Πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές μεταβολές (11ος - 15ος αιώνας) 🏰
Από τον 11ο έως τον 15ο αιώνα η Δυτική Ευρώπη αλλάζει πρόσωπο. Η γεωργία παράγει περισσότερα, οι πόλεις ξαναζωντανεύουν, το εμπόριο ανθεί και μια νέα κοινωνική ομάδα, η αστική τάξη, διεκδικεί θέση. Ταυτόχρονα, το φεουδαρχικό σύστημα φτάνει στην ακμή του και αμέσως μετά μπαίνει σε βαθιά κρίση, ενώ οι ηγεμόνες και η Εκκλησία συγκρούονται για την εξουσία.
Οικονομικές μεταβολές 💰
Μεταβολές στην ύπαιθρο και δημογραφικές
Από τον 11ο αιώνα άρχισαν να εφαρμόζονται τεχνικές καινοτομίες στη γεωργία:
- το τροχοφόρο άροτρο
- το μεταλλικό υνί, δηλαδή το μεταλλικό κοφτερό μέρος του αρότρου που σκίζει το χώμα
- το περιλαίμιο για τα υποζύγια, που επέτρεπε στα ζώα να τραβούν μεγαλύτερο βάρος
Μαζί με τις καινοτομίες αυτές καθιερώνεται και η τριζωνική καλλιέργεια, και έτσι η γεωργική παραγωγή αυξάνεται.
Η πρόοδος στη γεωργία δεν ήρθε μόνη της. Συνδυάστηκε με ηπιότερες κλιματικές συνθήκες, με την υποχώρηση των επιδημιών και με την επικράτηση στην Ευρώπη μιας περιόδου σχετικής ηρεμίας. Το αποτέλεσμα ήταν ραγδαία αύξηση του πληθυσμού. Για να εξασφαλιστεί η διατροφή του, επεκτείνονται οι καλλιεργούμενες εκτάσεις με εκχερσώσεις και με αποξηράνσεις ελών.
Περισσότερη τροφή σημαίνει περισσότερους ανθρώπους· περισσότεροι άνθρωποι σημαίνει ότι χρειάζεται ακόμη περισσότερη τροφή, άρα νέα χωράφια. Αυτός ο κύκλος κρατάει περίπου τρεις αιώνες — και σταματάει απότομα τον 14ο αιώνα, όταν η γη δεν φτάνει πια.
Η ανάπτυξη των πόλεων
Την ίδια εποχή οι πόλεις, έπειτα από μια μακρά περίοδο παρακμής, ανακτούν τον δυναμισμό τους. Ιδρύονται πολλές νέες πόλεις, ενώ οι παλιές επεκτείνονται έξω από τα τείχη. Οι μεταβολές στην ύπαιθρο ευνοούν την ανάπτυξη των αστικών κέντρων: εκεί οι χωρικοί ανταλλάσσουν τα αγροτικά προϊόντα τους με βιοτεχνικά είδη και εμπορεύματα.
Οι πόλεις γίνονται το κέντρο του εμπορίου, της βιοτεχνίας, των τραπεζικών εργασιών και της τεχνολογίας.
Καθοριστικό ρόλο παίζουν οι τεχνικές εξελίξεις, και κυρίως δύο:
| Μηχανισμός | Πότε διαδίδεται | Σε τι χρησιμεύει |
|---|---|---|
| Νερόμυλος | Μετά τον 10ο αιώνα αυξάνεται σταθερά ο αριθμός του | Γίνεται η κύρια πηγή ενέργειας |
| Ανεμόμυλος | Από τον 12ο αιώνα, στις πεδιάδες | Άλεσμα κυρίως σιτηρών και αποξήρανση βάλτων |
Μέχρι τον 10ο αιώνα η βιοτεχνική παραγωγή ήταν πρωτόγονη και γινόταν στην ύπαιθρο, μέσα στα μεγάλα αγροκτήματα. Από τον 11ο αιώνα όμως μεταφέρεται στις πόλεις και βελτιώνεται σημαντικά, χάρη στις τεχνολογικές εξελίξεις και στην πολυάριθμη εργατική δύναμη που έχει συγκεντρωθεί εκεί. Η συσσώρευση πληθυσμού στα αστικά κέντρα είναι τόσο μεγάλη, ώστε μερικά από αυτά αριθμούν δεκάδες χιλιάδες κατοίκους.
Στο τέλος του 12ου αιώνα ο πληθυσμός του Μιλάνου και του Παρισιού φτάνει τις εκατό χιλιάδες. Για μια εποχή χωρίς αποχέτευση, χωρίς τρεχούμενο νερό και με τη μεταφορά τροφίμων να γίνεται με κάρα, αυτό είναι τεράστιο μέγεθος.
