Εξελίξεις στα Γράμματα, τις Επιστήμες και τις Τέχνες κατά το 17ο και 18ο αιώνα 🎼

Ο 17ος και ο 18ος αιώνας είναι δύο αιώνες έντονης πνευματικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας στην Ευρώπη. Η λογοτεχνία, η φιλοσοφία, οι θετικές επιστήμες, η ζωγραφική, η αρχιτεκτονική και η μουσική αλλάζουν πρόσωπο. Εμφανίζονται νέα ρεύματα — ο κλασικισμός, το μπαρόκ, το ροκοκό, ο νεοκλασικισμός, ο ρομαντισμός — και νέοι τρόποι σκέψης, ο ορθολογισμός και ο εμπειρισμός.

Όροι – κλειδιά της ενότητας 🗝️

Εξελίξεις στα Γράμματα και τις Επιστήμες 📖

Λογοτεχνία

Η πνευματική και καλλιτεχνική δραστηριότητα γνώρισε μεγάλη άνθηση κατά το 17ο αιώνα, τον οποίο ονομάζουμε και αιώνα του Λουδοβίκου ΙΔ΄ (1638-1715). Η γαλλική λογοτεχνία, ακολουθώντας τον κλασικισμό, παράγει έργα διαχρονικά, με θεματογραφία είτε κλασική είτε σύγχρονη.

Ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς της περιόδου είναι ο Μολιέρος (1622-1673). Στα έργα του διακωμωδεί την ανερχόμενη αστική τάξη της εποχής του — χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Αρχοντοχωριάτης.

Στο έργο αυτό, ο νεόπλουτος Γιορδάνης δέχεται τον Κλεόντη, που ζητάει το χέρι της κόρης του. Πριν απαντήσει, ο Γιορδάνης θέτει έναν και μόνο όρο: ρωτάει τον υποψήφιο γαμπρό αν είναι αριστοκράτης. Όταν εκείνος του λέει καθαρά πως δεν είναι, ο Γιορδάνης αρνείται να του δώσει την κόρη του. Η σκηνή δείχνει με λίγες γραμμές τη μεγάλη φιλοδοξία των νεόπλουτων: τα χρήματα δεν τους αρκούν, θέλουν και τον τίτλο του ευγενή.

Η λογοτεχνική παραγωγή συνεχίζεται στη Γαλλία και κατά το 18ο αιώνα με τους εκπροσώπους του Διαφωτισμού, ενώ προς το τέλος του αιώνα αυτού εμφανίζεται ο ρομαντισμός.

Στην Αγγλία κυριαρχούν κατά την περίοδο αυτή ρεαλιστικές και ανθρωποκεντρικές τάσεις. Στη Γερμανία, αντίθετα, δίνεται έμφαση στο συναίσθημα και στην παράδοση. Κορυφαίοι γερμανοί συγγραφείς θεωρούνται ο Γκαίτε (1749-1832), με αντιπροσωπευτικό έργο τον Φάουστ, και ο Σίλλερ (1759-1805).

Επιστημονική σκέψη – Διαφωτισμός 💡

Το δρόμο για τη νεότερη επιστήμη τον άνοιξε ο Βάκωνας. Τον συνέχισε ο γάλλος Ρενέ Ντεκάρτ (1596-1650), που θεμελίωσε τον ορθολογισμό, υποστηρίζοντας ότι κύρια πηγή κάθε αλήθειας είναι η λογική απόδειξη. Ο άγγλος Τζον Λοκ (1632-1704) στηρίχθηκε στον ορθολογισμό και στον εμπειρισμό για να ερμηνεύσει και να βελτιώσει την κοινωνία, ενώ ο Ισαάκ Νεύτων διατύπωσε τον νόμο της παγκόσμιας έλξης, δείχνοντας ότι η φύση υπακούει σε σταθερούς νόμους.

