Εικαστικές Τέχνες και Μουσική στο Βυζάντιο 🏛️
Η βυζαντινή τέχνη δεν είναι μια τέχνη που φτιάχτηκε από το μηδέν. Στηρίχθηκε στην ελληνορωμαϊκή παράδοση, αλλά έβαλε τα δανεικά της στοιχεία στην υπηρεσία μιας νέας θρησκείας. Στην ενότητα αυτή θα δούμε πώς άλλαξε ο ρόλος της τέχνης με τον χριστιανισμό, ποια αρχιτεκτονική γεννήθηκε από αυτή την αλλαγή, πώς διακοσμήθηκαν οι ναοί και πώς ακουγόταν η μουσική των Βυζαντινών.
Το χριστιανικό ιδεώδες και η τέχνη ✝️
Το νέο χριστιανικό ιδεώδες ζωής δεν άλλαξε στην αρχή τις εξωτερικές μορφές της τέχνης. Άλλαξε όμως κάτι βαθύτερο: την κοινωνική της λειτουργία, δηλαδή τον ρόλο που παίζει η τέχνη μέσα στην κοινωνία.
Για τον αρχαίο κόσμο, ένα έργο τέχνης είχε σημασία πρωταρχικά αισθητική: μετρούσε η ομορφιά, η αρμονία, η τελειότητα της μορφής. Για τον χριστιανισμό η σημασία του είναι ολότελα διαφορετική. Ο διδακτικός χαρακτήρας είναι το πιο τυπικό γνώρισμα της χριστιανικής τέχνης: το έργο υπάρχει για να διδάξει, να θυμίσει και να μεταδώσει το μήνυμα της πίστης.
Η αλλαγή δεν ήταν αμέσως ορατή στο μάτι. Οι τεχνικές, τα υλικά και οι μορφές έμειναν στην αρχή περίπου ίδιες με τις ελληνορωμαϊκές. Αυτό που άλλαξε πρώτο ήταν ο σκοπός για τον οποίο γίνεται το έργο, όχι το πώς μοιάζει.
Η ίδια η άποψη αυτή διατυπώνεται από τον ιστορικό της τέχνης Άρνολντ Χάουζερ στην Κοινωνική Ιστορία της Τέχνης: ό,τι για τους αρχαίους ήταν αισθητική απόλαυση, για τους χριστιανούς γίνεται διδασκαλία.
Αρχιτεκτονική 🏛️
Με την Αγία Σοφία καθιερώθηκε μια νέα αρχιτεκτονική μορφή, η βασιλική με τρούλο ή τρουλαία βασιλική. Πρόκειται για τον συνδυασμό δύο πραγμάτων: του επιμήκους χώρου της παλαιοχριστιανικής βασιλικής και του μεγάλου τρούλου που σκεπάζει το κέντρο. Η μορφή αυτή εξελίχθηκε σταδιακά σε όλη τη διάρκεια της βυζαντινής ιστορίας και έδωσε γέννηση σε διάφορους τύπους ναών.
Πώς χτίζονταν οι ναοί
Το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της βυζαντινής εκκλησίας είναι η αντίθεση ανάμεσα στο έξω και στο μέσα:
| Εξωτερικές επιφάνειες | Εσωτερικοί χώροι |
|---|---|
| Όχι ιδιαίτερα επιμελημένες | Πλούσια διακοσμημένοι |
| Σε μερικές περιπτώσεις δίνουν την αίσθηση πρόχειρης κατασκευής | Τοιχογραφίες, ψηφιδωτά, ανάγλυφες παραστάσεις |
| Λιτές, χωρίς εντυπωσιακό διάκοσμο | Έργα ξυλογλυπτικής και φορητές εικόνες |
Η εξήγηση βρίσκεται στη λατρεία. Η χριστιανική λατρεία τελείται στο εσωτερικό των ναών, ενώ η αρχαία θρησκεία τελούσε τις τελετές της έξω, μπροστά στον ναό. Ο αρχαίος ναός ήταν λοιπόν φτιαγμένος για να τον βλέπεις από έξω· ο βυζαντινός για να στέκεσαι μέσα του.