Οι χάρτες ελευθεριών
Στις πόλεις, και ιδίως στις νέες, παραχωρούνται χάρτες ελευθεριών, δηλαδή προνόμια οικονομικά και διοικητικά. Γι' αυτό οι πόλεις αυτές ονομάζονται ελεύθερες ή αυτοκρατορικές κοινότητες: είναι αυτόνομες και διοικούνται από τους ευγενείς και τους αστούς. Στα δημοτικά συμβούλια συμμετέχουν συνήθως και εκπρόσωποι των επαγγελματικών συντεχνιών, όπως των εμπόρων, των υφαντουργών, των αρτοποιών και άλλων.
Τι έγραφαν στην πράξη αυτοί οι χάρτες; Δύο παραδείγματα δείχνουν καθαρά τη διαφορά ανάμεσα στα οικονομικά και στα διοικητικά προνόμια:
- Σεντ-Ομέρ, 1127. Ο Γουλιέλμος, κόμης της Φλάνδρας, παραχωρεί με νόμο προνόμια στους κατοίκους: όσοι ανήκουν στη συντεχνία των εμπόρων και κατοικούν μέσα στα όρια της πόλης απαλλάσσονται από τα λιμενικά τέλη, ενώ οι κάτοικοι απαλλάσσονται και από τα τελωνειακά τέλη. Ακόμη, τα εβδομήντα λίρες που εισέπραττε κάθε χρόνο από την πόλη τα παραχωρεί για την αποκατάσταση των ζημιών των εμπόρων και για τη διατήρηση της συντεχνίας τους. Τέλος, ο καθένας μπορεί να έρθει στο Σεντ-Ομέρ με τα εμπορεύματά του με όποιο πλοίο θέλει.
- Οσέρ, 1215. Ο κόμης Πέτρος ενοικιάζει στους αστούς της Οσέρ τους φόρους της πόλης και των προαστίων της για έξι χρόνια, έναντι δύο χιλιάδων λιρών τον χρόνο. Η κοινότητα της πόλης εκλέγει δώδεκα αστούς, οι οποίοι επιλέγουν έναν δήμαρχο· όλοι μαζί διεκπεραιώνουν τις υποθέσεις της πόλης. Εκλέγονται επίσης τρεις αστοί υπεύθυνοι για τις εξωτερικές υποθέσεις.
Οι «ελεύθερες πόλεις» δεν ήταν δημοκρατίες με τη σημερινή έννοια. Τα προνόμια δίνονταν από τον ηγεμόνα, μπορούσαν να αγοραστούν με χρήμα και ωφελούσαν κυρίως τους εύπορους εμπόρους και τους ευγενείς — όχι το σύνολο των κατοίκων.
Το εμπόριο
Η αύξηση της παραγωγής και του πληθυσμού συνέβαλε αποφασιστικά στην αναβίωση του εμπορίου. Η ανάπτυξή του συνδέεται με τρεις εξελίξεις: την εφαρμογή νέας ναυτικής τεχνολογίας, την κατασκευή νέων δρόμων και την καθιέρωση του θεσμού των εμποροπανηγύρεων, κυρίως στη Φλάνδρα και στη γαλλική Καμπανία.
Σε καίρια εμπορικά σημεία ιδρύονται νέες εμπορικές πόλεις ή αναβιώνουν παλαιές: η Μασσαλία, το Αμβούργο, η Μπριζ, η Κολωνία, το Παρίσι, το Λονδίνο. Στη Μεσόγειο, οι ιταλοί έμποροι της Βενετίας, της Γένουας και της Πίζας ιδρύουν εμπορικούς σταθμούς.
Για την καλύτερη προστασία των συμφερόντων τους οι έμποροι οργανώνονται σε ενώσεις. Συγκροτούνται μάλιστα και ενώσεις ολόκληρων εμπορικών πόλεων, όπως η γερμανική Χάνσα, που περιλαμβάνει πάνω από ογδόντα πόλεις.
Η αυξανόμενη εμπορική δραστηριότητα πολλαπλασιάζει την κυκλοφορία του νομίσματος. Οι αργυραμοιβοί ή τραπεζίτες ανταλλάσσουν τα χρήματα στις πόλεις και στα πανηγύρια. Από τον 13ο αιώνα αρχίζουν να χρησιμοποιούνται οι συναλλαγματικές, οι οποίες μαζί με την πίστωση διευκολύνουν τις συναλλαγές.
