Οι συνέπειες της μετανάστευσης των γερμανικών φύλων για την Ευρώπη 🌍

Όροι-κλειδιά της ενότητας 🗝️

Γερμανικά ή βαρβαρικά βασίλεια, Οστρογοτθικό Βασίλειο, Βησιγοτθικό Βασίλειο, Φραγκικό Βασίλειο, Μεροβίγγειοι, Καρολίδες.

Η μεγάλη μετανάστευση των λαών 🚶

Κατά τον 4ο και 5ο αιώνα οι Βάρβαροι, όπως ονομάστηκαν τα γερμανικά φύλα και ο ασιατικός λαός των Ούννων, εισβάλλουν στα εδάφη του Ρωμαϊκού Κράτους. Τον όρο τον χρησιμοποίησαν αρχικά οι Ρωμαίοι, δηλώνοντας με τον τρόπο αυτό ότι οι λαοί αυτοί ήταν ξένοι προς τον πολιτισμό τους, και αργότερα τον υιοθέτησαν οι νεότεροι ιστορικοί. Σήμερα το ιστορικό αυτό γεγονός έχει καθιερωθεί να ονομάζεται μεγάλη μετανάστευση των λαών.

Οι Ούννοι τελικά απωθούνται και διασκορπίζονται. Τα γερμανικά φύλα, αντίθετα, εγκαθίστανται μόνιμα στην Ευρώπη και οργανώνονται σε βασίλεια. Τα σημαντικότερα από αυτά είναι το Οστρογοτθικό, το Βησιγοτθικό και το Φραγκικό.

Πώς άλλαξε ο χάρτης της Ευρώπης

Στις αρχές του 6ου αιώνα η Ευρώπη ήταν χωρισμένη σε πολλά γερμανικά βασίλεια. Μέσα σε δύο μόλις αιώνες, ως τα μέσα του 8ου, ο χάρτης είχε αλλάξει ριζικά:

Το Οστρογοτθικό Βασίλειο 🛡️

Οι Οστρογότθοι εγκαταστάθηκαν στην Ιταλία, με κέντρο τη Ραβέννα. Το βασίλειό τους δεν κράτησε πολύ: κατακτήθηκε από τους Βυζαντινούς από το 535 έως το 554.

Το πιο εντυπωσιακό μνημείο που άφησαν είναι το Μαυσωλείο του βασιλιά Θευδερίχου στη Ραβέννα, κτισμένο μετά το 526. Πρόκειται για διώροφο κτίσμα που σκεπάζεται από μονόλιθη λαξευτή πέτρα βάρους 170 τόνων, διακοσμημένο με λαβές και γεωμετρική ταινία. Το μνημείο αυτό συνδυάζει ρωμαϊκά και γερμανικά αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά και δείχνει καθαρά πώς οι δύο κόσμοι άρχισαν να συναντιούνται.

Το Βησιγοτθικό Βασίλειο ⚔️

Οι Βησιγότθοι, αφού κατέλαβαν τη Ρώμη το 410 με επικεφαλής τον Αλάριχο, μετακινήθηκαν στη Νότια Γαλατία και αργότερα στην Ισπανία, όπου ανέπτυξαν αξιόλογο πολιτισμό. Το βασίλειο αυτό, εξασθενημένο από εσωτερικές έριδες, υπέκυψε τελικά στους Μουσουλμάνους του Μαρόκου το 711.

Το Φραγκικό Βασίλειο 👑

Από τους Μεροβίγγειους στους Καρολίδες

Ο Χλωδοβίκος (481-511), γενάρχης της δυναστείας των Μεροβιγγείων, κατόρθωσε να επεκτείνει το κράτος του από τον Ρήνο μέχρι τα Πυρηναία με τη στήριξη της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. Μετά την αποδοχή του χριστιανισμού από τον Χλωδοβίκο και τη βάπτισή του (περίπου το 496), η ενσωμάτωση των Βαρβάρων στον χριστιανικό κόσμο έλαβε πλέον και επίσημο χαρακτήρα.

Οι αντιθέσεις μεταξύ των διαδόχων του Χλωδοβίκου οδήγησαν το Φραγκικό Βασίλειο σε διάσπαση. Βαθμιαία, η κεντρική εξουσία αποδυναμώθηκε προς όφελος της αριστοκρατίας και της Εκκλησίας, με αποτέλεσμα οι μαγιορδόμοι να αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη δύναμη.

