Αναγέννηση και Ανθρωπισμός 🌹

Όροι – κλειδιά της ενότητας

Αναγέννηση, ανθρωπισμός – ανθρωπιστές, οικουμενικός άνθρωπος, έλληνες λόγιοι, τυπογραφία, γράμματα, επιστήμη, τέχνη.

Τι είναι η Αναγέννηση

Την ίδια εποχή με τις Ανακαλύψεις, αλλά σε μεγαλύτερη χρονικά έκταση, τον 15ο και τον 16ο αιώνα, εκδηλώνεται στον ευρωπαϊκό χώρο ένα κίνημα ταυτόχρονα καλλιτεχνικό και πνευματικό: η Αναγέννηση.

Στην προετοιμασία του κινήματος αυτού συνέβαλαν σημαντικά δύο παράγοντες:

• Οι Σταυροφορίες, που έστρεψαν το ενδιαφέρον της Δύσης προς την Ανατολή.
• Η νέα κοινωνική τάξη που άρχιζε τότε να διαμορφώνεται, η αστική τάξη.

Κύριο χαρακτηριστικό της Αναγέννησης είναι η αναβίωση των αξιών της κλασικής αρχαιότητας — αξιών που κατά τον Μεσαίωνα είχαν χρησιμοποιηθεί μόνο μερικώς — για τη θεμελίωση ενός καινούριου κόσμου.

Το κοσμοείδωλο της Αναγέννησης

Πώς έβλεπαν τον κόσμο οι άνθρωποι της Αναγέννησης; Μια εικόνα δίνει ο ουμανιστής Chianozzo Manetti, που έγραψε το 1452:

Ο κόσμος δημιουργήθηκε βέβαια από τον Θεό, αλλά ο άνθρωπος τον μεταμόρφωσε και τον βελτίωσε. Γιατί ό,τι μας περιβάλλει είναι δικό μας έργο, το έργο των ανθρώπων. Από μας προέρχονται οι ζωγραφιές και τα γλυπτά, από μας προέρχονται το εμπόριο, οι επιστήμες και τα φιλοσοφικά αριστουργήματα. Από μας προέρχονται όλες οι εφευρέσεις, όλες οι γλώσσες και όλα τα είδη των λογοτεχνικών κειμένων.

Η επανάληψη της φράσης «Από μας προέρχονται» δεν είναι τυχαία: τονίζει με έμφαση ότι τα επιτεύγματα του πολιτισμού είναι έργο ανθρώπινο. Ο Θεός δημιούργησε τον κόσμο, αλλά ο άνθρωπος τον διαμόρφωσε.

Μια νέα εικόνα του κόσμου

Ο άνθρωπος διευρύνει το πλαίσιο της σκέψης και της δράσης του και διαμορφώνει μια διαφορετική αντίληψη για τον κόσμο. Η νέα αυτή οπτική δεν στηρίζεται πλέον στη δύναμη της παράδοσης, όπου κυριαρχούσαν η συνεχής μέριμνα για τη σωτηρία της ψυχής, η αποχή από τις χαρές της ζωής και η ιδέα της ματαιότητας. Στηρίζεται στην κριτική σκέψη, στην εξέλιξη, στις επιστήμες και στην ιδέα της προόδου.

Σε αντίθεση με τον Μεσαίωνα, ο ίδιος ο άνθρωπος γίνεται το επίκεντρο της παρατήρησης και του ενδιαφέροντος των λογίων, των σοφών και των καλλιτεχνών. Το σώμα, η επίγεια ζωή και η ομορφιά αποκτούν τη δική τους θέση και διαμορφώνουν μια νέα αντίληψη για τη ζωή.

Πού γεννιέται η Αναγέννηση

Κοιτίδα των πολιτιστικών αυτών εξελίξεων είναι οι ακμαίες οικονομικά πόλεις της Ιταλίας: η Φλωρεντία, η Ρώμη, η Βενετία και το Μιλάνο. Σε αυτές τις πόλεις οι πνευματικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες ενθαρρύνονται από διάσημους μαικήνες της εποχής: τους Μεδίκους, ηγεμόνες της Φλωρεντίας, τους Σφόρτσα του Μιλάνου, καθώς και τον πάπα Ιούλιο Β΄.