Χαρακτηριστικά δείγματα της βυζαντινής ναοδομίας σώζονται μέχρι σήμερα: το καθολικό της μονής Μεγίστης Λαύρας στο Άγιον Όρος, του 10ου αιώνα, και ο Όσιος Λουκάς στη Βοιωτία, του 11ου αιώνα, δύο μνημεία που δείχνουν πώς εξελίχθηκε ο ναός με τρούλο μετά την Αγία Σοφία.
Γλυπτική και ζωγραφική 🎨
Η γλυπτική υποχωρεί
Η γλυπτική δεν ευνοήθηκε από την Εκκλησία, καθώς το άγαλμα θύμιζε στους χριστιανούς την αρχαία θρησκεία και τη λατρεία των ειδώλων. Τη θέση των γλυπτών πήρε ο αρχιτεκτονικός διάκοσμος και οι ανάγλυφες παραστάσεις με διακοσμητικά θέματα.
Λάθος είναι να πούμε ότι οι Βυζαντινοί σταμάτησαν να σκαλίζουν την πέτρα. Απλώς έπαψαν να φτιάχνουν ολόγλυφα αγάλματα ανθρώπινων μορφών. Το σκάλισμα συνεχίστηκε σε κιονόκρανα, θωράκια και άλλα αρχιτεκτονικά μέλη, καθώς και σε ανάγλυφα με διακοσμητικά μοτίβα.
Τοιχογραφίες, ψηφιδωτά, φορητές εικόνες
Οι τοιχογραφίες και τα ψηφιδωτά αποτελούν τις κυριότερες μορφές έκφρασης στον εσωτερικό χώρο και κυριαρχούν σε όλη την περίοδο της βυζαντινής ιστορίας — με εξαίρεση την περίοδο της Εικονομαχίας, όταν η απεικόνιση ιερών προσώπων απαγορεύτηκε.
Η επιλογή ανάμεσά τους δεν ήταν μόνο καλλιτεχνική αλλά και οικονομική: σε περιόδους οικονομικής κρίσης το βάρος της διακόσμησης δίνεται στις τοιχογραφίες και τις φορητές εικόνες, επειδή τα ψηφιδωτά είναι δαπανηρά. Ένα ψηφιδωτό απαιτεί χιλιάδες μικρά κομμάτια από χρωματιστό γυαλί, πέτρα και φύλλα χρυσού, και πολύ περισσότερο χρόνο εργασίας.
Στα μεγάλα μνημεία της εποχής βρίσκουμε και τα δύο. Στη Μονή Οσίου Λουκά σώζεται ψηφιδωτό του 11ου αιώνα με τη σκηνή του Νιπτήρα, τη στιγμή που ο Χριστός πλένει τα πόδια των μαθητών του. Στην Κύπρο, στον ναό της Παναγίας του Άρακα, μια τοιχογραφία του τέλους του 12ου αιώνα παριστάνει τον Αρχάγγελο Γαβριήλ. Και το 1295 φιλοτεχνείται στην Αχρίδα μια φορητή εικόνα με τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου.
Το τυπικό εικονογραφικό πρόγραμμα
Με την πάροδο του χρόνου, και ιδιαίτερα κατά την εποχή της Μακεδονικής Δυναστείας, διαμορφώνεται ένα τυπικό σχήμα στην εικονογράφηση: κάθε μορφή έχει τη δική της θέση μέσα στον ναό, και η θέση αυτή έχει νόημα.
| Θέση στον ναό | Τι εικονογραφείται |
|---|---|
| Κορυφή του τρούλου | Ο Παντοκράτορας, περιστοιχιζόμενος από αγγέλους και προφήτες |
| Αψίδα του Ιερού | Η Θεοτόκος, ανάμεσα στους αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ |
| Λοφία του τρούλου | Οι τέσσερις Ευαγγελιστές |
| Τοίχοι | Οι δεσποτικές γιορτές, οι Άγιοι και οι Μάρτυρες |
Το πρόγραμμα αυτό δεν είναι τυχαίο: όσο ψηλότερα βρίσκεται μια μορφή, τόσο πιο κοντά στον ουρανό τοποθετείται. Ο Χριστός Παντοκράτορας στην κορυφή, οι άγιοι και οι μάρτυρες στους τοίχους, εκεί όπου στέκονται οι πιστοί. Ο διακοσμημένος ναός γίνεται έτσι ένα «βιβλίο» που ο πιστός το διαβάζει με τα μάτια — και αυτό ακριβώς είναι ο διδακτικός χαρακτήρας της χριστιανικής τέχνης στην πράξη.