Αυτός ο επιστημονικός στοχασμός γεννά την αισιοδοξία ότι η λογική και η εφαρμογή παρόμοιων νόμων στα κοινωνικά φαινόμενα θα φέρουν στον άνθρωπο την ελευθερία, την αρμονία και την ευημερία. Προβάλλεται έτσι, κατά το 18ο αιώνα, ένα γενικότερο αίτημα για βαθιές μεταβολές σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Το αίτημα αυτό εντάσσεται στο κίνημα του Διαφωτισμού, που αποσκοπούσε στην αποδέσμευση της ανθρώπινης σκέψης από κάθε ιδεολογική, θρησκευτική ή φιλοσοφική προκατάληψη.

Οι σημαντικότεροι Διαφωτιστές:

Επιστημονικές εφευρέσεις ⚙️

Η επικράτηση του ορθολογισμού και του εμπειρισμού συμβάλλει αποφασιστικά στην ανάπτυξη των θετικών επιστημών και της τεχνολογίας. Η επιστημονική έρευνα συνεχίζεται, αλλά κατά το 18ο αιώνα δίνεται περισσότερη έμφαση στην πρακτική εφαρμογή της: δεν αρκεί πια να καταλάβουμε πώς λειτουργεί ο κόσμος, θέλουμε και να τον αξιοποιήσουμε.

Μερικά από τα σπουδαιότερα επιτεύγματα της εποχής είναι:

• το αλεξικέραυνο
• το θερμόμετρο
• ο ηλεκτρικός συσσωρευτής (μπαταρία)
• το αερόστατο

Η σημαντικότερη, όμως, τεχνική εφεύρεση είναι η τελειοποίηση της ατμομηχανής (1769) από τον Σκότο Τζέιμς Βατ (1736-1819).

Οι εξελίξεις στις εικαστικές τέχνες 🎨

Το μπαρόκ

Μέσα από τη θρησκευτική διαμάχη αναδύθηκε και κυριάρχησε κατά το 17ο αιώνα μια νέα καλλιτεχνική τεχνοτροπία, το μπαρόκ. Η λέξη προέρχεται από την πορτογαλική barocco, που σημαίνει «ακανόνιστο μαργαριτάρι». Γεννήθηκε στην Ιταλία ως προέκταση της αναγεννησιακής τέχνης και χρησιμοποιεί τις καμπύλες, την πολυχρωμία, την κίνηση, την ψευδαίσθηση και την επιτηδευμένη διακόσμηση, για να εντυπωσιάσει και να συγκινήσει.

Το μπαρόκ αφορά όλα τα είδη τέχνης. Εμφανίζεται ως καλλιτεχνικός ρυθμός που χρησιμοποιήθηκε από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και τους ηγεμόνες, για να προβάλουν και να εξυμνήσουν το κύρος και την ισχύ τους.

Οι μεγάλοι ζωγράφοι του μπαρόκ

Στην Ιταλία διακρίθηκαν αξιόλογοι καλλιτέχνες, όπως ο Καραβάτζιο (1573-1610). Το μπαρόκ όμως βρήκε την ιδανική έκφρασή του στον φλαμανδό (Κάτω Χώρες) ζωγράφο Πέτερ Πολ Ρούμπενς (1577-1640). Τα έργα του διακρίνονται για τη δυναμικότητα, τα έντονα χρώματα και την αγάπη για τη ζωή. Στο Τοπίο με ουράνιο τόξο, μια ελαιογραφία σε ξύλο του 1635 περίπου, όλα αυτά φαίνονται καθαρά: η φύση απλώνεται ζωντανή και πλούσια, το φως μετά τη βροχή γεμίζει τη σκηνή, οι άνθρωποι και τα ζώα κινούνται μέσα σε ένα τοπίο που μοιάζει να αναπνέει.

Φλαμανδός, επίσης, είναι και ο Βαν Νταϊκ (1599-1641), διάσημος για τις προσωπογραφίες του. Ο Ολλανδός (Κάτω Χώρες) Ρέμπραντ Βαν Ριν (1606-1669) καθιερώθηκε ως ένας από τους μεγαλύτερους ζωγράφους όλων των εποχών, χάρη στην τεχνική της φωτοσκίασης και στην ικανότητά του να αποδίδει τον ψυχικό κόσμο των προσώπων.