Ο Ανθρωπισμός

Η στροφή προς την αρχαιότητα

Ο άνθρωπος της Αναγέννησης, στην προσπάθειά του να εκφράσει τις νέες αξίες, στράφηκε προς τον ελληνορωμαϊκό πολιτισμό για να αντλήσει τον αναγκαίο πνευματικό εξοπλισμό. Έτσι άρχισε να μελετά, να μεταφράζει και να σχολιάζει συστηματικά τους αρχαίους συγγραφείς. Αυτή η στροφή προς τη βαθύτερη γνώση της αρχαιότητας ονομάστηκε ανθρωπισμός.

Οι ανθρωπιστές και η Ευρώπη των Διανοουμένων

Οι ανθρωπιστές, οι φορείς του ανθρωπισμού, ταξιδεύουν σε ολόκληρη την Ευρώπη για να διαδώσουν τις ιδέες τους. Δημιουργούν έτσι ένα δίκτυο σχέσεων και πολιτισμού, που ονομάστηκε Πολιτεία των Γραμμάτων.

Ποιοι ήταν; Άνθρωποι με βαθύ θρησκευτικό αίσθημα, που όμως ασκούν κριτική στις μεσαιωνικές αντιλήψεις και αγωνίζονται για μια καλύτερη κοινωνία. Γράφουν στη λατινική, που παραμένει η κοινή γλώσσα των ανθρώπων των γραμμάτων και της Εκκλησίας. Υπερασπίζονται όμως και τις εθνικές γλώσσες, στις οποίες συνθέτουν πολλά από τα έργα τους.

Ο Έρασμος και η σάτιρα που ενοχλεί

Ο Έρασμος (1467-1536), ο πρίγκιπας της Πολιτείας των Γραμμάτων και κορυφαίος Ελληνιστής, σατιρίζει επικριτικά τις καταχρήσεις της Εκκλησίας στο έργο του Μωρίας Εγκώμιον (1509), μάχεται υπέρ μιας ειρηνικής Ευρώπης και αποδίδει εξαιρετική σημασία στην παιδεία.

Η σάτιρά του δεν πέρασε απαρατήρητη. Απαντώντας σε όσους τον κατηγορούσαν ότι «δαγκάνει», έγραψε στον φίλο του Τόμας Μορ:

Ανέκαθεν οι πνευματικοί άνθρωποι είχαν το ελεύθερο να κοροϊδεύουν ατιμώρητα τις συνθήκες της ζωής γενικά, φτάνει να μην καταντάει λύσσα. Θαυμάζω λοιπόν την ευαισθησία των σημερινών αυτιών, που δεν αντέχουν παρά μια γλώσσα με επίσημες κολακείες. Ανάμεσά τους βλέπεις ακόμα κι ανθρώπους ευλαβικούς, αλλά ευλαβικούς τόσο από την ανάποδη, ώστε ανέχονται καλύτερα τις πιο βαριές βλαστήμιες για τον Χριστό, παρά το πιο ελαφρύ χωρατό για τον πάπα ή τον ηγεμόνα, όταν μάλιστα τρώνε απ' το ψωμί του.

Προς την ίδια κατεύθυνση κινούνται:

• Ο Φρανσουά Ραμπελαί (1483-1553), με τον Πανταγκρουέλ (1532).
• Ο Τόμας Μορ (1478-1535), που οραματίζεται μια ιδανική πολιτεία, όπου θα βασιλεύουν η ειρήνη, η ισότητα και η ανεκτικότητα (Ουτοπία, 1516).

Η αναβίωση όλων των σπουδών

Πόσο αισιόδοξοι ήταν οι ανθρωπιστές για την εποχή τους; Ο Ραμπελαί, στον Πανταγκρουέλ, γράφει:

Τώρα όλες οι σπουδές έχουν αναβιώσει, όλες οι γλώσσες έχουν αποκατασταθεί: τα ελληνικά, χωρίς τη γνώση των οποίων είναι ντροπή να λέγεται κάποιος σοφός, τα εβραϊκά, τα χαλδαϊκά, τα λατινικά. Τα τυπωμένα βιβλία, που έχουν εφευρεθεί στις μέρες μας με θεϊκή έμπνευση, είναι τόσο κομψά και ακριβή, σε αντίθεση με τα πυροβόλα όπλα που δημιουργήθηκαν με διαβολική προτροπή. Όλος ο κόσμος είναι γεμάτος από σοφούς ανθρώπους, από μορφωμένους παιδαγωγούς, από μεγάλες βιβλιοθήκες, ώστε στο μέλλον δεν θα συναντήσεις κανένα που να μην είναι μορφωμένος.