Στις 9 Απριλίου 1248 ο Ντ. Λεκλέρκ από τη Μοντομπάν ομολογεί ότι έλαβε από τον συνέταιρό του Μπ. Λαπόρτ 174 λίρες για λογαριασμό της εταιρίας τους, στην οποία ο ίδιος τοποθετεί άλλες 87. Υπόσχεται να ταξιδέψει στον Άγιο Ιωάννη της Άκρας, στη Σικελία ή όπου αλλού χρειαστεί, και να μοιραστούν το κέρδος στη μέση. Δύο άνθρωποι, ένα χαρτί, ένα ταξίδι στην άλλη άκρη της Μεσογείου: έτσι μοιραζόταν ο κίνδυνος ενός εμπορικού ταξιδιού.
Κοινωνία 👥
Η αστική τάξη
Η οικονομική ανάπτυξη που παρατηρείται από τον 11ο έως τον 13ο αιώνα οδήγησε το φεουδαρχικό σύστημα στην ακμή του. Ωστόσο, οι αλλαγές στην αγροτική οικονομία και η ανάπτυξη των πόλεων είχαν σοβαρές επιπτώσεις στις κοινωνικές σχέσεις και στη δομή της πολιτικής εξουσίας.
Στην ύπαιθρο οι δουλοπάροικοι εξαγοράζουν τις υποχρεώσεις τους προς τους γαιοκτήμονες και χειραφετούνται. Αλλά και ελεύθεροι χωρικοί εγκαταλείπουν την ύπαιθρο και αναζητούν εργασία στις πόλεις.
Εκεί, οι έμποροι, οι βιοτέχνες, οι τραπεζίτες και γενικά όσοι ασχολούνται με τις νέες οικονομικές δραστηριότητες συνδέονται με κοινά συμφέροντα και συγκροτούν μια νέα κοινωνική ομάδα, την αστική τάξη. Αυτή επιζητεί και πετυχαίνει τον περιορισμό των φεουδαρχικών δικαιωμάτων στα αστικά κέντρα, ενισχύοντας παράλληλα τον δικό της ρόλο στη διακυβέρνηση των πόλεων.
Παράλληλα, η ανάπτυξη του διεθνούς εμπορίου και η ευρεία χρήση του χρήματος ως ανταλλακτικού μέσου αποτέλεσε μια πραγματική επανάσταση: η γη έπαυσε να είναι το μοναδικό μέτρο κάθε αξίας. Και αυτό ακριβώς οδηγούσε σε κρίση το φεουδαρχικό σύστημα, που πάνω στη γη ήταν χτισμένο.
Δεν πρόκειται για δύο διαφορετικές αιτίες. Η οικονομική άνθηση του 11ου-13ου αιώνα ανεβάζει τη φεουδαρχία στην κορυφή της και ταυτόχρονα υπονομεύει τα θεμέλιά της, γιατί δίνει δύναμη στο χρήμα και στους ανθρώπους των πόλεων αντί για τη γη και τους γαιοκτήμονες.
Η κρίση του μεσαιωνικού κόσμου
Έτσι, από τα μέσα κιόλας του 13ου αιώνα άρχισαν να εμφανίζονται τα πρώτα συμπτώματα παρακμής της φεουδαρχίας, τα οποία από τις αρχές του 14ου αιώνα πήραν τη μορφή μιας βαθιάς κρίσης. Η Ευρώπη μπαίνει πλέον σε μεταβατική περίοδο (μέσα 13ου - μέσα 15ου αιώνα), από τον μεσαιωνικό κόσμο στην αυγή των νέων χρόνων.
Τα στάδια της κρίσης:
- Η γη δεν φτάνει. Οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις δεν επαρκούν πια για τη διατροφή ενός πληθυσμού που αυξάνεται με ρυθμούς υψηλότερους από τις δυνατότητες της παραγωγής.
- Λιμός. Οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες του 14ου αιώνα επιδεινώνουν την κατάσταση και η έλλειψη τροφίμων παίρνει γρήγορα τη μορφή παρατεταμένου λιμού.
- Μαύρη πανώλης. Σε αυτό το εξασθενημένο έδαφος βρίσκει πρόσφορο έδαφος η μαύρη πανώλης, που εισέβαλε στην Ευρώπη το 1345 και μέχρι το 1400 εξόντωσε μεγάλο μέρος του πληθυσμού της.
- Πόλεμοι. Όχι λιγότερη δημογραφική και οικονομική φθορά προκαλούσαν οι αιματηροί και μακροχρόνιοι πόλεμοι, με κυριότερο τον Εκατονταετή πόλεμο ανάμεσα στην Αγγλία και τη Γαλλία (1337-1453).
