Πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις από το 15ο ως το 18ο αιώνα 🌍

Από τον 15ο ως τον 18ο αιώνα η Ευρώπη αλλάζει πρόσωπο. Οι ηγεμόνες χτίζουν ισχυρά κράτη, οι βασιλιάδες συγκεντρώνουν όλη την εξουσία στα χέρια τους, το εμπόριο απλώνεται σε τρεις ηπείρους και η παραγωγή περνά από τα χέρια στις μηχανές. Στο τέλος αυτής της διαδρομής η κοινωνία δεν είναι πια η ίδια.

Όροι-κλειδιά: εθνικές μοναρχίες · Συνθήκη της Βεστφαλίας (1648) · απολυταρχία · κοινοβούλιο · Διαφωτισμός · μερκαντιλισμός-προστατευτισμός · βιομηχανική επανάσταση · κοινωνικές τάξεις.

Η Ευρώπη των κρατών 🗺️

Ανάδυση των εθνικών μοναρχιών 👑

Η Ευρώπη είναι διαιρεμένη από τον Μεσαίωνα σε πολλές μικρότερες ή μεγαλύτερες ηγεμονίες και κράτη. Μέσα από τις συγκρούσεις, το άνοιγμα προς τον κόσμο και την ενίσχυση της βασιλικής εξουσίας αρχίζει να αναδύεται βαθμιαία η αντίληψη για το έθνος-κράτος, που θα λάβει συγκεκριμένη μορφή τον 19ο αιώνα.

Οι ηγεμόνες, στην προσπάθειά τους να συγκροτήσουν ομοιογενή κράτη και να αποκτήσουν ισχύ, καταπολεμούν κάθε δραστηριότητα που θεωρείται διασπαστικό στοιχείο.

Θρησκευτική πολιτική ✝️

Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής εντάσσεται και η εχθρική στάση απέναντι στους προτεστάντες, η οποία συνεχίστηκε και τον 17ο αιώνα:

• Γερμανία: ιδιαίτερα αιματηρός υπήρξε ο τριακονταετής πόλεμος (1618-1648) ανάμεσα σε προτεστάντες και ρωμαιοκαθολικούς. Αυτή τη φορά όμως η σύγκρουση έλαβε πανευρωπαϊκές διαστάσεις. Η Συνθήκη της Βεστφαλίας (1648) έβαλε τέλος στον πόλεμο και σηματοδότησε οριστικά τη συρρίκνωση της δύναμης του γερμανού αυτοκράτορα.
• Αυστρία: οι ηγεμόνες καταδίωξαν τους προτεστάντες.
• Γαλλία: ο βασιλιάς Λουδοβίκος ΙΔ΄ απαγόρευσε το 1685 τον προτεσταντισμό, ανακαλώντας το Διάταγμα της Νάντης.

Ανταγωνισμοί ⚔️

Η κύρια αιτία των ενδοευρωπαϊκών συγκρούσεων δεν βρίσκεται στις θρησκευτικές διαμάχες, αλλά στην προσπάθεια των κρατών να αποκτήσουν οικονομική ισχύ, κυρίαρχη θέση στην Ευρώπη και παγκόσμια υπεροχή. Η πολιτική αυτή όξυνε τους ανταγωνισμούς ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις και, κυρίως, ανάμεσα στην Αγγλία και τη Γαλλία.

Η φρίκη του πολέμου 🔥

Μια μαρτυρία της εποχής, από το μυθιστόρημα του Γκριμελσχάουζεν Οι περιπέτειες του Σιμπλίκιου Σιμπλικίσιμου (1668), δείχνει τι σήμαινε ο πόλεμος για τους απλούς ανθρώπους. Όταν οι καβαλάρηδες έφταναν σε ένα σπίτι, έδεναν πρώτα τα άλογά τους και ύστερα ο καθένας επιδιδόταν στο έργο του: να μην αφήσει τίποτα όρθιο και να λεηλατήσει τα πάντα. Άλλοι έσφαζαν τα ζώα και τα έψηναν, άλλοι γκρέμιζαν πόρτες και παράθυρα, έκαιγαν στρώματα, τραπέζια και καρέκλες. Άλλοι έριχναν έναν χωρικό σε πυρωμένο φούρνο ή τον έσερναν με θηλιά στον λαιμό. Κάθε στρατιώτης, γράφει ο συγγραφέας, εφεύρισκε ένα νέο είδος βασανισμού για τους δυστυχείς χωρικούς.