Η νέα γενιά, λέει, έχει τρία πλεονεκτήματα που δεν είχαν οι παλαιότεροι: τυπωμένα βιβλία, μορφωμένους δασκάλους και μεγάλες βιβλιοθήκες. Και ξεχωρίζει καθαρά δύο εφευρέσεις της εποχής του: την τυπογραφία, που τη θεωρεί θεϊκή έμπνευση επειδή διαδίδει τη γνώση, και τα πυροβόλα όπλα, που τα θεωρεί διαβολική προτροπή επειδή σκοτώνουν.

Ο οικουμενικός άνθρωπος

Οι ανθρωπιστές πιστεύουν ότι ο άνθρωπος πρέπει να επιδίδεται σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας, ώστε να αποκτήσει μια πολυδιάστατη προσωπικότητα με πνευματικά, ψυχικά και σωματικά χαρίσματα.

Έτσι επιδιώκουν να διαμορφώσουν, με την κατάλληλη αγωγή, έναν νέο τύπο ανθρώπου: τον οικουμενικό άνθρωπο (homo universalis), που καθορίζει ο ίδιος, με τη γνώση και τον προσωπικό του αγώνα, το πεπρωμένο του. Αυτήν ακριβώς τη δυναμική εκφράζει η φράση του Εράσμου: «σε κανέναν δεν υποχωρώ».

Η νέα αγωγή

Τα εκπαιδευτικά ιδρύματα και οι μέθοδοι διδασκαλίας κατέχουν δεσπόζουσα θέση στην αγωγή που οραματίζονται οι ανθρωπιστές. Ιδρύονται πολλά νέα σχολεία, κολέγια και πανεπιστήμια, που συμβάλλουν στη διάδοση των νέων ιδεών. Τα προγράμματα σπουδών διευρύνονται σε σχέση με τα μεσαιωνικά και περιλαμβάνουν ένα ευρύ φάσμα μαθημάτων, ώστε οι μαθητές να αποκτούν συνολική μόρφωση.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα ανθρωπιστή δασκάλου είναι ο Βιτορίνο ντα Φέλτρε, που πίστευε ότι ο δάσκαλος μπορεί να διδάξει με ελκυστικό τρόπο. Δίδασκε την ανάγνωση και τη γραφή με κινητά στοιχεία και τις στοιχειώδεις γνώσεις αριθμητικής με παιχνίδια. Στις κατώτερες τάξεις δίδασκε θρησκευτικά, ενώ στις ανώτερες επίκεντρο ήταν η ελληνική και κυρίως η λατινική λογοτεχνία. Τόνιζε πάντα ότι η απόκτηση γνώσεων δεν αποβλέπει τόσο σε μια θεωρητική καλλιέργεια όσο στην αντιμετώπιση της καθημερινής ζωής.

Η συμβολή των Ελλήνων λογίων

Οι ανθρωπιστικές σπουδές ενισχύθηκαν με την παρουσία σημαντικών ελλήνων λογίων στη Δύση, πριν και μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους (1453).

Οι λόγιοι αυτοί:

• Πρόβαλαν τα ελληνικά γράμματα με το διδακτικό και το εκδοτικό τους έργο.
• Ενίσχυσαν το ενδιαφέρον για την έκδοση αρχαίων ελληνικών κειμένων.
• Ενίσχυσαν τη συλλογή αρχαίων χειρογράφων από βιβλιοθήκες και ηγεμόνες.

Ανάμεσά τους διακρίθηκαν ιδιαίτερα ο διαπρεπής φιλόσοφος Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων (1355-1456), που έδρασε στον Μυστρά, και ο επίσκοπος Νικαίας Βησσαρίων (1403-1472), από την Τραπεζούντα του Πόντου.

