριότητες στην κατασκευή, βαφή και εμπορία βαμβακερών νημάτων.

Η ανάπτυξη των νέων οικονομικών δραστηριοτήτων οδήγησε στη δημιουργία μιας νέας εύπορης τάξης, της αστικής, που αποτελούνταν από εμπόρους, βιοτέχνες και πλοιοκτήτες.

Παιδεία του υπόδουλου Ελληνισμού 📚

Στα πρώτα χρόνια μετά την Άλωση οι δύσκολες συνθήκες διαβίωσης των υπόδουλων Ελλήνων δεν άφηναν περιθώρια πολιτιστικής ανάπτυξης. Ωστόσο, η Εκκλησία, με επίκεντρο την Πατριαρχική Ακαδημία στην Κωνσταντινούπολη και με τη βοήθεια πνευματικών ανθρώπων που σπούδασαν στη Δύση, αναθερμαίνει την παιδεία του υπόδουλου γένους.

Ο Πατριάρχης Κύριλλος Λούκαρης (1572-1638), που φοίτησε στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας, ανέθεσε στον Θεόφιλο Κορυδαλλέα (1570-1646), έναν από τους σπουδαιότερους αριστοτελικούς φιλοσόφους της Τουρκοκρατίας, τη διεύθυνση της Πατριαρχικής Ακαδημίας. Πράγματι, από τις αρχές του 17ου αιώνα αρχίζουν να αποδίδουν καρπούς οι πρώτες αυτές προσπάθειες για αναγέννηση της παιδείας. Η παιδευτική αυτή δραστηριότητα της Εκκλησίας ονομάστηκε θρησκευτικός ουμανισμός (ανθρωπισμός).

Η βελτίωση των οικονομικών και κοινωνικών συνθηκών καθώς και η στενότερη επαφή με την Ευρώπη οδήγησαν σε μια προοδευτική αναγέννηση της ελληνικής παιδείας από τα τέλη του 17ου αιώνα. Αντιπρόσωποι της ανερχόμενης αστικής τάξης αμιλλώνται σε θέματα παιδείας: τα σχολεία πολλαπλασιάζονται και εκδίδονται περισσότερα βιβλία.

Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός (1750-1821) ✨

Η πνευματική αυτή δραστηριότητα έφτασε στην ακμή της με τον Νεοελληνικό Διαφωτισμό. Οι Έλληνες λόγιοι, επηρεασμένοι από τις ιδέες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού:

• επιδιώκουν τη γενίκευση της παιδείας·
• διαδίδουν, εκτός από την κλασική παιδεία, και τις θετικές επιστήμες·
• προωθούν τη λαϊκή γλώσσα·
• προβάλλουν την ορθολογική σκέψη και το αίτημα για πολιτική ελευθερία και ισότητα.

Ανάμεσα στους σημαντικότερους εκπροσώπους του κινήματος είναι ο Ρήγας Βελεστινλής ή Φεραίος (1757-1798) και ο Αδαμάντιος Κοραής (1748-1833). Άλλοι σπουδαίοι εκπρόσωποι είναι ο Ευγένιος Βούλγαρης (1716-1806), ο Ιώσηπος Μοισιόδακας (1725-1800) και ο Δημήτριος Καταρτζής (1730-1807).

Ο Κοραής, στον Παπατρέχα του, υπερασπίζεται τη φιλοσοφία — δηλαδή τη λογική, τον ορθολογισμό και την επιστημονική σκέψη — ως τη μόνη ικανή να δείξει «την ορθήν μέθοδον της παιδείας». Καταγγέλλει, γράφει, ελάχιστους «κακώς γραμματισμένους αλαζόνες», μαθημένους στα θυμιάματα και στις προσκυνήσεις της απαιδευσίας, που προσπαθούν να διώξουν τη φιλοσοφία κατηγορώντας την πότε ως αντίθετη στη θρησκεία και πότε παρουσιάζοντας όσους την επαινούν ως άθρησκους.

Ο Ρήγας, από την πλευρά του, απευθύνεται στους Έλληνες που έχουν φύγει από την πατρίδα τους. Στον Θούριό του καλεί όσους «απ' την τυραννίαν πήγαν στη ξενιτειάν» να γυρίσουν πίσω, και όσοι γνωρίζουν «του πολέμου την τέχνην» να τρέξουν εδώ, «Τυράννους να νικούν». Τους ρωτά «ως πότε οφφικιάλος σε ξένους βασιλείς;» και τους προτρέπει να γίνουν «στύλος δικής σου της φυλής», γιατί κάλλιο να χαθεί κανείς για την πατρίδα παρά να κρεμάσει φούντα για ξένον στο σπαθί.

Παράλληλα, εκκλησιαστικοί άνδρες αγωνίζονται για τη διάδοση της παιδείας και τη στήριξη της Ορθοδοξίας. Μεταξύ αυτών εξέχουσα θέση κατέχει ο εθνομάρτυρας Κοσμάς ο Αιτωλός (1714-1779).

Τέχνη και λαϊκός πολιτισμός 🎨

Από τον 17ο αιώνα, που αρχίζουν να βελτιώνονται οι συνθήκες στον τουρκοκρατούμενο ελληνικό χώρο, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για ανάπτυξη της τέχνης, κυρίως της αρχιτεκτονικής και της ζωγραφικής. Είναι χαρακτηριστικό ότι αυξάνεται ο αριθμός των ζωγράφων που καλούνται να φιλοτεχνήσουν τα νέα μοναστήρια και τις νέες εκκλησίες που αρχίζουν να κτίζονται.

Μεγάλη άνθηση παρουσιάζει και η λαϊκή τέχνη σε όλους τους τομείς. Τη γνησιότερη, όμως, πνευματική εκδήλωση του λαϊκού πολιτισμού εκφράζουν τα δημοτικά τραγούδια.

Ο παροικιακός Ελληνισμός 🌍

Η μετανάστευση Ελλήνων στο εξωτερικό, που άρχισε πριν από την Άλωση, συνεχίστηκε και έγινε πυκνότερη σε όλη την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας. Στο τέλος του 18ου αιώνα υπήρχαν πολυάριθμες ελληνικές παροικίες στη δυτική, κεντρική και ανατολική Ευρώπη, στη Βαλκανική και στη νότια Ρωσία.

Οι ελληνικές παροικίες στη Βενετία, στη Βιέννη, στην Τεργέστη και αλλού υπήρξαν εστίες οικονομικής, κοινωνικής και πολιτιστικής ανάπτυξης ολόκληρου του Ελληνισμού:

• Στα σχολεία τους φοιτούσαν νέοι από τον ελλαδικό χώρο.
• Από τα τυπογραφεία τους διοχετεύονταν χιλιάδες βιβλία στην υπόδουλη Ελλάδα.
• Στη Βιέννη εκδόθηκαν τα πρώτα φιλολογικά περιοδικά, η πρώτη ελληνική εφημερίδα και τα έργα του Ρήγα Φεραίου.
• Έλληνες της διασποράς χρηματοδοτούσαν την ίδρυση και λειτουργία σχολείων στα Γιάννενα, στη Σιάτιστα, στη Σμύρνη και αλλού.