Τα θύματα του πολέμου είναι εδώ οι άμαχοι χωρικοί, τα ζώα και οι περιουσίες τους. Και το πιο χαρακτηριστικό: πουθενά δεν γίνεται λόγος για θρησκεία, βασιλιά ή σκοπό. Οι στρατιώτες καταστρέφουν για το κέρδος και τη λεηλασία, όχι για μια ιδέα.

Η Ευρώπη και η Οθωμανική Αυτοκρατορία 🌙

Παράλληλα με τα πολεμικά γεγονότα, οι ευρωπαϊκές χώρες συνάπτουν η μία μετά την άλλη προνομιακές εμπορικές συμφωνίες με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, τις λεγόμενες Διομολογήσεις. Πρώτη τις υπογράφει η Γαλλία, το 1535.

Ο θρίαμβος της απολυταρχίας και οι πρώτοι κλονισμοί 👑

Οι νέες συνθήκες που δημιουργήθηκαν τον 16ο αιώνα ευνόησαν στην Ευρώπη τη βαθμιαία εδραίωση της απόλυτης μοναρχίας ή απολυταρχίας. Το πολιτειακό αυτό σύστημα θριάμβευσε με τη συνεργασία των ηγεμόνων και των αστών σε βάρος των φυγόκεντρων δυνάμεων που αντιπροσώπευαν οι ευγενείς και οι τοπικές διοικήσεις. Η απολυταρχία απλώθηκε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, με πολλές παραλλαγές από χώρα σε χώρα.

Γαλλία: το απόγειο της απολυταρχίας 🇫🇷

Στη Γαλλία ο απολυταρχισμός φθάνει στο απόγειό του με τον Λουδοβίκο ΙΔ΄ (1638-1715), που θεωρεί τον εαυτό του αντιπρόσωπο του Θεού στο βασίλειό του. Με γνώμονα τη βασική αρχή «ένας βασιλιάς, μία πίστη, ένας νόμος» ασκεί απόλυτο έλεγχο σε όλους τους τομείς της κρατικής δραστηριότητας και ταυτίζει το κράτος με το βασιλικό αξίωμα.

Ο βασιλιάς ως αντιπρόσωπος του Θεού. Ο γάλλος στοχαστής Ιάκωβος Μποσυέ (1627-1704), στις Πολιτικές Σκέψεις του (1670), δικαιολογεί θεωρητικά αυτή την εξουσία: κάθε εξουσία πηγάζει από τον Θεό, οι βασιλείς ενεργούν ως λειτουργοί και αντιπρόσωποί του πάνω στη γη, και μέσα από αυτούς ο Θεός ασκεί την κυριαρχία του. Ο βασιλικός θρόνος, γράφει, δεν είναι θρόνος ανθρώπου αλλά θρόνος του Θεού. Από αυτό προκύπτει και το συμπέρασμα που κλείνει κάθε δρόμο αντίδρασης: το πρόσωπο του βασιλιά είναι ιερό, κάθε επιβουλή εναντίον του είναι ιεροσυλία, και η υπακοή του οφείλεται με θρησκευτική ευλάβεια και συνείδηση.

Η αντίθετη φωνή: ο λαός, ο μόνος κυρίαρχος. Ο άγγλος φιλόσοφος Τζον Λοκ (1632-1704), στη Δεύτερη πραγματεία περί κυβερνήσεως (1690), υποστηρίζει το ακριβώς αντίθετο: όλοι οι άνθρωποι είναι από τη φύση τους ελεύθεροι και ίσοι. Έχουν εμπιστευθεί με συμφωνία στην εκτελεστική εξουσία τη διακυβέρνηση. Όταν η εξουσία αυτή προσπαθεί να επιβάλει αυθαίρετα τη βούλησή της, παραβιάζει την υποχρέωσή της· τότε ο λαός, ως ανώτατη εξουσία, έχει το δικαίωμα να αντιδράσει και να εγκαθιδρύσει ένα νέο πολιτικό σύστημα.

