Οι ανακαλύψεις 🗺️

Στα τέλη του 15ου αιώνα οι Ευρωπαίοι άφησαν πίσω τους τις γνώριμες ακτές της Μεσογείου και βγήκαν στους ωκεανούς. Μέσα σε λίγες δεκαετίες ο χάρτης του κόσμου ξαναγράφτηκε — και μαζί του άλλαξε η οικονομία, η κοινωνία και ο τρόπος που οι άνθρωποι έβλεπαν τη γη.

Όροι-κλειδιά: Μάρκο Πόλο, τεχνικά μέσα, Πορτογαλία-Ισπανία, εξερευνητικά ταξίδια, προκολομβιανοί πολιτισμοί, παγκόσμιο εμπόριο.

Τα κίνητρα και οι προϋποθέσεις 🔍

Γιατί ξεκίνησαν οι Ευρωπαίοι

Ήδη από το τέλος του μεσαίωνα ευρωπαίοι έμποροι, όπως ο βενετός Μάρκο Πόλο, αναζητούσαν χρυσό, καρυκεύματα και αρώματα στην Ανατολή ακολουθώντας τον δρόμο του μεταξιού.

Κατά τον 15ο αιώνα όμως ο δρόμος αυτός αποκόπηκε: αρχικά από τους Άραβες και ύστερα από τους Οθωμανούς. Οι Ευρωπαίοι αναγκάστηκαν έτσι να αναζητήσουν πρόσβαση στις αγορές της Ανατολής από τη θάλασσα.

Τα οικονομικά κίνητρα, ωστόσο, δεν ήταν τα μοναδικά. Υπήρχαν και άλλα:

Τα πλούτη της Ιαπωνίας μέσα από τα μάτια του Μάρκο Πόλο

Στο Βιβλίο των Θαυμάτων ο Μάρκο Πόλο περιγράφει τα νησιά της Ιαπωνίας ως τόπο απίστευτου πλούτου. Γράφει πως στο νησί αυτό, όπως και στα γύρω, δεν υπάρχει φυτό που να μην ευωδιάζει και να μη χρησιμεύει σε κάτι — όπως η αλόη. Υπάρχουν, λέει, πολλά ακριβά καρυκεύματα διαφόρων ειδών, ενώ το χρυσάφι βρίσκεται σε μεγάλες ποσότητες, το ίδιο και οι πολύτιμοι λίθοι. Θαυμάζει μάλιστα πόσο φθηνά είναι εκεί το χρυσάφι και τα άλλα πανάκριβα προϊόντα. Και κλείνει με μια προειδοποίηση: «Μόνο που το ταξίδι είναι πάρα πολύ μακρινό και επικίνδυνο».

Τα προϊόντα αυτά ήταν περιζήτητα και πανάκριβα στην Ευρώπη ακριβώς επειδή έρχονταν από τόσο μακριά, περνώντας από πολλούς ενδιάμεσους εμπόρους. Η τελευταία φράση του Μάρκο Πόλο ήταν για εκείνον προειδοποίηση· οι Ευρωπαίοι της εποχής των ανακαλύψεων, όμως, τη διάβασαν ως πρόκληση.

Τα νέα τεχνικά μέσα

Από τον 13ο αιώνα τα ταξίδια άρχισαν να γίνονται σταδιακά ευκολότερα και ασφαλέστερα χάρη σε μια σειρά νέων τεχνικών μέσων:

• Η πυξίδα, που έδειχνε στους ναυτικούς την κατεύθυνση.
• Ο αστρολάβος, δηλαδή όργανο προσδιορισμού του γεωγραφικού πλάτους με βάση την παρατήρηση των άστρων.
• Οι πορτολάνοι, δηλαδή ναυτικοί χάρτες.

Παράλληλα, ένας νέος τύπος πλοίου, η καραβέλα, συνδύαζε χωρητικότητα, ταχύτητα και ασφάλεια.

Αν προστεθεί στις καινοτομίες αυτές και η αντίληψη για τη σφαιρικότητα της γης, που κέρδιζε συνεχώς έδαφος, οι Ευρωπαίοι ήταν τώρα έτοιμοι για τη μεγάλη περιπέτεια των ανακαλύψεων.