Τα λοφία και οι δεσποτικές γιορτές αποτελούν τα σταθερά σημεία αυτού του σχήματος.
Μικρογραφία, μικροτεχνία, μικρογλυπτική, νομισματική 💎
Δίπλα στη μνημειακή τέχνη των ναών, οι Βυζαντινοί ανέπτυξαν και μια τέχνη μικρής κλίμακας, εξίσου προσεγμένη.
Μικρογραφία
Η μικρογραφία διακοσμούσε τα χειρόγραφα βιβλία και δημιουργούσε στενή σύνδεση ανάμεσα στον λόγο και την εικόνα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Μυστικός Δείπνος σε χειρόγραφο ευαγγελιστάριο του 11ου αιώνα από τη Μονή Αγίου Διονυσίου στο Άγιον Όρος.
Μικροτεχνία και μικρογλυπτική
Η μικροτεχνία και η μικρογλυπτική δούλευαν με πολύτιμα υλικά: μέταλλα, σμάλτο, ξύλο και ελεφαντόδοντο. Από τα υλικά αυτά προέκυπταν σταυροί, λειψανοθήκες, καλύμματα ευαγγελίων και μικρά ανάγλυφα.
Νομισματική
Τα νομίσματα έχουν αισθητική αξία και μπορούμε να τα εξετάσουμε ως έργα μικροτεχνίας. Κυρίως όμως αποτελούν σημαντικές ιστορικές πηγές, γιατί απεικονίζονται σ' αυτά ιστορικά πρόσωπα και παρέχουν ποικίλες πληροφορίες για την πολιτική, την οικονομία, την κοινωνία, το πολίτευμα και τη θρησκεία.
Οι απεικονίσεις των βυζαντινών αυτοκρατόρων με τα σύμβολα της εξουσίας τους είναι διαφωτιστικές για την ιδεολογία του Βυζαντίου. Σε ένα χρυσό νόμισμα του αυτοκράτορα Νικηφόρου Α΄ ο ηγεμόνας κρατά σκήπτρο που καταλήγει σε σταυρό.
Το σκήπτρο που καταλήγει σε σταυρό λέει δύο πράγματα ταυτόχρονα: το σκήπτρο συμβολίζει την εξουσία και ο σταυρός τον χριστιανικό χαρακτήρα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ένα μικροσκοπικό αντικείμενο, που περνούσε από χέρι σε χέρι σε όλη την αυτοκρατορία, μετέφερε έτσι το βασικότερο πολιτικό μήνυμα του κράτους.
Μουσική 🎶
Η λειτουργική ποίηση και η μελοποίησή της
Η εκκλησιαστική λειτουργική ποίηση προοριζόταν, ύστερα από τη μελοποίησή της, για να ψέλνεται κατά τη Θεία Λειτουργία και σε άλλες λατρευτικές τελετές.
Τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες η λειτουργική ποίηση και μουσική χαρακτηρίζονται από απλότητα. Μετά την επικράτηση του χριστιανισμού οι ύμνοι λαμβάνουν πιο σύνθετες μορφές.
Ποιητές, μελωδοί, υμνογράφοι
Ένα σημαντικό όριο βρίσκεται γύρω στον Ζ΄ αιώνα:
| Μέχρι τον Ζ΄ αιώνα περίπου | Από τον Η΄ αιώνα |
|---|---|
| Οι δημιουργοί ονομάζονταν ποιητές και μελωδοί | Παρατηρείται διαφοροποίηση |
| Το ίδιο πρόσωπο έγραφε και το ποιητικό κείμενο και τη μελωδία | Ο ποιητής (στιχουργός) ονομάζεται υμνογράφος |
| Χαρακτηριστικό παράδειγμα: ο Ρωμανός ο Μελωδός | Μπορεί να είναι άλλο πρόσωπο από τον μελοποιό (συνθέτη) |
Ο μελωδός γράφει και τους στίχους και τη μουσική· ο υμνογράφος γράφει μόνο τους στίχους και τη μελωδία τη βάζει ο μελοποιός. Η διάκριση αυτή εμφανίζεται από τον Η΄ αιώνα και είναι η πιο συνηθισμένη παγίδα της ενότητας.