Στην Ισπανία αναδείχθηκαν δύο κορυφαίοι ζωγράφοι:

Ο κλασικισμός στη Γαλλία

Το μπαρόκ διεισδύει αρχικά και στη Γαλλία, στη χώρα όμως αυτή επικρατεί τελικά ο κλασικισμός, ως έκφραση του μοναρχικού ιδεώδους του Λουδοβίκου ΙΔ΄. Χωρίς να παραμελείται η ζωγραφική, που εκπροσωπείται επάξια από τον Νικολά Πουσσέν (1594-1665), η κλασική τέχνη αναδεικνύεται κυρίως στην αρχιτεκτονική, με κορυφαίο δείγμα το Ανάκτορο των Βερσαλλιών.

Το ροκοκό και ο νεοκλασικισμός

Η κοινωνία του 18ου αιώνα αναζητεί την άνεση και την ευχάριστη ατμόσφαιρα. Καρπός της τάσης αυτής είναι ο ρυθμός ροκοκό — το όνομα προέρχεται από το γαλλικό rocaille, δηλαδή «όστρακο». Κυριάρχησε στην Ευρώπη από το 1730 έως το 1780 περίπου.

Η τεχνοτροπία αυτή χαρακτηρίζεται από το έντονο διακοσμητικό στοιχείο, τη χάρη, την κομψότητα και την ευχάριστη ή ανέμελη ατμόσφαιρα. Ο κυριότερος εκπρόσωπος του γαλλικού ροκοκό στη ζωγραφική είναι ο Ζαν Αντουάν Βατό (1648-1721). Στο Ταξίδι για τα Κύθηρα (Παρίσι, 1717) διακρίνονται όλα τα γνωρίσματα του ρυθμού: κομψά ντυμένα ζευγάρια σε ένα ονειρικό τοπίο, απαλά χρώματα, χαριτωμένες στάσεις και μια ατμόσφαιρα γιορτής χωρίς καμία ένταση.

Προς το τέλος του αιώνα (1780) το ροκοκό υποχωρεί και τη θέση του καταλαμβάνει ο νεοκλασικισμός. Χρησιμοποιήθηκε ως μέσο έκφρασης του αγώνα των λαών για ελευθερία και δημοκρατία, με κυριότερο εκπρόσωπο τον Ζακ Λουί Νταβίντ (1748-1825).

Χαρακτηριστικό έργο του είναι Ο όρκος των Ορατίων (Παρίσι, 1785). Τα στοιχεία του νεοκλασικισμού είναι εμφανή: αρχαίο ρωμαϊκό θέμα, αυστηρή συμμετρία, καθαρές γραμμές, λιτό αρχιτεκτονικό βάθος με κολόνες και αψίδες, χωρίς περιττή διακόσμηση. Το υψηλό ήθος και ο ηρωικός τόνος προκύπτουν από τις σταθερές, τεντωμένες στάσεις των τριών αδελφών που ορκίζονται με απλωμένα χέρια στα σπαθιά, από την αποφασιστικότητα του πατέρα και από την αντίθεση με τις λυπημένες γυναίκες στο πλάι. Ο καλλιτέχνης παίρνει ένα παλιό θέμα — τον όρκο ρωμαίων πολεμιστών να θυσιαστούν για την πατρίδα — και μιλάει έτσι για τη δική του εποχή: λίγα χρόνια πριν από τη Γαλλική Επανάσταση, καλεί τους πολίτες να βάλουν το κοινό καλό πάνω από το προσωπικό συμφέρον.

Οι εξελίξεις στη μουσική 🎵

Το 17ο αιώνα το μπαρόκ επιφέρει και στη μουσική γόνιμες και ανανεωτικές εξελίξεις, με τη δημιουργία του λυρικού θεάτρου: της όπερας (μελοδράματος) και του ορατόριου. Η όπερα πρωτοεμφανίστηκε το 1600 στη Φλωρεντία και πήρε ολοκληρωμένη μορφή κατά το πρώτο μισό του 17ου αιώνα.

Οι μεγάλοι μουσουργοί της περιόδου: