Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο 🏛️

Πώς περνούσε η μέρα ενός ανθρώπου στο Βυζάντιο; Πώς έμοιαζε το σπίτι του, τι φορούσε, τι έτρωγε, πού πήγαινε σχολείο και πώς διασκέδαζε; Η ενότητα αυτή φωτίζει την «άλλη» ιστορία: όχι τους αυτοκράτορες και τις μάχες, αλλά τους απλούς ανθρώπους.

Όροι – κλειδιά της ενότητας: οικογενειακή ζωή, σχολείο, ενδυμασία και μόδα, διατροφή, ψυχαγωγία, μοναχισμός.

Η οικογενειακή ζωή 🏡

Η οικογένεια ήταν ο πυρήνας της βυζαντινής κοινωνίας, και ο ρόλος της γυναίκας μέσα σε αυτήν ήταν βαρύς. Οι Βυζαντινές είχαν στην ευθύνη τους το νοικοκυριό, την ανατροφή των παιδιών, ακόμα και την ύφανση των ρούχων της οικογένειας. Παρά τους περιορισμούς, μετά τον 11ο αιώνα οι γυναίκες μπορούσαν να λάβουν μέρος στα κοινά και είχαν πρόσβαση στην παιδεία.

Μια σατιρική εικόνα της συζυγικής γκρίνιας μάς σώζεται από τα Πτωχοπροδρομικά, όπου μια σύζυγος παραπονιέται στον άντρα της:

Φροντίζω το σπίτι και κάνω όλες τις δουλειές [...] Φροντίζω τα παιδιά καλύτερα από την καλύτερη παραμάνα. Υφαίνω μόνη μου τη ρόμπα που φορώ [...] Πότε μου αγόρασες μια φούστα; Άντεξα έντεκα χρόνια στερήσεων και μιζέριας κοντά σου και δεν πήρα από σένα ούτε ένα ζευγάρι κάλτσες. Ποτέ δεν είχα μια μεταξωτή ρόμπα, ποτέ ένα δακτυλίδι, ποτέ ένα βραχιόλι.

Η γέννηση και το όνομα

Όπως συμβαίνει σε όλες τις εποχές, η γέννηση ενός παιδιού ήταν οπωσδήποτε ένα ευχάριστο γεγονός. Για να ξεχωρίζουν ένα παιδί από τα άλλα, πρόσθεταν το όνομα του πατέρα του σε πτώση γενική — έτσι ο Ιωάννης, γιος του Βασιλείου, γινόταν «Ιωάννης του Βασιλείου». Αργότερα όμως καθιερώθηκε και το επώνυμο, αρχικά στις αριστοκρατικές οικογένειες, όπως ήταν οι Κομνηνοί.

Το σχολείο 📖

Το βυζαντινό εκπαιδευτικό σύστημα, συνεχίζοντας την ελληνιστική παράδοση, ακολουθούσε δύο κύκλους σπουδών: του γραμματιστή και του γραμματικού.

Τα παιδιά μάθαιναν σταδιακά ανάγνωση, γραφή, γραμματική, ρητορική και φιλοσοφία, αριθμητική, γεωμετρία, αστρονομία και μουσική. Μεταξύ άλλων διδάσκονταν τον Όμηρο, κλασικούς και μεταγενέστερους συγγραφείς.

Ποιος πλήρωνε τα σχολεία

Οι πόροι για τη λειτουργία των σχολείων προέρχονταν από τα δίδακτρα που κατέβαλλαν οι μαθητές, ενώ λειτουργούσαν και δωρεάν σχολεία για τα ορφανά. Παράλληλα προς τα λεγόμενα κοσμικά σχολεία λειτουργούσαν και εκκλησιαστικά. Μετά τις βασικές σπουδές, όσοι είχαν την έφεση και τις οικονομικές δυνατότητες μπορούσαν να συνεχίσουν τις σπουδές τους στο πανεπιστήμιο.

Η ασθένεια, η ιατρική και κοινωνική περίθαλψη, ο θάνατος 🩺

Για την αντιμετώπιση των ασθενειών οι Βυζαντινοί είχαν οργανώσει ιατρικές υπηρεσίες. Κάθε πόλη διέθετε το νοσοκομείο της, με αριθμό γιατρών ανάλογο με τον πληθυσμό της. Υπήρχαν, βέβαια, και γιατροί που δέχονταν τους ασθενείς στα ιατρεία τους ή τους επισκέπτονταν στα σπίτια τους.