Η μουσική γραφή
Στην αρχή οι μουσικοί φθόγγοι σημειώνονται με γράμματα της αρχαίας ελληνικής, ακολουθώντας τη μουσική παράδοση της αρχαιότητας. Στη συνέχεια, από τον 8ο αιώνα, αρχίζουν να χρησιμοποιούνται άλλοι τύποι μουσικής γραφής. Χειρόγραφα ψαλτήρια, όπως ένα του 9ου αιώνα από τη Μονή Παντοκράτορος στο Άγιον Όρος, μας σώζουν δείγματα αυτής της μεταγραφής.
Τι δεν ευδοκίμησε
Το λειτουργικό δράμα — μια μορφή τελετής και ιερής ακολουθίας που συνδυάζει στοιχεία από το παλαιότερο δράμα, δηλαδή λόγο, μουσική και κίνηση — δεν ευδοκιμεί στην Ανατολική Εκκλησία. Αναπτύχθηκε αντίθετα στη Δύση.
Η κοσμική μουσική
Παράλληλα προς τη θρησκευτική μουσική αναπτύσσεται και η κοσμική, που αποτελεί συνέχεια της αρχαίας ελληνικής παράδοσης. Τώρα όμως τα επιτραπέζια, τα ερωτικά, τα γαμήλια και άλλα παρόμοια άσματα με κοινωνικό περιεχόμενο προσαρμόζονται στη νέα πίστη και λατρεία.
Οι Βυζαντινοί χρησιμοποιούν μουσικά όργανα στις διασκεδάσεις τους. Ορχήστρες με κρουστά, πνευστά και έγχορδα όργανα συνοδεύουν τις λαϊκές και επίσημες τελετές.
Λαϊκή και θρησκευτική μουσική: μια αλληλεπίδραση
Η λαϊκή μουσική δεν ήταν αποκομμένη από τη θρησκευτική· υπήρχε αλληλεπίδραση ανάμεσά τους. Συχνά, μαζί με τους δήμους του Ιπποδρόμου τραγουδούσαν οι ψάλτες της Αγίας Σοφίας και των Αγίων Αποστόλων τις καθιερωμένες επευφημίες προς τον αυτοκράτορα και τα εγκωμιαστικά άσματα για τους φρουρούς των συνόρων του Βυζαντίου.
Μερικές από αυτές τις ψαλμωδίες χρησιμοποιήθηκαν αυτούσιες και στη θρησκευτική υμνογραφία. Δηλαδή τραγούδια που πρωτοακούστηκαν στις κερκίδες του Ιπποδρόμου κατέληξαν να ψάλλονται μέσα στον ναό, χωρίς αλλαγή.
Το αερόφωνο όργανο
Στον Ιππόδρομο, επίσης, και σε πολλές άλλες περιπτώσεις οι κοσμικές ψυχαγωγικές εκδηλώσεις συνοδεύονταν από το αερόφωνο όργανο. Μάλιστα το μουσικό αυτό όργανο διαδόθηκε στη Δύση, όταν το 757 ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε΄ δώρισε ένα στον βασιλιά των Φράγκων Πιπίνο τον Βραχύ.
Οι Βυζαντινοί χρησιμοποιούσαν κανονικά μουσικά όργανα: στις διασκεδάσεις, στον Ιππόδρομο, στις επίσημες τελετές. Στη Θεία Λειτουργία όμως η ψαλμωδία μένει καθαρά φωνητική. Το αερόφωνο όργανο ήταν όργανο της αυλής και της ψυχαγωγίας, όχι της εκκλησίας — και από εκεί ταξίδεψε στη Δύση ως αυτοκρατορικό δώρο.