- Ερήμωση και φόροι. Η επαρχία ερημώνεται, η παραγωγή και το εμπόριο φθίνουν, η έλλειψη τροφίμων ανεβάζει τις τιμές και ο πληθυσμός μειώνεται. Οι ηγεμόνες και οι φεουδάρχες, για να καλύψουν τις έκτακτες πολεμικές δαπάνες και να διασφαλίσουν τα έσοδά τους, επιβάλλουν πρόσθετη φορολογία στους ήδη εξαθλιωμένους χωρικούς.
Οι εξεγέρσεις
Η κατάσταση αυτή προκάλεσε τη λαϊκή οργή στη Γαλλία, την Αγγλία, την Ιταλία και αλλού. Εκδηλώθηκαν εξεγέρσεις με αίτημα τον περιορισμό των προνομίων και των αυθαιρεσιών των ευγενών.
Το φαινόμενο δεν περιορίστηκε μόνο στην ύπαιθρο: επεκτάθηκε και σε ανεπτυγμένα αστικά κέντρα, όπως στη Φλάνδρα και στη βόρεια Ιταλία, με πρωταγωνιστές τους αστούς. Οι εξεγέρσεις αυτές καταπνίγηκαν τελικά όλες με βιαιότητα, εξέφραζαν όμως τη γενικότερη κρίση του φεουδαρχικού συστήματος.
Τα ευρωπαϊκά κράτη 🏛️
Από τον 11ο αιώνα, στη Γερμανία, την Αγγλία και τη Γαλλία δοκιμάζεται η οργάνωση της πολιτικής εξουσίας. Οι ηγεμόνες επιδιώκουν την ενίσχυση της εξουσίας τους και δημιουργούνται νέοι θεσμοί διακυβέρνησης, ενώ παράλληλα γεννιούνται νέα κράτη στην περιφέρεια της Δυτικής Ευρώπης.
Γερμανία: η αυτοκρατορία που δεν ενοποιήθηκε
Η ίδρυση της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας δεν σήμανε και την ενοποίηση της Γερμανίας, που παρέμενε χωρισμένη σε πολλά κρατίδια. Οι δούκες ή ηγεμόνες των σπουδαιότερων κρατιδίων ονομάζονταν και εκλέκτορες, γιατί λάμβαναν μέρος στην εκλογή του αυτοκράτορα. Επιθυμούσαν την αυτοκρατορική εξουσία εξασθενημένη και γι' αυτό αντιτάσσονταν σε κάθε προσπάθεια δημιουργίας ενιαίου κράτους.
Για τους ίδιους λόγους ευνόησαν την ανάπτυξη του θεσμού της περιφερειακής Δίαιτας, ενός είδους κοινοβουλίου στο οποίο συμμετείχαν αντιπρόσωποι των ευγενών, του κλήρου και των αστών. Αργότερα συγκροτήθηκε και μία κεντρική Δίαιτα για ολόκληρη την αυτοκρατορία, με παρόμοια σύνθεση.
Αγγλία: ο Μεγάλος Χάρτης Δικαιωμάτων
Στην Αγγλία η βασιλική εξουσία δέχτηκε γραπτούς περιορισμούς με τον Μεγάλο Χάρτη Δικαιωμάτων του 1215. Πολλά άρθρα του αναγνώριζαν λεπτομερώς τα παραδοσιακά φεουδαρχικά δικαιώματα των ευγενών. Ανάμεσα στα βασικά του άρθρα:
| Άρθρο | Τι όριζε |
|---|---|
| 1 | Η Αγγλική Εκκλησία παραμένει ελεύθερη· τα δικαιώματα και οι ελευθερίες της είναι απαραβίαστες. |
| 13 | Το Λονδίνο, οι άλλες πόλεις και τα λιμάνια διατηρούν τις παραδοσιακές τους ελευθερίες και τις τελωνειακές ατέλειες. |
| 39 | Κανένας ελεύθερος άνθρωπος δεν συλλαμβάνεται, φυλακίζεται ή διώκεται αυθαίρετα, παρά μόνο με νόμιμη απόφαση ή όπως προβλέπουν οι νόμοι της χώρας. |
| 55 | Οι φόροι που θεωρούνται άδικοι ή παράνομοι ανακαλούνται ή κρίνονται από το Συμβούλιο του Βασιλείου, που αποτελείται από είκοσι πέντε βαρόνους. |
| 61 | Κάθε αντιδικία ανάμεσα στον βασιλιά και τους βαρόνους επιλύεται από το Συμβούλιο του Βασιλείου. |
Το άρθρο 39 λέει ότι κανείς ελεύθερος άνθρωπος δεν μπορεί να φυλακιστεί αυθαίρετα, παρά μόνο με νόμιμη απόφαση. Η ίδια αρχή βρίσκεται σήμερα σε κάθε σύγχρονο σύνταγμα, οκτώ αιώνες αργότερα.