Ένας από αυτούς, ο Κάρολος Μαρτέλος, αναδείχθηκε σε μεγάλο ηγέτη, όταν αναχαίτισε την προέλαση των Αράβων προς την Ευρώπη στο Πουατιέ το 732. Ο γιος του, ο Πιπίνος ο Βραχύς, αφού ανέτρεψε τον τελευταίο μεροβίγγειο βασιλιά, πήρε τη θέση του το 751 και ίδρυσε τη δυναστεία των Καρολιδών. Τρία χρόνια αργότερα στέφθηκε ελέω θεού βασιλέας από τον πάπα, στον οποίο σε ανταπόδοση χάρισε το δουκάτο της Ραβέννας και άλλα ιταλικά εδάφη. Έτσι ιδρύθηκε το παπικό κράτος.

Θεσμοί, οικονομία και κοινωνία

Οι γερμανοί ηγεμόνες αντικατέστησαν τη ρωμαϊκή έννοια του κράτους με την κληρονομική αρχή: η εξουσία τους δεν έκανε καμιά διάκριση ανάμεσα στο κράτος, τους κατοίκους και τα αγαθά τους. Οτιδήποτε υπήρχε στην επικράτειά τους ανήκε σ' αυτούς και γι' αυτό, μετά τον θάνατό τους, το βασίλειο μοιραζόταν ανάμεσα στα παιδιά τους.

Για να οργανώσουν τη διοίκησή τους αξιοποίησαν την παλιά επαρχιακή αριστοκρατία, η οποία συγχωνεύτηκε βαθμιαία με την αντίστοιχη γερμανική, δημιουργώντας έτσι μια νέα τάξη ευγενών αξιωματούχων. Αντίθετα, στο επίπεδο του δικαίου η ρωμαϊκή νομική παράδοση περιορίστηκε, με αποτέλεσμα να κυριαρχήσουν τα γερμανικά ήθη και έθιμα.

Η εγκατάσταση των γερμανικών φύλων όξυνε περισσότερο μερικά χαρακτηριστικά της κοινωνικής και οικονομικής κρίσης που ήδη υπήρχε· αναδιοργάνωσε όμως τις καλλιέργειες και αναζωογόνησε την ύπαιθρο. Το εμπόριο, ιδίως αυτό των μεγάλων αποστάσεων, συρρικνώθηκε κατά τον 6ο και 7ο αιώνα, για τέσσερις λόγους:

• τις πολλές πολεμικές συγκρούσεις
• τον πολιτικό κατακερματισμό
• την περιορισμένη ισχύ των κοινών νομισμάτων
• την πειρατεία

Επακόλουθο ήταν ο περιορισμός του ρόλου των πόλεων αλλά και η ενίσχυση της υπαίθρου. Τέλος, στον κοινωνικό τομέα οι συνθήκες ενίσχυσαν την τάση των πιο αδύναμων ατόμων να συσπειρώνονται υπό την προστασία ενός ισχυρού άνδρα, λαϊκού ή εκκλησιαστικού.

Πώς είδαν οι σύγχρονοι την εισβολή

Ένας επίσκοπος της εποχής, ο Ορέντιος του Άουχ, περιέγραψε τη Γαλατία μετά την εισβολή των Γερμανών του 417 με λόγια συγκλονιστικά: κανένα τραχύ έδαφος με πυκνά δάση, κανένα ψηλό βουνό, κανένα ποτάμι, κανένα κάστρο ή τείχος πόλης, καμιά θάλασσα, έρημος, φαράγγι ή σπηλιά δεν μπόρεσε, γράφει, να γλιτώσει από τα χέρια των βαρβάρων. Στις κωμοπόλεις, στα γαιοκτήματα, στην ύπαιθρο και στα σταυροδρόμια υπήρχε «θάνατος, οδύνη, καταστροφή, πυρκαγιά, πένθος». Και καταλήγει: «Μια μονάχα πυρά μετέτρεψε σε καπνό ολόκληρη τη Γαλατία».

Ο ρόλος της Εκκλησίας ⛪

Η προσπάθεια εκχριστιανισμού των γερμανικών φύλων από την Εκκλησία συναντούσε αρκετές δυσκολίες. Οι λαϊκές δοξασίες και ο παγανισμός της υπαίθρου εξακολουθούσαν να είναι ισχυρά και ανθεκτικά φαινόμενα στους πληθυσμούς.

