Οι σταυροφορίες και η πρώτη άλωση της Πόλης ⚔️

Όροι – κλειδιά της ενότητας 🔑

Σταυροφορίες, προσκυνήματα, ιερός πόλεμος, εκτροπή τέταρτης σταυροφορίας, άλωση Πόλης, διανομή Ρωμανίας.

α. Ορισμός και παράγοντες

Οι σταυροφορίες ήταν μια κίνηση που εκδηλώθηκε στη Δύση τον 11ο αιώνα, προήλθε από πρωτοβουλία των παπών και απέβλεπε στην απελευθέρωση του Παναγίου Τάφου και των Αγίων Τόπων, που είχαν κατακτήσει οι Σελτζούκοι το 1077.

Οι παράγοντες που επηρέασαν τη διαμόρφωσή τους ήταν τρεις:

• 🗡️ Η φημολογία για τις ωμότητες Αράβων και Τούρκων εναντίον των προσκυνητών.
• 💰 Τα οικονομικά προβλήματα της Δύσης.
• 🤝 Το κάλεσμα για βοήθεια που απηύθυνε ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός στους ηγεμόνες της Δύσης.

Ο Αλέξιος Α΄ και η πρώτη σταυροφορία

Ο Αλέξιος Α΄ κατάλαβε ότι δεν ήταν σε θέση να σηκώσει μόνος του το βάρος αυτού του αγώνα και ότι έπρεπε να συμμαχήσει με τους Ιταλούς. Το πέτυχε με προφάσεις, έξυπνη χειραγώγηση και επιδεξιότητα. Βρήκε μια «θεόσταλτη» πρόφαση: οι Λατίνοι θεωρούσαν ανυπόφορο που οι Τούρκοι έλεγχαν τα Ιεροσόλυμα και τον τάφο του Χριστού. Έστειλε λοιπόν πρεσβείες στον επίσκοπο της παλιάς Ρώμης, δηλαδή στον πάπα, και σε όσους ονομάζονταν βασιλείς και ευγενείς στη Δύση και, με κατάλληλα επιχειρήματα, παρακίνησε πολλούς να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους για τον σκοπό αυτόν.

Χιλιάδες και μυριάδες από αυτούς διέσχισαν το Ιόνιο και έφτασαν στην Κωνσταντινούπολη. Ο Αλέξιος αντάλλαξε μαζί τους όρκους πίστης, έκλεισε συνθήκες και εκστράτευσε στην Ανατολή: ανάγκασε γρήγορα τους Τούρκους να εγκαταλείψουν τις χώρες των Ρωμαίων, απελευθέρωσε πόλεις και αποκατέστησε τη ρωμαϊκή δύναμη στην Ανατολή.

β. Οι τρεις πρώτες σταυροφορίες

Η πρώτη σταυροφορία (1096-1099)

Η πρώτη σταυροφορία κηρύχτηκε από τον πάπα Ουρβανό Β΄ στην Κλερμόν της Γαλλίας το 1095. Αν και τα οικονομικά προβλήματα, δηλαδή ο υπερπληθυσμός και η έλλειψη γης, έπαιξαν κάποιο ρόλο, η πρώτη σταυροφορία είχε κυρίως θρησκευτικό χαρακτήρα.

Διακρίνεται σε δύο σκέλη:

• Λαϊκή σταυροφορία: οι ανοργάνωτες λαϊκές μάζες προηγήθηκαν, αλλά εξολοθρεύτηκαν από τους Τούρκους.
• Φεουδαρχική σταυροφορία: ακολούθησε η εκστρατεία των φεουδαρχών, οι οποίοι νίκησαν τους Τούρκους και έτσι ανέκτησαν τα εδάφη της δυτικής Μικράς Ασίας και τα παραχώρησαν στο Βυζάντιο, σύμφωνα με τη συμφωνία που είχαν κάνει.

