Η θρησκευτική Μεταρρύθμιση ✝️

Στον 16ο αιώνα η δυτική χριστιανοσύνη διασπάστηκε. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία βρέθηκε σε βαθιά κρίση, ένας Γερμανός μοναχός ύψωσε ανοιχτά τη φωνή του εναντίον της και η Ευρώπη χωρίστηκε σε καθολικούς και διαμαρτυρόμενους. Οι λέξεις-κλειδιά αυτής της ιστορίας είναι: Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, συγχωροχάρτια, Προτεσταντισμός, Λούθηρος-Λουθηρανισμός, Καλβίνος-Καλβινισμός.

Η κρίση στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία και οι ανθρωπιστές 🏛️

Στο τέλος του Μεσαίωνα η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία βρίσκεται σε κρίση και δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις θρησκευτικές ανάγκες των πιστών, που τώρα είναι πιο προσωπικές. Οι φωνές διαμαρτυρίας για την ηθική διαφθορά ολοένα και πληθαίνουν.

Οι ανώτεροι κληρικοί ανταγωνίζονται τους ηγεμόνες στην πολυτέλεια, χωρίς να ενδιαφέρονται για το ποίμνιό τους, ενώ οι κατώτεροι είναι παραμελημένοι και ζουν μέσα στην αμάθεια. Οι χριστιανοί είναι θορυβημένοι από τους συνεχείς πολέμους, τις επιδημίες και τις προφητείες για το τέλος του κόσμου. Χωρίς πνευματική καθοδήγηση, βρίσκονται σε σύγχυση και κυριαρχούνται από την ιδέα του θανάτου και την αγωνία για τη σωτηρία της ψυχής τους.

Η Εκκλησία όχι μόνο αδυνατεί να ανταποκριθεί στις ανησυχίες των πιστών, αλλά και εκμεταλλεύεται τον μεταθανάτιο φόβο τους για την κόλαση πουλώντας έγγραφα άφεσης αμαρτιών, τα λεγόμενα συγχωροχάρτια.

Την ίδια εποχή, ο Φλαμανδός ζωγράφος Ιερώνυμος Μπος φιλοτεχνεί το «Πλοίο των τρελών» (1490): μια μικρή βάρκα που πλέει χωρίς πυξίδα και χωρίς κυβερνήτη, με τους επιβάτες της να τρώνε, να πίνουν και να τραγουδούν αντί να κοιτάξουν πού πάνε. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ένας μοναχός και μια καλόγρια — δηλαδή αυτοί ακριβώς που θα έπρεπε να καθοδηγούν τους υπόλοιπους. Η αλληγορία είναι σαφής: η χριστιανοσύνη ταξιδεύει ακυβέρνητη, και υπεύθυνοι γι' αυτό είναι οι ίδιοι οι κληρικοί.

Η φωνή των ανθρωπιστών

Οι ανθρωπιστές καταδικάζουν αυτές τις πρακτικές της Εκκλησίας καθώς και τις δεισιδαιμονίες του λαού και αντιπροτείνουν μια ειλικρινή πίστη βασισμένη στο αληθινό μήνυμα του Χριστού. Υποστηρίζουν ότι αυτό θα το κατανοήσουν οι πιστοί με την άμεση επαφή τους με τον θείο λόγο, μέσω των μεταφράσεων της Αγίας Γραφής σε λαϊκή γλώσσα και χωρίς τη μεσολάβηση της επίσημης ερμηνείας των ιερών κειμένων από την Εκκλησία.

Ο πιο γνωστός από αυτούς, ο Έρασμος, γράφει στο «Μωρίας Εγκώμιον» ότι οι πάπες, οι καρδινάλιοι και οι επίσκοποι ανταγωνίζονται τους ηγεμόνες στις συνήθειές τους και μάλιστα είναι έτοιμοι να τους ξεπεράσουν. Οι επίσκοποι, λέει, ξεχνούν ότι ο τίτλος τους σημαίνει εργασία, εγρήγορση και φροντίδα, και τον θυμούνται μόνο για να απομυζούν χρήματα από το ποίμνιό τους. Οι καρδινάλιοι ξεχνούν ότι είναι διάδοχοι των αποστόλων. Και οι πάπες, που είναι οι τοποτηρητές του Χριστού στη γη, δεν προσπαθούν να μιμηθούν τη ζωή του, τη φτώχεια του και το σταυρικό του μαρτύριο.