Οι πρώτοι κλονισμοί στη Γαλλία. Την περίοδο αυτή ο πολιτικός και κοινωνικός βίος της χώρας γνωρίζει κρίση. Πολλές από τις δομές του απολυταρχικού καθεστώτος θεωρείται ότι πλήττουν τα συμφέροντα όχι μόνο της αστικής τάξης αλλά και των αγροτών, καθώς και μερίδας της αριστοκρατίας. Η επιδίωξη ριζικών αλλαγών εκφράζεται με το κίνημα του Διαφωτισμού (1688-1789) και κορυφώνεται προς το τέλος του αιώνα με τη Γαλλική Επανάσταση (1789).

Αγγλία: από την απολυταρχία στον κοινοβουλευτισμό 🏛️

Στην Αγγλία η μοναρχία ήταν παραδοσιακά ηπιότερη, γιατί ίσχυαν περιορισμοί στην εξουσία του βασιλιά. Έτσι, η προσπάθεια ορισμένων βασιλέων να προχωρήσουν σε θρησκευτικές διώξεις, να παραμερίσουν το κοινοβούλιο και να ασκήσουν απολυταρχική διακυβέρνηση προκάλεσε εμφύλιο πόλεμο (1642-1649) και είχε ως αποτέλεσμα την κατάργηση της βασιλείας. Ο επικεφαλής των αντιμοναρχικών δυνάμεων Όλιβερ Κρόμβελ κυβέρνησε δικτατορικά τη Δημοκρατία της Αγγλίας, της Ιρλανδίας και της Σκοτίας μέχρι τον θάνατό του, το 1659.

Η μοναρχία αποκαταστάθηκε στη συνέχεια, αλλά έχανε συνεχώς τη δύναμή της προς όφελος του κοινοβουλίου. Τα βήματα ήταν τρία:

Habeas Corpus (1679). Η φράση σημαίνει «να έχεις το σώμα σου». Ο νόμος όριζε ότι, κάθε φορά που υποβάλλεται σχετικό αίτημα, ο αξιωματούχος ή ο δεσμοφύλακας που κρατάει κάποιον φυλακισμένο ή ύποπτο για έγκλημα οφείλει είτε να τον απελευθερώσει είτε να τον παρουσιάσει μέσα σε τρεις ημέρες στο αρμόδιο δικαστήριο. Έτσι κανείς δεν μπορούσε πια να κρατείται επ' αόριστον χωρίς να δικαστεί.

Ένδοξη Επανάσταση (1688). Μια νέα πραξικοπηματική ενέργεια του βασιλιά την προκάλεσε. Με αυτήν η αστική τάξη κατόρθωσε να επιβληθεί και να επικρατήσει στην πολιτική σκηνή, επιβάλλοντας τη συνταγματική μοναρχία και τον κοινοβουλευτισμό.

Διακήρυξη των Δικαιωμάτων (1689). Οι πνευματικοί και οι κοσμικοί άρχοντες, μαζί με τις Κοινότητες, διακήρυξαν —με σκοπό να δικαιώσουν και να ενισχύσουν τα παλιά τους δικαιώματα και ελευθερίες— μεταξύ άλλων ότι:

1. Είναι παράνομο το βασιλικό δικαίωμα να αναστέλλονται και να ακυρώνονται οι νόμοι χωρίς τη συγκατάθεση του κοινοβουλίου.
2. Είναι παράνομο το βασιλικό δικαίωμα να εκδίδονται και να εκτελούνται νόμοι χωρίς τη συγκατάθεση του κοινοβουλίου.
3. Είναι παράνομη κάθε χρηματική δαπάνη για λογαριασμό του στέμματος, με το πρόσχημα βασιλικού προνομίου, χωρίς τη συγκατάθεση του κοινοβουλίου.
4. Οι εκλογές των αντιπροσώπων του κοινοβουλίου πρέπει να είναι ελεύθερες.
5. Οι απόψεις των αντιπροσώπων και οι συζητήσεις που γίνονται στο κοινοβούλιο δεν υπόκεινται σε καμία δίωξη.