Στη διάρκεια των μεταβολών που χαρακτήριζαν την περίοδο των μεγάλων μεταναστεύσεων, η οργανωμένη διοίκηση της Εκκλησίας υποκαθιστούσε τον αποδιαρθρωμένο κρατικό μηχανισμό. Κεφαλή της πόλης ήταν ο επίσκοπος, που φρόντιζε για:

• τη διατροφή του πληθυσμού
• την περίθαλψη
• τη μόρφωση
• την απόδοση της δικαιοσύνης

Όταν εδραιώθηκαν τα γερμανικά βασίλεια, η βασιλική εξουσία και η αριστοκρατία έλεγχαν τον διορισμό των επισκόπων. Ο ρόλος τους, όμως, εξακολουθούσε να παραμένει σημαντικός.

Η πολιτιστική παράδοση 📚

Όλες οι περιοχές δεν υπέστησαν εξίσου έντονα και εξίσου μακροχρόνια τις συνέπειες των γερμανικών μεταναστεύσεων.

Ιταλία και Ισπανία

Στην Ιταλία, όπου οι επαφές με την Ανατολή διατηρήθηκαν και όπου ο χριστιανισμός είχε δεχθεί την επίδραση της ελληνικής κληρονομιάς, κοσμικοί λόγιοι ανέλαβαν να διασώσουν τα κλασικά γράμματα. Κατά τον 5ο και 6ο αιώνα οι βησιγοτθικές πόλεις — η Τουλούζη, το Τολέδο και η Σεβίλλη — υπήρξαν κέντρα διάσωσης και ανανέωσης της αρχαίας πολιτιστικής παράδοσης.

Γαλατία

Στη Γαλατία ο κλασικός πολιτισμός επιβίωσε και μετά τις εισβολές. Από τον 7ο όμως αιώνα οι κλασικές σπουδές άρχισαν να υποχωρούν, για δύο λόγους: τους συνεχείς πολέμους και τη νέα αριστοκρατία, που είχε κυρίως πρακτικές αναζητήσεις.

Αγγλία και Ιρλανδία

Τη σκυτάλη της ρωμαϊκής παράδοσης έλαβε τότε η Αγγλία και η Ιρλανδία. Ειδικότερα, στα μοναστήρια της Ιρλανδίας, όπου ο μοναχικός βίος γνώρισε σημαντική ανάπτυξη ήδη από τον 5ο αιώνα, ιδρύθηκαν σχολές με σπουδές όχι μόνο χριστιανικές αλλά και ελληνορωμαϊκές. Μάλιστα, κατά την περίοδο από τον 7ο μέχρι τον 10ο αιώνα η χώρα αυτή αποτέλεσε το μοναδικό σημαντικό κέντρο ελληνικών σπουδών στη Βόρεια Ευρώπη.

Από τα βρετανικά μοναστήρια προέρχεται και ένα από τα ωραιότερα χειρόγραφα της εποχής: το Ευαγγέλιο της μονής Λίντισφαρν, στη βόρεια Αγγλία, γραμμένο γύρω στο 698 και φυλαγμένο σήμερα στη Βρετανική Βιβλιοθήκη του Λονδίνου.

Γενικά, ο μοναχισμός κατά τον 6ο και 7ο αιώνα γνώρισε σημαντική άνθηση. Οι μονές συντηρούσαν παράλληλα με το χριστιανικό πνεύμα και τη ρωμαϊκή πολιτιστική παράδοση.

Η τέχνη: ρωμαϊκή βάση, γερμανικό χρώμα 🎨

Η επιβίωση της ρωμαϊκής παράδοσης είναι φανερή και στον τομέα της τέχνης· δέχεται όμως όλο και περισσότερο την επίδραση των νέων λαών και των τοπικών χαρακτηριστικών.

Οι γερμανικοί πληθυσμοί, δηλαδή, έφεραν μαζί τους καινούργιες τεχνικές, που αφορούσαν όμως περισσότερο τη μικροτεχνία: κοσμήματα και αντικείμενα χρυσοχοΐας, όπου κυριαρχούσαν τα γεωμετρικά σχέδια και οι αναπαραστάσεις ζώων. Στη μεγάλη αρχιτεκτονική, αντίθετα, επικράτησαν τα ρωμαϊκά χαρακτηριστικά.