Η περίοδος της Λατινοκρατίας και τα ελληνικά κράτη 🏰
Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους το 1204, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία διαλύθηκε. Στη θέση της εμφανίστηκαν λατινικά κράτη, φτιαγμένα από τους κατακτητές, και ελληνικά κράτη, που έγιναν το καταφύγιο του Ελληνισμού και οργάνωσαν τον αγώνα για την επιστροφή.
Όροι-κλειδιά της ενότητας
Λατινοκρατία, αυτοκρατορία Κωνσταντινούπολης, βασίλειο Θεσσαλονίκης, δουκάτο Αθηνών, ηγεμονία Αχαΐας, αυτοκρατορία Τραπεζούντας, αυτοκρατορία Νίκαιας, κράτος Ηπείρου, δεσποτάτο Μυστρά, ανασύσταση Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, ξύπνημα εθνικού αισθήματος στον Ελληνισμό του Βυζαντίου.
α. Τα λατινικά κράτη
Με τη διανομή των βυζαντινών εδαφών — της Ρωμανίας — αρχίζει η περίοδος της Λατινοκρατίας.
Η μερίδα του λέοντος περιήλθε στους Βενετούς. Πήραν το μεγαλύτερο μέρος της Βασιλεύουσας και τα σημαντικότερα λιμάνια και νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου Πελάγους.
Δίπλα στη βενετική μερίδα δημιουργήθηκαν και τα λατινικά κράτη των σταυροφόρων:
| Λατινικό κράτος | Πού βρισκόταν |
|---|---|
| Αυτοκρατορία της Κωνσταντινούπολης | Η Πόλη και τα γύρω εδάφη |
| Βασίλειο της Θεσσαλονίκης | Θρακικά και μακεδονικά εδάφη |
| Δουκάτο των Αθηνών | Νότια Ελλάδα |
| Ηγεμονία της Αχαΐας | Νότια Ελλάδα |
Το δουκάτο των Αθηνών και η ηγεμονία της Αχαΐας ήταν εξαρτημένα από το βασίλειο της Θεσσαλονίκης.
Η φράση «μερίδα του λέοντος» δεν σημαίνει ότι οι Βενετοί πήραν τα πάντα. Πήραν το μεγαλύτερο μέρος της Κωνσταντινούπολης και τα λιμάνια που τους συνέφεραν εμπορικά, όχι ολόκληρη την αυτοκρατορία. Η υπόλοιπη Πόλη έγινε η έδρα μιας λατινικής αυτοκρατορίας.
β. Τα ελληνικά κράτη
Μετά την πτώση της Πόλης (1204) οι δυνάμεις του Ελληνισμού βρήκαν καταφύγιο σε τρία ελληνικά κράτη:
- Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας 🌊: στις ΝΑ ακτές του Ευξείνου Πόντου.
- Αυτοκρατορία της Νίκαιας 🗺️: στο ΒΔ τμήμα της Μικράς Ασίας. Ήταν το δεύτερο στη σειρά και, όπως αποδείχτηκε στη συνέχεια, το ισχυρότερο από τα τρία.
- Κράτος της Ηπείρου 🏞️: περιλάμβανε την Ήπειρο και την Αιτωλοακαρνανία.
Η Τραπεζούντα με τα μάτια ενός ξένου γεωγράφου
Ένας μαροκινός γεωγράφος των μέσων του 14ου αιώνα, ο Κουμάρι, περιγράφει το κράτος της Τραπεζούντας ως πέρασμα εμπόρων και ταξιδιωτών: αδιάκοπα διασχίζουν τη χώρα ταξιδευτές που κατευθύνονται προς την επαρχία Κριβν, την έρημο του Καμπτσάκ και άλλες χώρες στο Βορρά.