Η προτεσταντική μεταρρύθμιση 🔥

Η μαζική πώληση συγχωροχαρτιών στη Γερμανία προκάλεσε την έντονη αντίδραση του μοναχού και θεολόγου Μαρτίνου Λουθήρου (1483-1546). Τον Οκτώβριο του 1517 θυροκόλλησε σε ναό της Βιτεμβέργης έναν κατάλογο με 95 θέσεις, δηλαδή επιχειρήματα με τα οποία καταδίκαζε τα συγχωροχάρτια και υποστήριζε τις απόψεις του για τη θρησκεία.

Ο πάπας προχώρησε στον αφορισμό του (1520), όμως αυτός έκαψε δημόσια το σχετικό έγγραφο, τη βούλα.

Τι έλεγαν οι θέσεις του

Στη θέση 32 ο Λούθηρος γράφει ότι θα καταδικαστούν αιώνια, μαζί με αυτούς που τους διδάσκουν, όσοι πιστεύουν ότι τα συγχωροχάρτια τους εξασφαλίζουν τη σωτηρία. Και στη θέση 36 ότι κάθε χριστιανός που μετανοεί ειλικρινά μπορεί να έχει άφεση αμαρτιών χωρίς συγχωροχάρτια. Καταδικάζει, δηλαδή, το εμπόριο της σωτηρίας και υποστηρίζει ότι η συγχώρηση είναι υπόθεση ανάμεσα στον πιστό και τον Θεό.

Η βασική θέση της διδασκαλίας του

Στο έργο του «Για την ελευθερία του χριστιανού» (1520) ο Λούθηρος διατυπώνει τον πυρήνα της σκέψης του: μόνο η πίστη, χωρίς τη συνδρομή των έργων, φέρνει τη δικαιοσύνη, την ελευθερία, την ευτυχία. Αν πιστεύεις, θα αποκτήσεις τα αγαθά αυτά· αν δεν πιστεύεις, δεν θα τα αποκτήσεις. Πρέπει να απαρνηθείς τον εαυτό σου έχοντας ισχυρή πίστη και απόλυτη εμπιστοσύνη στον Θεό — και ακριβώς χάρη σε αυτή την πίστη οι αμαρτίες σου θα συγχωρεθούν.

Από τη διαμαρτυρία στον πόλεμο

Η διδασκαλία του Λουθήρου, ο οποίος υποστήριζε ότι η σωτηρία της ψυχής είναι αποτέλεσμα μόνο της πίστης, διαδόθηκε με μεγάλη ταχύτητα στη Γερμανία (Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία). Ο αυτοκράτορας όμως Κάρολος Ε΄, που φοβόταν διάσπαση του κράτους, έθεσε τον Λούθηρο εκτός νόμου ως αιρετικό και αποκήρυξε τον Λουθηρανισμό.

Οι οπαδοί του Λουθήρου και οι Γερμανοί ηγεμόνες που τον υποστήριζαν διαμαρτυρήθηκαν, και για τον λόγο αυτό ονομάστηκαν διαμαρτυρόμενοι ή προτεστάντες. Ακολούθησε γενικευμένη σύρραξη μεταξύ των οπαδών του Λουθήρου και των δυνάμεων του αυτοκράτορα, που τερματίστηκε με την υπογραφή της Ειρήνης της Αυγούστας (1555). Η συνθήκη αυτή αναγνώριζε τη νομιμότητα του Λουθηρανισμού και το δικαίωμα κάθε ηγεμόνα να επιβάλει στην επικράτειά του το δόγμα που ήθελε. Με τον τρόπο αυτό η Γερμανία διαιρέθηκε σε κρατίδια ρωμαιοκαθολικά και σε κράτη διαμαρτυρόμενα.

Δόγμα και λατρεία Ρωμαιοκαθολικών και Προτεσταντών 📜

Οι διαμαρτυρόμενοι δεν αποτέλεσαν ένα ενιαίο σώμα. Χωρίστηκαν σε Λουθηρανούς, Καλβινιστές (οπαδούς του Ιωάννη Καλβίνου) και Αγγλικανούς. Ο παρακάτω πίνακας δείχνει τι τους χωρίζει από τους Ρωμαιοκαθολικούς και τι χωρίζει τον έναν από τον άλλο.

Ο απόλυτος προορισμός είναι το στοιχείο που ξεχωρίζει τον Καλβινισμό από τα άλλα προτεσταντικά δόγματα.

Οι αντιδράσεις της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας ⚔️

Η ταχύτατη επιτυχία του Προτεσταντισμού ανάγκασε τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία να οργανώσει τη δική της μεταρρύθμιση, τη λεγόμενη Αντιμεταρρύθμιση. Στη Σύνοδο του Τρέντο (1545-1563) της Ιταλίας λήφθηκαν αποφάσεις για την ανασυγκρότηση της Εκκλησίας και δραστικά μέτρα εναντίον της Μεταρρύθμισης.