Το άρθρο 9 καθιερώνει την ελευθερία του λόγου μέσα στο κοινοβούλιο: ο βουλευτής μιλά χωρίς φόβο δίωξης. Συνολικά, τα άρθρα αυτά θεμελιώνουν την κοινοβουλευτική μοναρχία, αφού ο βασιλιάς δεν μπορεί πια ούτε να νομοθετεί ούτε να ξοδεύει χρήματα χωρίς το κοινοβούλιο.

Δημογραφική εξέλιξη 👨‍👩‍👧‍👦

Κατά τον 17ο αιώνα η Ευρώπη, με τα 100 εκατομμύρια κατοίκους, είναι η περισσότερο πυκνοκατοικημένη περιοχή της γης μετά τη χερσόνησο της Ινδίας και την Κίνα. Ο πληθυσμός είναι περίπου στατικός, αλλά από τις πρώτες δεκαετίες του 18ου αιώνα αυξάνεται κανονικά.

Η αύξηση οφείλεται στην ελάττωση της θνησιμότητας, η οποία με τη σειρά της προκύπτει από:

• τη βελτίωση των εσοδειών,
• τη σπανιότερη εμφάνιση επιδημιών,
• τους λιγότερο θανατηφόρους πολέμους.

Η δημογραφική εξέλιξη οδηγεί με τη σειρά της στην αύξηση της ζήτησης και δημιουργεί νέες ανάγκες, τις οποίες πρέπει να ικανοποιήσουν οι παραγωγοί.

Οικονομικές εξελίξεις 📈

Από την παραδοσιακή γεωργία σε μια αγροτική επανάσταση 🌾

Περίπου το 90% του πληθυσμού ζει στην ύπαιθρο και οι περισσότεροι από αυτούς ασχολούνται με τη γεωργία. Από τον 18ο αιώνα αρχίζουν να χρησιμοποιούνται νέες καλλιεργητικές τεχνικές που βελτιώνουν τη γεωργική απόδοση. Παράλληλα, ο αγροτικός πληθυσμός αρχίζει να μειώνεται, καθώς πολλοί αναζητούν εργασία στις βιοτεχνίες και, αργότερα, στις βιομηχανίες των πόλεων.

Από τη βιοτεχνία στη βιομηχανία 🏭

Μέχρι τις αρχές του 18ου αιώνα οι βιοτεχνίες έχουν παραδοσιακό χαρακτήρα: στηρίζονται σε οικογενειακά κεφάλαια και έχουν τοπική εμβέλεια. Με την εκμηχάνιση, δηλαδή τη χρήση μηχανών, και στη συνέχεια με τη χρησιμοποίηση γαιάνθρακα και ατμού, μεταβάλλονται σε βιομηχανίες με πολλαπλάσια κεφάλαια.

Ο μεταποιητικός τομέας, δηλαδή η βιοτεχνία και η βιομηχανία, με αιχμή την υφαντουργία και τη μεταλλουργία, αποτελεί βασικό άξονα της οικονομικής πολιτικής των χωρών της Ευρώπης.

Εμπόριο 🚢

Οι θαλάσσιοι εμπορικοί δρόμοι, που βρίσκονταν αρχικά στα χέρια των Πορτογάλων και των Ισπανών, πέρασαν από τον 17ο αιώνα στους Ολλανδούς, τους Άγγλους και τους Γάλλους.

Το μεγάλο ατλαντικό εμπόριο με τις αποικίες της Αμερικής γνωρίζει μεγάλη άνθηση, αλλά η πιο προσοδοφόρα εμπορική δραστηριότητα για τους Ευρωπαίους είναι το λεγόμενο τριγωνικό εμπόριο, που πήρε το όνομά του επειδή διεξάγεται σε τρεις φάσεις μεταξύ Ευρώπης, Αφρικής και Αμερικής:

Οι ευρωπαϊκές χώρες εισάγουν πρώτες ύλες, καρυκεύματα και άλλα αποικιακά προϊόντα, ενώ οι εξαγωγές τους συνίστανται σε βιομηχανικά προϊόντα, κυρίως υφάσματα και είδη μεταλλουργίας. Τον 18ο αιώνα η Αγγλία καρπώνεται το μεγαλύτερο μερίδιο της αγοράς και κατέχει το 26% του ευρωπαϊκού εμπορικού στόλου, ενώ ακολουθεί η Γαλλία με 21%.

