Ο ρόλος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και των μοναστηριών στην οργάνωση της ζωής κατά το Μεσαίωνα ⛪

Όροι – κλειδιά της ενότητας 🔑

Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, μοναχικά τάγματα, Γρηγοριανή Μεταρρύθμιση, ειρήνη του Θεού, ανακωχή του Θεού

Δύναμη και επιρροή της Εκκλησίας 💪

Μέχρι τον 14ο αιώνα το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της Ευρώπης ήταν ρωμαιοκαθολικοί χριστιανοί. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία κατείχε μεγάλες εκτάσεις γης, που αυξάνονταν συνεχώς από τις δωρεές ηγεμόνων και πιστών. Εκτός από την οικονομική δύναμη, διέθετε ένα οργανωμένο διοικητικό σύστημα που της επέτρεπε να ελέγχει πνευματικά ολόκληρη την Ευρώπη.

Οι αρμοδιότητες της Εκκλησίας δεν περιορίζονταν μόνο σε θρησκευτικά ζητήματα αλλά και σε πολλές άλλες δραστηριότητες της κοινωνικής ζωής. Για τους λόγους αυτούς ο πάπας, ο επικεφαλής της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, είχε μεγάλη ισχύ και μπορούσε να παρεμβαίνει στις πολιτικές εξελίξεις.

Η Γρηγοριανή Μεταρρύθμιση 🕊️

Σημαντικό σταθμό στην ανανεωτική προσπάθεια της Εκκλησίας αποτέλεσε η μεταρρύθμιση που πραγματοποιήθηκε στα τέλη του 11ου αιώνα από τον πάπα Γρηγόριο Ζ' (1073-1085), η λεγόμενη Γρηγοριανή Μεταρρύθμιση. Μεταξύ άλλων απαγορεύθηκαν:

• η πώληση αντικειμένων λατρείας και μυστηρίων
• ο γάμος των κληρικών
• η κοσμική περιβολή

Για να επιβληθεί η μεταρρύθμιση, καθορίστηκαν για τους παραβάτες αυστηρές ποινές, μεταξύ των οποίων και ο αφορισμός, δηλαδή ο αποκλεισμός από την Εκκλησία και η απαγόρευση επικοινωνίας με την κοινότητα των πιστών.

Η Ιερά Εξέταση 🔥

Το 1233 η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, για να αντιμετωπίσει τις αιρέσεις, θέσπισε την Ιερά Εξέταση, ένα ειδικό δικαστήριο που τιμωρούσε με αυστηρές ποινές όσους θεωρούσε αιρετικούς. Αρκετοί από αυτούς που κρίνονταν ένοχοι καταδικάζονταν σε θάνατο πάνω στην πυρά.

Εκκλησία και κοινωνία 🌍

Κατά το Μεσαίωνα η ζωή των ανθρώπων ρυθμίζεται από τις χριστιανικές τελετές και γιορτές. Κάθε μέρα φέρει το όνομα ενός αγίου και το ρολόι του ενοριακού ναού μετρά τον καθημερινό χρόνο. Τα μυστήρια, όπως η βάπτιση και ο γάμος, σηματοδοτούν τα μεγάλα βήματα της ζωής των χριστιανών.

Το έντονο θρησκευτικό συναίσθημα επηρεάζει αποφασιστικά όλες τις πτυχές της ζωής του μεσαιωνικού ανθρώπου. Η έλλειψη όμως πνευματικής καθοδήγησης από την Εκκλησία οδηγεί στη διαμόρφωση λαϊκής θρησκευτικότητας με αποκλίσεις από τα επίσημα δόγματα. Ταυτόχρονα, το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με την έλλειψη μόρφωσης οδηγεί το λαό σε δεισιδαιμονίες και προλήψεις, τις οποίες αντιμετωπίζει με τη μαγεία.

Ξόρκια και μαγικά

Πόσο διαδεδομένες ήταν αυτές οι πρακτικές το δείχνει ένα κείμενο αφορισμού του Βαρθολομαίου Ισκανού, επισκόπου του Έξετερ (1161-1186). Απειλεί με αφορισμό όποιον επιχειρήσει, με οποιοδήποτε ξόρκι ή μαγικό, να αφαιρέσει από κάποιον άλλον και να καρπωθεί για τον εαυτό του ό,τι εκείνος έχει σε αφθονία, γάλα ή μέλι ή κάτι άλλο. Απειλεί επίσης όποιον στρώνει τραπέζι με τρία μαχαίρια για να εξυπηρετήσει τις νεράιδες, που τάχα θα φέρουν καλή τύχη σε όσους γεννιούνται σε εκείνο το σπίτι, όποιον ορκίζεται σε δέντρο ή στο νερό ή σε οτιδήποτε άλλο εκτός από ναό, και όποιον βάζει το παιδί του στη στέγη του σπιτιού ή μέσα στο φούρνο για να ξαναβρεί την υγεία του ή χρησιμοποιεί για τον ίδιο σκοπό φυλαχτά και μαγικά γράμματα, εκτός από τις χριστιανικές προσευχές ή την ελευθέρια τέχνη της ιατρικής.