Στα μάτια των χριστιανών μοναρχών, γράφει, η αυτοκρατορία της Τραπεζούντας είναι πιο μεγάλη και σπουδαία από το Βασίλειο της Γεωργίας, γιατί ο πληθυσμός της είναι μεγαλύτερος και τολμηρότερος. Ο βασιλιάς της κατάγεται από γενιά ενδοξότερη και υπερέχει κατά πολύ σε δύναμη από τον αυτοκράτορα του Βυζαντίου. Οι στρατιώτες του, αν και λίγοι και άσχημα εξοπλισμένοι, είναι ήρωες που θυμίζουν φοβερά λιοντάρια, τα οποία δεν αφήνουν ποτέ τη λεία τους να ξεφύγει.
Η εικόνα του «ενδοξότερου» βασιλιά και των λιονταριών-στρατιωτών είναι ξεκάθαρα υπερβολική: το μικρό κράτος της Τραπεζούντας δεν ξεπερνούσε σε δύναμη το Βυζάντιο. Ο γεωγράφος δεν είχε πάει ο ίδιος εκεί — βασίστηκε σε αφηγήσεις εμπόρων που ταξίδευαν στην περιοχή και μετέφεραν όσα εντυπωσιακά άκουγαν.
γ. Λατίνοι και Έλληνες
Τα ελληνικά κράτη συσπείρωσαν τις δυνάμεις του Ελληνισμού απέναντι στους Λατίνους. Οι κατακτητές έδειξαν υπεροψία και περιφρόνηση προς τους «σχισματικούς» Έλληνες, οι οποίοι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, αντιστάθηκαν αποφασιστικά.
Η φραγκική καταπίεση στη Στερεά Ελλάδα
Πόσο σκληρή ήταν η κυριαρχία των Φράγκων το δείχνει ένα περιστατικό που διασώζει το Χρονικό του Γαλαξειδίου. Στα Σάλωνα (τη σημερινή Άμφισσα) ζούσε ένας φράγκος αυθέντης με το παρωνύμι Κόντος: κλέφτης, άρπαγας και κακότροπος. Ξεγύμνωνε, έδερνε και βασάνιζε τους Σαλωνίτες με αγγαρείες και ταλαιπωρίες.
Όταν έμαθε ότι ο δεσπότης (επίσκοπος) Σαλώνων Σεραφείμ είχε πολλά πλούτη και μια πολύ όμορφη ανεψιά, αποφάσισε να πάρει την κόρη στο παλάτι του και να αρπάξει και τα πλούτη. Ο Σεραφείμ ξεσήκωσε τότε με τα λόγια του τους Σαλωνίτες εναντίον του τυράννου και έγραψε στους Τούρκους να έρθουν να τους παραδώσουν τα Σάλονα, λέγοντας πως καλύτερα να δουλεύουμε Τούρκους παρά Φράγκους.
Η φράση δεν σημαίνει ότι οι κάτοικοι αγαπούσαν τους Οθωμανούς. Δείχνει πόσο ανυπόφορη είχε γίνει η φραγκική καταπίεση: προτιμούσαν έναν άγνωστο κατακτητή από αυτόν που ήδη τους βασάνιζε. Έτσι η Φραγκοκρατία προετοίμασε, χωρίς να το θέλει, τον δρόμο για την οθωμανική κατάκτηση.
Ο Ιωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης και τα ξενόφερτα ρούχα
Ο αυτοκράτορας της Νίκαιας Ιωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης (1222-1254) είδε ότι οι Ρωμαίοι σπαταλούσαν χωρίς λόγο τα πλούτη τους για να αγοράζουν ενδύματα από ξένους λαούς: παρδαλά ρούχα φτιαγμένα από πέρσες και σύρους υφαντουργούς και κομψά ενδύματα υφασμένα από ιταλούς υφαντουργούς.
Γι' αυτό έβγαλε νόμο: όποιος υπήκοός του και η οικογένειά του φορούσαν τέτοια ξενόφερτα ρούχα, θα κηρυσσόταν άτιμος. Όλοι ήταν υποχρεωμένοι να φορούν ρούχα κατασκευασμένα στη χώρα των Ρωμαίων και από ρωμαίους υφαντουργούς. Την πληροφορία μας τη δίνει ο ιστορικός Νικηφόρος Γρηγοράς στη Ρωμαϊκή Ιστορία του.