Μερκαντιλισμός και το τέλος του. Οι ενδοευρωπαϊκές εμπορικές σχέσεις είναι περιορισμένες κατά τον 16ο και 17ο αιώνα, γιατί οι χώρες ακολουθούν την πολιτική του μερκαντιλισμού ή προστατευτισμού: ενισχύουν τις εξαγωγές και αποθαρρύνουν με διάφορα μέτρα τις εισαγωγές. Από τον 18ο αιώνα όμως η πολιτική αυτή εγκαταλείπεται σταδιακά, κάτω από την πίεση της οικονομικής σκέψης του Διαφωτισμού, που ζητούσε ελεύθερη οικονομική δραστηριότητα.

Η βιομηχανική επανάσταση ⚙️

Οι παραπάνω οικονομικές, κοινωνικές και τεχνολογικές μεταβολές διαμόρφωσαν τις κατάλληλες συνθήκες για ραγδαίες εξελίξεις το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα. Το φαινόμενο ονομάστηκε Βιομηχανική Επανάσταση, επειδή έφερε επαναστατικές αλλαγές στην οικονομική και κοινωνική ζωή του ανθρώπου. Η ριζική αυτή μεταβολή ξεκίνησε πρώτα από την Αγγλία και επεκτάθηκε κατά τον 19ο αιώνα και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Η κοινωνία των εξελίξεων και των ανισοτήτων 🏘️

Οι μεγάλοι ιδιοκτήτες της γης — ευγενείς, κλήρος και αστοί — απολαμβάνουν εισοδήματα από τις ιδιοκτησίες τους και εισπράττουν, επίσης, φόρους από τους χωρικούς.

Η θέση των χωρικών όμως δεν είναι ίδια παντού:

• Στη δυτική Ευρώπη οι χωρικοί είναι ελεύθεροι.
• Στην ανατολική Ευρώπη είναι δουλοπάροικοι και υποβάλλονται σε αγγαρείες και βαρύτερη φορολογία.

Τα οφέλη από τις οικονομικές μεταβολές τα καρπώνεται η αστική τάξη, η οποία ισχυροποιείται συνεχώς και γίνεται η κυρίαρχη δύναμη των εξελίξεων στη δυτική Ευρώπη. Ο υπόλοιπος πληθυσμός — οι αγρότες, οι χωρικοί και τα ασθενέστερα στρώματα των πόλεων (εργάτες, μικροεπαγγελματίες και άλλοι) — ζει σε άθλιες συνθήκες και δεν έχει τη δυνατότητα να αποκτήσει ακόμα και τα απολύτως αναγκαία.

Έτσι, η κοινωνία διακρίνεται σε τρεις τάξεις, με ποσοτικές και ποιοτικές διαφοροποιήσεις ανάλογα με τη χώρα. Κυριότερο χαρακτηριστικό της κοινωνίας αυτής είναι η άνιση κατανομή του πλούτου.

Ο προϋπολογισμός ενός αγροτικού εργάτη 🪙

Πόσο δύσκολη ήταν στην πράξη η ζωή; Ο γάλλος στρατιωτικός μηχανικός Σεμπαστιάν Βωμπάν (1633-1707), στο έργο του Βασιλική Δεκάτη (1707), έκανε τον λογαριασμό ενός αγροτικού εργάτη:

Αυτές οι 15 λίρες και τα 4 λεπτά δεν του φτάνουν για πολύ. Θα τα βγάλει πέρα μόνο αν συμπληρώνει τον κενό χρόνο του με μικρεμπόριο και αν η γυναίκα του συμβάλλει στα έξοδα με ράψιμο, πλέξιμο, με την περιποίηση ενός μικρού κήπου και με την εκτροφή μερικών πουλερικών. Αν δεν έχει και κανένα μικρό κομμάτι γης να καλλιεργεί, η επιβίωση γίνεται δύσκολη. Και αν έχει τέσσερα παιδιά αντί για δύο, τα πράγματα είναι ακόμα χειρότερα, μέχρι να μεγαλώσουν και να κερδίζουν μόνα τους το ψωμί τους. Όπως και να πάρει κανείς τα πράγματα, καταλήγει ο Βωμπάν, είναι βέβαιο ότι πάντοτε θα υπάρχει πολύς πόνος μέχρι να βγάλει τον χρόνο.