Φιλανθρωπία, εκπαίδευση και μοναστήρια 📚

Η Εκκλησία χρησιμοποιεί μέρος από τα πλούτη της για να βοηθήσει τους φτωχούς και τους ασθενείς, ιδρύοντας και συντηρώντας νοσοκομεία και άλλα ευαγή ιδρύματα. Παράλληλα, διασώζει την πολιτιστική κληρονομιά και οργανώνει την εκπαίδευση.

Στα μοναστήρια οι μοναχοί αντιγράφουν τα χειρόγραφα και ιδρύουν τα πρώτα σχολεία. Αργότερα, κυρίως από τον 11ο αιώνα, αναπτύσσονται τα επισκοπικά σχολεία στις πόλεις. Πάπες και επίσκοποι θέτουν υπό την προστασία τους τα πανεπιστήμια, τα οποία αρχίζουν να ιδρύονται από τα τέλη του 12ου αιώνα.

Το ιδανικό της φτώχειας και της προσφοράς εκφράστηκε από μεγάλες μορφές των μοναχικών ταγμάτων. Ο άγιος Φραγκίσκος της Ασσίζης (1182-1226) απεικονίστηκε γύρω στο 1300 από τον ζωγράφο Τζιότο, σε τοιχογραφία του ναού του Αγίου Φραγκίσκου στην Ασσίζη, τη στιγμή που προσφέρει το επανωφόρι του σε έναν φτωχό: η χειρονομία αυτή συμπυκνώνει τι σήμαινε για ένα μοναχικό τάγμα η αλληλεγγύη προς τους αδύναμους.

Η Ειρήνη και η Ανακωχή του Θεού ✌️

Η Εκκλησία προσπαθεί να περιορίσει τη βία και τις λεηλασίες σε βάρος των κληρικών και των απλών ανθρώπων, που προκαλούνται από τις συνεχείς συγκρούσεις των στρατιωτικών δυνάμεων των φεουδαρχών. Για το σκοπό αυτό καθιερώνονται με όρκο και επιβάλλονται με ποινή αφορισμού για τους παραβάτες δύο ρυθμιστικοί κανόνες, η Ειρήνη του Θεού και η Ανακωχή του Θεού.

Τι όριζε η Ειρήνη του Θεού

Στη Σύνοδο του Σαρού (989) ο αρχιεπίσκοπος της Μπορντό με τους επισκόπους του αποφάσισαν ότι θα αφορίζεται όποιος εισβάλλει και βιαιοπραγεί σε εκκλησία ή τη ληστεύει, όποιος ληστεύει φτωχό — αφαιρώντας από χωρικό ή από οποιονδήποτε φτωχό πρόβατο, βόδι, κατσίκα, γαϊδούρι ή γουρούνι, εκτός αν επανορθώσει — και όποιος με οποιονδήποτε τρόπο βλάπτει κληρικό. Παρόμοιες αποφάσεις λήφθηκαν στο Μπο το 1023, στην Μπουρζ το 1038 και αλλού. Τους κανόνες αυτούς υπόσχονταν να τηρήσουν με όρκο οι φεουδάρχες και οι αστοί.

Τι όριζε η Ανακωχή του Θεού

Ο Ντρογκό, επίσκοπος της Τερουάν, και ο κόμης Μπαλντίν όρισαν ότι η ανακωχή θα ισχύει από τη δύση του ηλίου της Τετάρτης μέχρι την ανατολή του ηλίου της Δευτέρας. Στο διάστημα αυτό απαγορευόταν σε οποιονδήποτε να βιαιοπραγήσει, να τραυματίσει ή να σκοτώσει άλλον, καθώς και να επιτεθεί, να αρπάξει ή να καταστρέψει κάστρο, πόλη ή αγρόκτημα. Απαγορεύονταν επίσης οι εκστρατείες και οι εχθροπραξίες, ενώ οι έμποροι και κάθε ξένος που περνούσε μέσα από το φέουδο έπρεπε να αντιμετωπίζονται ειρηνικά. Όποιος παρέβαινε την ανακωχή τιμωρούνταν με εξορία τριάντα ετών, αφού πρώτα επανόρθωνε τη ζημιά, ενώ όσοι τον συναναστρέφονταν, τον συμβούλευαν ή τον βοηθούσαν αφορίζονταν μέχρι να δώσουν ικανοποίηση.

Η ανακωχή ίσχυε επίσης όλη την περίοδο από την έναρξη των νηστειών των Χριστουγέννων μέχρι τα Θεοφάνια, από την έναρξη των νηστειών του Πάσχα μέχρι το Πάσχα και από τη γιορτή της Αναλήψεως μέχρι τη γιορτή της Πεντηκοστής.