Η γέννηση του τυπωμένου βιβλίου

Η Αναγέννηση και ο Ανθρωπισμός γρήγορα επεκτάθηκαν και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, όπου επικρατούσαν συνθήκες παρόμοιες με εκείνες των ιταλικών πόλεων. Οι συχνές μετακινήσεις καλλιτεχνών και λογίων διευκόλυναν τη διασπορά τους.

Αποφασιστική στον τομέα αυτό υπήρξε η εφεύρεση της τυπογραφίας. Το κοσμοϊστορικό αυτό γεγονός συνέβη όταν, γύρω στο 1450, ο Ιωάννης Γουτεμβέργιος από τη Μαγεντία της Γερμανίας χρησιμοποίησε κινητά μεταλλικά στοιχεία για την εκτύπωση των βιβλίων.

Η ανακάλυψη διαδόθηκε με μεγάλη ταχύτητα: το 1500 λειτουργούσαν τυπογραφεία σε 236 πόλεις της Ευρώπης και είχαν ήδη εκδοθεί 30.000-35.000 τίτλοι βιβλίων.

Όμως προσοχή: αν και τα τυπωμένα πλέον βιβλία ήταν φθηνότερα και λιγότερο ογκώδη σε σχέση με τα μεσαιωνικά, μόνο οι άνθρωποι των πόλεων είχαν τη δυνατότητα να γίνουν κοινωνοί της γνώσης. Ο περισσότερος κόσμος ήταν αναλφάβητος και αμέτοχος στις εξελίξεις. Ωστόσο, η αρχή έγινε και οι άνθρωποι ολοένα προσπαθούσαν για βελτίωση της θέσης τους στην κοινωνία.

Γράμματα, Επιστήμη και Τέχνη την εποχή της Αναγέννησης

Γράμματα

Κατά τον 16ο αιώνα παρατηρείται λογοτεχνική ανανέωση, με τη χρήση των εθνικών γλωσσών και τον εμπλουτισμό της θεματολογίας. Σε αυτήν συνέβαλαν σημαντικοί συγγραφείς:

Ο Μακιαβέλλι, στον Ηγεμόνα, αναλύει την τακτική και τη συμπεριφορά που πρέπει να ακολουθεί ο ηγεμόνας για την κατάκτηση της εξουσίας. Ανεξαρτητοποιεί έτσι την πολιτική επιστήμη από τη θεολογία και την ηθική, όπως δείχνει και η χαρακτηριστική του φράση: «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα».

Επιστήμη

Η διεύρυνση του κόσμου με τις Ανακαλύψεις έθεσε νέους προβληματισμούς για τη γη, το σύμπαν και την επιστήμη.

Ο Φραγκίσκος Βάκων ξεχωρίζει γιατί συνέδεσε την επιστήμη με τη φιλοσοφία.

Τέχνη: τα νέα χαρακτηριστικά

Η τέχνη της περιόδου — αρχιτεκτονική, ζωγραφική, γλυπτική — αποτύπωσε με τον καλύτερο τρόπο την ιδεολογία της Αναγέννησης.

Στην αρχιτεκτονική, οι τεχνίτες και οι καλλιτέχνες υιοθετούν αρχιτεκτονικά σχέδια και λεπτομέρειες στη δόμηση και τη διακόσμηση των κτιρίων, εμπνεόμενοι από την κλασική αρχαιότητα — αντιγράφοντας όμως δημιουργικά.

Τη μεγαλύτερη ανάπτυξη γνώρισαν η γλυπτική και κυρίως η ζωγραφική, η οποία:

• Δεν διστάζει πλέον να απεικονίζει το γυμνό ανθρώπινο σώμα.
• Προβάλλει μύθους της αρχαιότητας και τη φύση, παράλληλα με το θρησκευτικό συναίσθημα μέσα από θέματα με θρησκευτικό περιεχόμενο (σκηνές από τη Βίβλο κ.ά.).

Ως προς την τεχνοτροπία, οι καλλιτέχνες προχωρούν περισσότερο εφαρμόζοντας:

• Την προοπτική, δηλαδή δίνοντας την αίσθηση του βάθους στις απεικονίσεις.
• Την τεχνική της φωτοσκίασης.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της νέας τόλμης είναι Η Αφροδίτη του Ουρμπίνο του Τιτσιάνο (1538): ένα γυμνό γυναικείο σώμα, ζωγραφισμένο με θέμα από την αρχαία μυθολογία, σε φυσική στάση μέσα σε ένα σπίτι της εποχής — τρία πράγματα που η μεσαιωνική τέχνη δεν θα τολμούσε να συνδυάσει.