Από την εποχή του Ιωάννη Γ΄ Δούκα Βατάτζη σώζεται νόμισμά του, που φυλάσσεται σήμερα στο Νομισματικό Μουσείο της Αθήνας. Τα νομίσματα είναι από τις πιο αξιόπιστες μαρτυρίες που έχουμε: δείχνουν ποιος κυβερνούσε, πόσο ισχυρή ήταν η οικονομία ενός κράτους και πώς ήθελε ο ηγεμόνας να τον βλέπουν οι υπήκοοί του.
δ. Το δεσποτάτο του Μυστρά
Μετά τη μάχη της Πελαγονίας (1259) τα κάστρα Μάνη, Γεράκι, Μονεμβασία και Μυστράς παραχωρήθηκαν από τους Φράγκους στο Βυζάντιο. Αυτά τα τέσσερα κάστρα αποτέλεσαν τον πυρήνα ενός μικρού κράτους, που απορρόφησε βαθμιαία τις φραγκικές κτήσεις και εξελίχτηκε στο δεσποτάτο του Μυστρά. Το κυβερνούσε ένας δεσπότης, αδελφός του βυζαντινού αυτοκράτορα.
Πρωτεύουσα του δεσποτάτου ήταν ο Μυστράς. Η πόλη είναι σήμερα εγκαταλειμμένη, όμως τα παλάτια, τα αρχοντικά και οι εκκλησίες της αποτελούν ζωντανή μαρτυρία για το μεγαλείο του πολιτισμού και της τέχνης του δεσποτάτου.
Ο Μυστράς ήταν φραγκικό κάστρο που πέρασε στα χέρια των Βυζαντινών ως αντάλλαγμα μετά την ήττα των Φράγκων στην Πελαγονία. Δεν ήταν, δηλαδή, συνέχεια της ηγεμονίας της Αχαΐας: γεννήθηκε εις βάρος της και σιγά σιγά την απορρόφησε.
ε. Νέα ιδεολογία και ανάκτηση της Πόλης
Τα ελληνικά κράτη συνένωσαν τις δυνάμεις του Ελληνισμού και αποτέλεσαν το φιλόξενο καταφύγιό του, αποκρούοντας τις επιθέσεις των Λατίνων.
Ήδη από το 1071, και ιδίως μετά την Άλωση της Πόλης (1204), ο Βυζαντινός άρχισε να συνδέεται με το ιστορικό του παρελθόν. Η αρχαία ελληνική κληρονομιά και η χριστιανική πίστη άρχισαν να συμβιβάζονται στη συνείδησή του και να γίνονται τα συστατικά της στοιχεία. Η νέα αυτή ιδεολογία ισοδυναμεί με το ξύπνημα ενός εθνικού αισθήματος στον Ελληνισμό, που αποτελεί πλέον το μοναδικό στήριγμα του Βυζαντίου.
Για αιώνες η αρχαία ελληνική κληρονομιά και ο χριστιανισμός θεωρούνταν αντίπαλοι: το ένα ήταν ο κόσμος των «ειδωλολατρών». Η πίεση της κατάκτησης τούς έφερε κοντά. Ο Βυζαντινός, που ως τότε αυτοαποκαλούνταν Ρωμαίος, άρχισε να αναγνωρίζει ως δικό του και το αρχαίο ελληνικό παρελθόν.
Στηριγμένα σε αυτή τη συνείδηση, τα ελληνικά κράτη οργανώθηκαν στρατιωτικά και πολιτικά, πρόκοψαν στην οικονομία και τον πολιτισμό και επιδόθηκαν στον αγώνα για την ανάκτηση της Πόλης και την ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Το έργο αυτό το ολοκλήρωσε ο αυτοκράτορας της Νίκαιας Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος, που ανέκτησε την Κωνσταντινούπολη το 1261.