Ωστόσο, οι δεισιδαιμονίες οδηγούσαν συχνά τον λαό και στη μαγεία, παρά την αντίδραση της Εκκλησίας, προκειμένου να αντιμετωπίσει προβλήματα υγείας. Μάλιστα υπήρχε και ανταγωνισμός μεταξύ μαγείας και ιατρικής.

Σε κάθε πόλη υπήρχαν, επίσης, πτωχοκομεία και ορφανοτροφεία, τα οποία ιδρύονταν και συντηρούνταν από την Εκκλησία.

Ένα νοσοκομείο με κανονισμό

Πόσο οργανωμένη ήταν αυτή η περίθαλψη φαίνεται από το Τυπικόν του αυτοκράτορα Ιωάννη Β΄ Κομνηνού για το νοσοκομείο της Μονής Παντοκράτορος στην Κωνσταντινούπολη. Ο αυτοκράτορας ορίζει ένα νοσοκομείο για πενήντα ασθενείς:

• 50 άνετα κρεβάτια, μοιρασμένα σε πέντε πτέρυγες.
• Σε κάθε πτέρυγα ένα επικουρικό κρεβάτι για επείγουσες περιπτώσεις.
• Προσωπικό κάθε πτέρυγας: δύο γιατροί, τρεις αρχινοσοκόμοι, δύο βοηθητικοί νοσοκόμοι και δύο υπηρέτες.
• Τέσσερις νοσοκόμοι και μία νοσοκόμα — ένα άτομο σε κάθε πτέρυγα — έπρεπε να διανυκτερεύουν κοντά στους αρρώστους.
• Οι γιατροί επισκέπτονταν το νοσοκομείο κάθε μέρα, και από την αρχή του Μαΐου ως τη γιορτή του Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου) και τα βράδια.

Το κείμενο απαιτεί από τους γιατρούς να εξετάζουν τους ασθενείς «με προσοχή και με ευσυνειδησία», να κάνουν πλήρη και ακριβή διάγνωση της πάθησης του καθενός, να ορίζουν τα κατάλληλα φάρμακα και να δίνουν σωστές οδηγίες.

Η κατοικία 🏠

Ένα δείγμα του πώς έμοιαζε ένα αριστοκρατικό σπίτι στην επαρχία μάς δίνει η καταγραφή ενός ακινήτου που χορήγησε ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Ζ΄ στον αδελφό του Ανδρόνικο Δούκα το 1073: ένα μεγάλο σπίτι με μια μεγάλη αίθουσα υποδοχής, σκεπασμένη σταυροειδώς από έναν τρούλο που στηριζόταν σε τέσσερις κολόνες. Γύρω από την αίθουσα υπήρχαν τέσσερα δωμάτια, και πιο έξω μια ακάλυπτη ταράτσα με μαρμάρινο πάτωμα, χωρίς πόρτες.

Η ενδυμασία και η μόδα 👗

Οι Βυζαντινοί παρακολουθούσαν με ενδιαφέρον τη μόδα και αγαπούσαν τα κοσμήματα. Το τι φορούσε κανείς έδειχνε αμέσως σε ποια κοινωνική ομάδα ανήκε.

Οι γυναίκες φρόντιζαν τα μαλλιά τους με επιμέλεια και μακιγιάρονταν.

Η διατροφή 🍲

Οι Βυζαντινοί, με εξαίρεση τις περιόδους νηστείας, είχαν ιδιαίτερη αδυναμία στο φαγητό. Σε ένα ευκατάστατο σπίτι, το γεύμα και το δείπνο περιλάμβαναν ποικίλα φαγητά: ορεκτικά, κρέατα, ψάρια, γλυκά και κρασί.

Η ψυχαγωγία 🎭

Ιεροτελεστίες, θρησκευτικές, κοινωνικές και λαϊκές γιορτές αποτελούσαν τους βασικούς τρόπους ψυχαγωγίας των Βυζαντινών.