Το κουατροτσέντο

Τον 15ο αιώνα, όταν η γοτθική τέχνη θριάμβευε ακόμη σε ολόκληρη την Ευρώπη, η Φλωρεντία γίνεται το επίκεντρο μιας διαφορετικής καλλιτεχνικής άνθησης, που επεκτείνεται σταδιακά και σε άλλες πόλεις της Ιταλίας. Ο αιώνας αυτός, γνωστός στην ιστορία της τέχνης ως κουατροτσέντο, προαναγγέλλει την ιταλική Αναγέννηση.

Ήδη από την αρχή του αιώνα εμφανίζονται νέες τάσεις, που εκπροσωπούνται από έξοχους καλλιτέχνες, όπως ο Μποτιτσέλι (1444-1510), που θεωρείται ο κυριότερος ζωγράφος της εποχής αυτής.

Στην τέχνη του κουατροτσέντο μπορούμε να ανιχνεύσουμε επιρροές της γοτθικής και της βυζαντινής τέχνης, δηλαδή της τέχνης των προηγούμενων περιόδων. Αυτή η πολιτισμική συνάντηση της Δύσης με την Ανατολή εκφράζεται χαρακτηριστικά μέσα από την τοιχογραφία του Μπενότσο Γκοτσόλι (1420-1498) Η πορεία των τριών Μάγων.

Τον 16ο αιώνα η ιταλική Αναγέννηση και τα μηνύματά της απλώνονται και προς τον υπόλοιπο ευρωπαϊκό χώρο. Το αποτέλεσμα: παρά τις τοπικές ιδιαιτερότητες στην καλλιτεχνική έκφραση, διαμορφώνεται ένα ενιαίο καλλιτεχνικό ρεύμα με πολλά κοινά χαρακτηριστικά — η Τέχνη της Αναγέννησης.

Οι μεγάλοι καλλιτέχνες της Ιταλίας

Λεονάρντο ντα Βίντσι (1452-1519). Ένας από τους σημαντικότερους καλλιτέχνες της Αναγέννησης και ταυτόχρονα αξιόλογος επιστήμονας: αρχιτέκτονας, μηχανικός, εφευρέτης. Ενσαρκώνει έτσι τον οικουμενικό άνθρωπο. Καλλιτεχνικά επηρεάστηκε από το ανθρωπιστικό πνεύμα και την τεχνική της προοπτικής (Ευαγγελισμός). Αργότερα επινόησε την τεχνική της διαβάθμισης (sfumato), η οποία, με την εξαφάνιση των περιγραμμάτων, δίνει την αίσθηση μιας ελαφριάς ομίχλης γύρω από τα σχήματα, προκαλώντας εντύπωση γλυκύτητας, ποίησης και μυστηρίου (Παρθένος των Βράχων, Τζοκόντα). Στη Μόνα Λίζα ή Τζοκόντα (περίπου 1505) το sfumato είναι που κάνει το χαμόγελο και το βλέμμα να μοιάζουν να αλλάζουν: τα περιγράμματα των χειλιών και των ματιών σβήνουν μέσα σε απαλές σκιές, χωρίς καμία σκληρή γραμμή.

Μιχαήλ Άγγελος (1475-1564). Θεωρείται αρχηγός της Φλωρεντινής Σχολής και διακρίθηκε ως ζωγράφος, γλύπτης, αρχιτέκτονας και ποιητής. Συνδυάζει χαρακτηριστικά της αρχαίας ελληνικής τέχνης και τάσεις της εποχής του. Μια από τις αριστουργηματικές ζωγραφικές του συνθέσεις είναι η διακόσμηση της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα στο Βατικανό, με θέμα τη Δευτέρα Παρουσία· από αυτήν προέρχεται και η περίφημη Δημιουργία του Αδάμ (1508-1512), όπου τα δύο γυμνά, μυώδη σώματα και τα δάχτυλα που σχεδόν αγγίζονται δείχνουν καθαρά την επιρροή της αρχαίας γλυπτικής και τη νέα αξία που δίνεται στο ανθρώπινο σώμα.