Τον Μεγάλο Χάρτη τον επέβαλαν στον βασιλιά οι βαρόνοι, δηλαδή οι ισχυροί ευγενείς, για να κατοχυρώσουν τα δικά τους φεουδαρχικά δικαιώματα — δεν ήταν κείμενο ισότητας για όλους. Τα δικαιώματα των κοινωνικών ομάδων εξασφαλίζονταν με το Συμβούλιο του Βασιλείου, ένα σώμα είκοσι πέντε βαρόνων που έκρινε τους φόρους και τις διαφορές με τον βασιλιά.
Γαλλία: η ισχυροποίηση της μοναρχίας
Αντίθετα με τη Γερμανία, στη Γαλλία ο βασιλιάς κατόρθωσε να κάνει πιο ισχυρή τη μοναρχική εξουσία και να επιβληθεί στους φεουδάρχες. Αυτό συνέβη ιδιαίτερα μετά τη σύγκρουσή του με τον πάπα και μετά τη νικηφόρα έκβαση του Εκατονταετούς πολέμου (1453).
Για να αφαιρέσει από τους ισχυρούς φεουδάρχες τη δυνατότητα να διεκδικούν εξουσίες, προχώρησε στη δημιουργία αντιπροσωπευτικών θεσμών. Ο κυριότερος από αυτούς ήταν η Συνέλευση Γενικών Τάξεων, στην οποία συμμετείχαν εκπρόσωποι των ευγενών, του κλήρου και των αστών.
Δίαιτα και Γενικές Τάξεις μοιάζουν: και τα δύο είναι συνελεύσεις με ευγενείς, κλήρο και αστούς. Ο σκοπός τους όμως είναι αντίστροφος. Στη Γερμανία η Δίαιτα αποδυναμώνει τον αυτοκράτορα, γιατί τη θέλουν οι εκλέκτορες· στη Γαλλία οι Γενικές Τάξεις ενισχύουν τον βασιλιά, γιατί τις χρησιμοποιεί εναντίον των φεουδαρχών.
Η Εκκλησία και η σύγκρουσή της με την κοσμική εξουσία ⛪
Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, ως μία από τις κυριότερες εξουσίες της μεσαιωνικής ζωής και κυρίως στον πνευματικό τομέα, αντιδρούσε πάντοτε στον έλεγχο που προσπαθούσε να της επιβάλει η κοσμική εξουσία. Στην αρχή συγκρούστηκε με τον γερμανό αυτοκράτορα και αργότερα με τους γάλλους βασιλείς.
Η έριδα της περιβολής (1075-1122)
Η πρώτη διαμάχη άρχισε όταν ο πάπας απαγόρευσε το 1075 τη λεγόμενη κοσμική περιβολή, δηλαδή την απονομή των εκκλησιαστικών αξιωμάτων και τον διορισμό των επισκόπων από τον αυτοκράτορα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο η σύγκρουση ονομάστηκε έριδα της περιβολής. Υπήρξε μακροχρόνια και έληξε τελικά με συμβιβασμό: το Κονκορδάτο ή Συμφωνία της Βορμς, το 1122.
Η αιχμαλωσία της Αβινιόν (1305-1377)
Διαφορετική έκβαση είχε η διαμάχη του πάπα με τον βασιλιά της Γαλλίας. Ο τελευταίος, έχοντας και την υποστήριξη των Γενικών Τάξεων, ανάγκασε τον πάπα να μεταφέρει την έδρα του από τη Ρώμη στην Αβινιόν. Η παπική έδρα έμεινε στη γαλλική αυτή πόλη επί εβδομήντα περίπου χρόνια (1305-1377), και η περίοδος αυτή ονομάστηκε αιχμαλωσία της Αβινιόν.
Την εποχή αυτή η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία παρουσίασε φαινόμενα διαφθοράς και ηθικής παρακμής, με αποτέλεσμα να διατυπώνεται έντονα το αίτημα για θρησκευτική μεταρρύθμιση.
Μην τις μπερδεύεις. Η έριδα της περιβολής είναι με τον γερμανό αυτοκράτορα, αφορά τον διορισμό επισκόπων και τελειώνει με συμβιβασμό. Η αιχμαλωσία της Αβινιόν είναι με τον γάλλο βασιλιά, αφορά την έδρα του πάπα και τελειώνει με ήττα της Εκκλησίας.