Τα εξερευνητικά ταξίδια ⛵

Οι Πορτογάλοι και ο δρόμος γύρω από την Αφρική

Οι Πορτογάλοι, επιδιώκοντας να ανακαλύψουν δρόμο προς τις Ινδίες πλέοντας γύρω από την Αφρική, οργάνωσαν αλλεπάλληλες εξερευνητικές αποστολές. Ο στόχος επιτεύχθηκε τελικά όταν ο Βάσκο ντε Γκάμα (1469-1524) έφθασε το 1498 στο Κάλικουτ των Ινδιών.

Ο Χριστόφορος Κολόμβος και ο δρόμος προς τα δυτικά

Αντίθετα με τους Πορτογάλους, ο Χριστόφορος Κολόμβος (1451-1506), γενουάτης θαλασσοπόρος στην υπηρεσία του βασιλιά της Ισπανίας, πεπεισμένος ότι η γη είναι σφαιρική, επιχείρησε να φθάσει στην Ασία πλέοντας δυτικά. Κατά τη διάρκεια των τεσσάρων ταξιδιών του (1492-1504) ανακάλυψε νησιά και ηπειρωτικές περιοχές της κεντρικής Αμερικής. Ο ίδιος όμως πίστευε ότι είχε φτάσει στις Ινδίες.

Πόσο βαθιά τον είχαν επηρεάσει οι διηγήσεις του Μάρκο Πόλο φαίνεται στο ίδιο του το Ημερολόγιο Καταστρώματος. Στις 26 Οκτωβρίου 1492 σημειώνει ότι από το σημείο όπου έχει αγκυροβολήσει θα βάλει πλώρη για την Κούβα· κρίνοντας από τις πληροφορίες των Ινδιάνων ότι το νησί αυτό έχει μεγάλη έκταση και είναι προικισμένο με αφθονία χρυσού και πολύτιμων λίθων, συμπεραίνει ότι πρόκειται σίγουρα για την Ιαπωνία.

Ο Μαγγελάνος και ο πρώτος περίπλους

Αποκορύφωμα των ανακαλύψεων υπήρξε ο πρώτος περίπλους (1519-1522) της γης από τον Φερδινάνδο Μαγγελάνο (1480-1521), Πορτογάλο στην υπηρεσία του βασιλιά της Ισπανίας. Έτσι αποδείχθηκε για πρώτη φορά ότι η γη είναι σφαιρική.

Η γέννηση ενός Νέου Κόσμου 🌎

Αφού μετέτρεψαν τις νέες χώρες σε αποικίες, οι δύο μεγάλες ναυτικές δυνάμεις τις μοίρασαν μεταξύ τους με τη Συνθήκη της Τορντεζίλας (1494). Έτσι δημιουργήθηκαν δύο αντίστοιχες αποικιακές αυτοκρατορίες, η πορτογαλική και η ισπανική.

Από τα τέλη όμως του 16ου αιώνα η Ολλανδία, η Αγγλία και η Γαλλία άρχισαν να διεκδικούν μερίδιο από τις αποικίες, με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν ανταγωνισμοί και συγκρούσεις μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών.

Οι ιθαγενείς και οι κατακτητές

Ο ισπανός επίσκοπος Βαρθολομαίος Λας Κάζας, στη Σύντομη Αναφορά για την καταστροφή των Δυτικών Ινδιών (1552), καταγγέλλει όσα είδε με τα μάτια του. Ενώ οι Ινδιάνοι είχαν φιλικά αισθήματα, γράφει, οι Ευρωπαίοι εισέβαλαν στις περιοχές της Αμερικής σαν πεινασμένοι λύκοι. Ξεχωρίζει τρεις λόγους για τους οποίους σκοτώθηκαν τόσοι πολλοί ιθαγενείς:

1. Οι Ευρωπαίοι που έφτασαν εκεί πίστευαν ότι, επειδή οι ντόπιοι δεν ασπάζονταν τη χριστιανική θρησκεία, νομιμοποιούνταν να τους σκοτώνουν ή να τους αιχμαλωτίζουν.
2. Οι ιθαγενείς ήταν οι πιο ήσυχοι και ειρηνικοί άνθρωποι του κόσμου, εντελώς άοπλοι.
3. Η πλειονότητα όσων είχαν έρθει από την Ισπανία ήταν, κατά τον Λας Κάζας, ληστές και κακοποιοί.