Στη συνέχεια οι φεουδάρχες ίδρυσαν μια σειρά από ηγεμονίες και αυτοτελή κρατίδια στη Συρία και την Παλαιστίνη. Στη διάρκεια των συγκρούσεων οι στρατιώτες τους έδειξαν μαχητικότητα μέχρις αυταπάρνησης και γνήσιο θρησκευτικό πάθος. Ένας από τους σταθμούς αυτής της πορείας ήταν η κατάληψη της Αντιόχειας από τους σταυροφόρους στις 3 Ιουνίου 1098.

Η δεύτερη και η τρίτη σταυροφορία (12ος αι.)

Οι επόμενες δύο σταυροφορίες δεν στέφθηκαν από επιτυχία. Για το Βυζάντιο η σημαντικότερη εξέλιξη ήταν η απώλεια της Κύπρου, έμμεση συνέπεια της τρίτης σταυροφορίας. Η μεγαλόνησος καταλήφθηκε από τον άγγλο βασιλιά Ριχάρδο Λεοντόκαρδο και παραδόθηκε στον φράγκο Γουιδο Λουζινιάν το 1192. Έκτοτε το νησί παρέμεινε στην εξουσία των Δυτικών για τέσσερις σχεδόν αιώνες.

γ. Η τέταρτη σταυροφορία

Στις σταυροφορίες που διαδέχτηκαν την πρώτη, τα θρησκευτικά κίνητρα υποχώρησαν βαθμιαία και κυριάρχησαν τα υλικά. Το αποκορύφωμα αυτής της εξέλιξης σημειώθηκε με την τέταρτη σταυροφορία. Οι σταυροφόροι, αυτοί οι υποτιθέμενοι στρατιώτες του Χριστού, είχαν αρχικό στόχο την Αίγυπτο και τη Συρία, αλλά παρεξέκλιναν από αυτόν και κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη το 1204. Αυτή η αλλαγή πορείας είναι η εκτροπή της τέταρτης σταυροφορίας.

Η συμφωνία σταυροφόρων και Αγγέλων

Την 1η Ιανουαρίου 1203 γύρισαν από τη Γερμανία οι αγγελιοφόροι και μετέφεραν στους σταυροφόρους την πρόταση του βασιλιά. Θα τους έστελνε τον αδελφό της γυναίκας του, γόνο της βυζαντινής δυναστείας των Αγγέλων, και αν εκείνοι τον αποκαθιστούσαν στην κληρονομιά του, τότε:

• ⛪ θα έκανε ολόκληρη την αυτοκρατορία της Ρωμανίας να υπακούει στη Ρώμη, από την οποία είχε χωριστεί·
• 💰 θα έδινε στους σταυροφόρους 200.000 αργυρά μάρκα και τροφές για όλο τον στρατό, μικρούς και μεγάλους·
• ⚔️ θα ερχόταν ο ίδιος μαζί τους στη «γη της Βαβυλώνας», δηλαδή στην Αίγυπτο, ή θα έστελνε εκεί 10.000 άνδρες με δικά του έξοδα για έναν χρόνο.

Οι σταυροφόροι πήγαν στο κατάλυμα του δόγη της Βενετίας, κάλεσαν τους αγγελιοφόρους και έκλεισαν τη συμφωνία με τους παραπάνω όρους, με όρκους και σφραγισμένα έγγραφα. Τα γεγονότα αυτά τα περιγράφει ο Γουλιέλμος Βιλεαρδουινός, ένας από τους ίδιους τους ηγέτες της εκστρατείας, στο έργο του «Η κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης».

Η άλωση της Πόλης (1204)

Το 1204 οι σταυροφόροι κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη και προχώρησαν σε ανυπολόγιστες καταστροφές και λεηλασίες. Ακολούθησε η διανομή της Ρωμανίας, δηλαδή το μοίρασμα των βυζαντινών εδαφών ανάμεσα στους κατακτητές. Η άλωση από τους Λατίνους άφησε πίσω της μόνιμη ρήξη ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση, μίσος και αντιπαλότητα που επηρέασαν βαθιά την ιστορία της περιοχής.