Στην πρωτεύουσα

Οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης διασκέδαζαν στον Ιππόδρομο, όπου εκτός από τις αρματοδρομίες γίνονταν και άλλες εκδηλώσεις: θρησκευτικές πομπές, δημόσιες τελετές, θεατρικές παραστάσεις και διάφορα άλλα λαϊκά προγράμματα.

Τα διαλείμματα ανάμεσα στις οκτώ αρματοδρομίες τα κάλυπταν εμφανίσεις μίμων, ακροβατών, ηθοποιών και χορευτών, που εκτελούσαν διαδοχικά το πρόγραμμά τους. Σε περίπτωση εθνικών εορτών, αντί για αρματοδρομίες οργανώνονταν θεατρικές παραστάσεις και αγώνες αθλητικών ομάδων. Πολλά χορευτικά προγράμματα τα εκτελούσαν παιδιά. Πάντως, τα ακροβατικά νούμερα, οι παντομίμες, τα τραγούδια, τα αστεία και οι κωμικές σκηνές ήταν πιο αγαπητά στον λαό από τους χορούς και το σοβαρό θέατρο.

Έξω από τον Ιππόδρομο, τις απόκριες μεταμφιέζονταν και έκαναν παρέλαση στους δρόμους, ενώ με αφορμή τη νέα σελήνη άναβαν φωτιές στους δρόμους και οι νέοι πηδούσαν πάνω από αυτές. Δεν έλειπαν, βέβαια, και οι ταβέρνες που πρόσφεραν φαγητό και άφθονο κρασί.

Στην επαρχία

Στην επαρχία περίμεναν με ανυπομονησία τα ετήσια πανηγύρια, που εξελίσσονταν σε λαϊκές γιορτές. Εκεί συγκεντρώνονταν μάγοι, αστρολόγοι, θεραπευτές και θαυματοποιοί, που τραβούσαν την προσοχή του κόσμου — παρά τις απαγορεύσεις της Εκκλησίας.

Ο μοναχισμός 🙏

Ο μοναχισμός είχε αρχικά τη μορφή της αναχώρησης σε κάποια έρημο ή σε κάποιο ακατοίκητο μέρος, μακριά από τους άλλους ανθρώπους και τα εγκόσμια. Γι' αυτό οι άνθρωποι αυτοί ονομάστηκαν μοναχοί, αναχωρητές, ερημίτες ή ασκητές, αφού υπέβαλλαν το σώμα τους σε δοκιμασίες, όπως νηστεία, συνεχή προσευχή και αϋπνία.

Οι δύο μορφές του μοναχισμού

Το μοναχικό κίνημα ξεκίνησε από την Αίγυπτο τον 4ο αιώνα, όπου και αποκρυσταλλώθηκαν οι δύο κλασικές του μορφές:

Στη συνέχεια ο μοναχισμός απλώθηκε στην Εγγύς Ανατολή και σε όλο τον χριστιανικό κόσμο, προσαρμοζόμενος στις τοπικές συνθήκες.

Ο κοινοβιακός μοναχισμός οργανώθηκε καλύτερα με την ίδρυση μοναστηριών. Ο επικεφαλής του μοναστηριού, ο ηγούμενος, είναι υπεύθυνος για την τήρηση των κανόνων, τους οποίους οι μοναχοί πρέπει να τηρούν με μεγάλη ευλάβεια.

Η ακμή και το Άγιο Όρος

Μεγάλη ακμή γνώρισε ο μοναχισμός μετά την αναστήλωση των εικόνων, οπότε αυξήθηκε σημαντικά ο αριθμός των μοναστηριών. Περιοχές ολόκληρες, στον Όλυμπο της Βιθυνίας, στην Καππαδοκία και αλλού, καλύφθηκαν με μοναστήρια.

Το σημαντικότερο όμως μοναστικό κέντρο είναι το Άγιο Όρος, στη χερσόνησο του Άθω. Ήδη από τον 9ο αιώνα υπήρχε εκεί σημαντική μοναχική κοινότητα, η οποία στη συνέχεια εξελίχθηκε σε μοναστική πολιτεία με τη συνεχή ίδρυση νέων μοναστηριών και χάρη στα προνόμια που παραχώρησαν ο Βασίλειος Α΄, ο Νικηφόρος Φωκάς, ο Ιωάννης Τζιμισκής και άλλοι βυζαντινοί αυτοκράτορες.