Ένας από τους αρχηγούς των ισπανών κατακτητών, ο Κορτές, κινήθηκε με τον στρατό του στο εσωτερικό του Μεξικού, στη χώρα των Αζτέκων. Ο ιθαγενής πληθυσμός της κεντρικής Αμερικής μειώθηκε δραματικά μέσα σε λίγες δεκαετίες, εξαιτίας των πολέμων, της καταναγκαστικής εργασίας και των ασθενειών που έφεραν μαζί τους οι Ευρωπαίοι.

Η Ευρώπη και ο Νέος Κόσμος 🌍

Οι ανακαλύψεις προκάλεσαν ριζικές μεταβολές στην Ευρώπη και σε ολόκληρο τον κόσμο.

Η μετατόπιση του οικονομικού κέντρου

Με το άνοιγμα στους ωκεανούς το κέντρο της ευρωπαϊκής οικονομίας μετατοπίστηκε από τη Μεσόγειο στον Ατλαντικό και τη Βόρεια Θάλασσα, όπου κατέληγαν οι υπερπόντιοι θαλάσσιοι δρόμοι. Νέα λιμάνια, όπως της Σεβίλλης, της Λισσαβόνας και της Αμβέρσας, απέκτησαν μεγαλύτερη οικονομική σπουδαιότητα από εκείνα της Βενετίας και της Γένουας.

Νέες οικονομικές δραστηριότητες

Η εισαγωγή χρυσού και αργύρου στην Ευρώπη σε μεγάλες ποσότητες διεύρυνε τις ανταλλαγές και δημιούργησε νέες οικονομικές δραστηριότητες, όπως εμπορικές και τραπεζικές. Από αυτές επωφελήθηκε περισσότερο μια νέα κοινωνική τάξη, η αστική.

Νέες ιδέες και νέες επιστήμες

Η γνωριμία με νέους πολιτισμούς άρχισε να κλονίζει τις προκαταλήψεις και τις αξίες του παρελθόντος. Παράλληλα το κλίμα της εποχής ευνόησε την ανάπτυξη ποικίλων επιστημονικών κλάδων, όπως της γεωγραφίας, της αστρονομίας, της ζωολογίας, της βοτανικής, της εθνολογίας και άλλων.

Οι επιπτώσεις για τους λαούς των νέων χωρών

Για τους λαούς των νέων χωρών οι επιπτώσεις των ανακαλύψεων ήταν αρνητικές. Οι Ευρωπαίοι επιδόθηκαν στην εντατική εκμετάλλευση των πλουτοπαραγωγικών πηγών σε βάρος των ιθαγενών και επέβαλαν την αρχή των άνισων ανταλλαγών. Συγχρόνως θεώρησαν τους μη ευρωπαϊκούς λαούς ως υποδεέστερους και εκμεταλλεύσιμους.

Η πολιτική αυτή κληροδότησε πολλαπλά προβλήματα στον κόσμο, όπως ήταν η δουλεία, η αποικιοκρατία, η υπανάπτυξη και η φτώχεια των τρίτων χωρών, τα οποία μας απασχολούν με διάφορες μορφές μέχρι σήμερα.

Η Ευρώπη κέντρο του παγκόσμιου εμπορίου 🌐

Μετά τις ανακαλύψεις η Ευρώπη βρέθηκε στο κέντρο ενός δικτύου ανταλλαγών που για πρώτη φορά κάλυπτε όλες τις ηπείρους. Τα προϊόντα που έφταναν στα ευρωπαϊκά λιμάνια από τις νέες χώρες μπορούν να καταταγούν σε ομάδες:

Έτσι το εμπόριο έπαψε να είναι υπόθεση μιας θάλασσας και έγινε παγκόσμιο.