Τα μοναχικά τάγματα

Αναδιοργανώθηκαν τα μοναχικά τάγματα και ιδρύθηκαν νέα, που είχαν ως αποστολή να ενισχύσουν και να διαδώσουν τη ρωμαιοκαθολική πίστη. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιούσαν διάφορα μέσα, όπως ήταν η ιδεολογική διαφώτιση (προπαγάνδα), η ίδρυση και η διαχείριση σχολείων και νοσοκομείων και η έκδοση βιβλίων.

Η Ιερά Εξέταση

Η Ιερά Εξέταση αποτέλεσε το κύριο κατασταλτικό μέτρο εναντίον των αιρέσεων. Αποτελούσε έναν ανακριτικό μηχανισμό, που είχε, σε συνεργασία με την κοσμική εξουσία, το δικαίωμα εξέτασης των υπόπτων για αίρεση, υποβάλλοντάς τους ακόμα και σε βασανιστήρια. Όσοι κρίνονταν ένοχοι και καταδικάζονταν σε θάνατο καίγονταν πάνω στην πυρά (autodafe).

Η λογοκρισία

Η συμβολή της τυπογραφίας στη διάδοση των μεταρρυθμιστικών ιδεών είχε αποφασιστική σημασία. Για τον λόγο αυτό συγκροτήθηκε ένα συμβούλιο λογοκρισίας των βιβλίων, που συνέτασσε κατάλογο απαγορευμένων βιβλίων (Index Librorum Prohibitorum).

Η τέχνη ως όπλο

Στο πλαίσιο της ανανέωσης της Εκκλησίας κτίζονται καινούριοι επιβλητικοί ναοί σε ρυθμό μπαρόκ και με πλούσιο διάκοσμο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το τεράστιο χάλκινο κουβούκλιο (μπαλντακίνο) που στήθηκε πάνω από την Αγία Τράπεζα στην εκκλησία του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη μεταξύ 1624 και 1633. Στόχος είναι η προβολή της δύναμης της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και η επιβεβαίωση της υπεροχής του ρωμαιοκαθολικού δόγματος έναντι του προτεσταντισμού. Ταυτόχρονα, ενισχύεται η λατρεία της Θεοτόκου και πολλαπλασιάζονται οι εικόνες και οι τελετές, προκειμένου να διεγερθεί η ευαισθησία των πιστών.

Στον αντίποδα βρίσκεται ο καλβινικός ναός. Ένας πίνακας του 1565 που σώζεται στη Γενεύη δείχνει το εσωτερικό ενός τέτοιου ναού: γυμνοί άσπροι τοίχοι, καθόλου εικόνες, καθόλου αγάλματα, καθόλου χρυσάφι. Στο κέντρο δεν βρίσκεται η Αγία Τράπεζα αλλά ο άμβωνας, από όπου ο πάστορας κηρύττει, και γύρω του κάθονται οι πιστοί και ακούν. Η αντίθεση δεν είναι θέμα γούστου: ο καθολικός ναός θέλει να συγκινήσει τις αισθήσεις και να δείξει τη δύναμη της Εκκλησίας, ενώ ο καλβινικός θέλει να μη διασπάται η προσοχή από τίποτε άλλο εκτός από τον λόγο του Θεού.

Η Ευρώπη μετά τη Μεταρρύθμιση 🌍

Έπειτα από έναν περίπου αιώνα μεταρρυθμίσεων η χριστιανική Ευρώπη είναι πνευματικά διαιρεμένη. Ο Προτεσταντισμός επικράτησε στη βόρεια Ευρώπη, ο Ρωμαιοκαθολικισμός διατήρησε τη δύναμή του στη νότια. Η Ορθοδοξία κυριαρχεί στον ελληνικό χώρο, τα Βαλκάνια και τη Ρωσία.

Η προτεσταντική μεταρρύθμιση προκάλεσε, εκτός από θρησκευτικές, γενικότερες μεταβολές στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Η μετάφραση της Βίβλου σε εθνικές γλώσσες συνέβαλε στην ανάπτυξη των εθνικών λογοτεχνιών και στη σφυρηλάτηση της εθνικής συνείδησης. Εξάλλου, η απελευθέρωση των δημιουργικών δυνάμεων του ανθρώπου δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την εξέλιξη των επιστημών, τον εκδημοκρατισμό των θεσμών, την οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική ελευθερία.