Ραφαήλ Σάντι (1483-1520). Επικεφαλής της Ρωμαϊκής Σχολής, τονίζει στα έργα του το ανθρώπινο στοιχείο, την ευγένεια και το πνεύμα, όπως στις περίφημες Μαντόνες (εικόνες της Παναγίας). Τα ίδια γνωρίσματα φαίνονται και στον Γάμο της Παρθένου: ήρεμα, ευγενικά πρόσωπα, ισορροπημένη διάταξη των μορφών και ένας ναός στο βάθος που οδηγεί το μάτι με απόλυτη προοπτική.

Τιτσιάνο (1477-1576). Ο κυριότερος εκπρόσωπος της Βενετικής Σχολής, προσέχει ιδιαίτερα το χρώμα, την κομψότητα και τη χάρη.

Η Αναγέννηση έξω από την Ιταλία

Γερμανία: διακρίθηκε ο διάσημος ζωγράφος και χαράκτης Άλμπρεχτ Ντύρερ (1471-1528). Στα έργα του εντοπίζονται τα χαρακτηριστικά της αναγεννησιακής τέχνης ως προς τα θέματα και την τεχνική, αλλά και στοιχεία σκοτεινά, όπως η δεισιδαιμονία και ο φόβος (Αυτοπροσωπογραφία, Η αποκάλυψη).

Κάτω Χώρες: αναδείχθηκαν δύο ζωγράφοι.

• Ιερώνυμος Μπος (1450-1510): συνέθεσε έργα με θέματα φανταστικά, συμβολικά και αινιγματικά, στα οποία συνυπάρχουν η πραγματικότητα με το όνειρο. Γι' αυτό θεωρείται προάγγελος του υπερρεαλισμού (Το κάρο με το χόρτο, Ο κήπος των ηδονών).
• Πίτερ Μπρέγκελ ο πρεσβύτερος (1525-1569): ζωγραφίζει θέματα από την καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων με μεγάλη μαεστρία, δίνοντας έμφαση στη λεπτομέρεια και το χρώμα, καθώς και στις πιστές απεικονίσεις της φύσης και των εναλλαγών των εποχών (Οι ζητιάνοι, Οι κυνηγοί, Τοπίο με ουράνιο τόξο).

Ισπανία: εκεί έζησε ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ή el Greco (= ο Έλληνας) (1545-1614). Στα έργα του διακρίνουμε την τεχνοτροπία της Αναγέννησης ως προς τα θέματα και την προοπτική, αλλά και τις επιρροές της βυζαντινής ζωγραφικής ως προς τις μορφές και την πνευματικότητα. Τα έργα του, με την ιδιαιτερότητά τους, προβάλλουν έντονες συγκινησιακές καταστάσεις, όπως δραματικότητα και πάθος — όπως στην Ταφή του κόμητος Οργκάθ (Τολέδο, 1586), όπου ο κάτω, επίγειος κόσμος αποδίδεται ρεαλιστικά, ενώ ο επάνω, ουράνιος, με επιμήκεις μορφές και βυζαντινή πνευματικότητα.

Μουσική

Το πνεύμα της Αναγέννησης και του Ανθρωπισμού επηρεάζει και τη μουσική. Παράλληλα με την επίσημη μουσική παράδοση της Εκκλησίας, καλλιεργείται και η λαϊκή μουσική.

Η κοινή μουσική κληρονομιά αρχίζει να διαφοροποιείται από χώρα σε χώρα, καθώς το μουσικό κλίμα κάθε τόπου, η ιδιοσυγκρασία του δημιουργού και το κοινό στο οποίο απευθύνεται καθορίζουν το ύφος της μουσικής.

Την περίοδο αυτή η πολυφωνική μουσική παρουσιάζει σημαντική ανάπτυξη. Η Ιταλία έχει και σε αυτόν τον τομέα το προβάδισμα, με κορυφαίο μουσικό τον Τζοβάνι Πιερλουίτζι ντα Παλεστρίνα (1525-1594). Προς το τέλος του 16ου αιώνα εμφανίζονται και οι πρώτες μορφές κονσέρτου και συμφωνίας, που θα εξελιχθούν περισσότερο από τον επόμενο αιώνα.