Η ενετική οικονομική διείσδυση και το σχίσμα των Εκκλησιών ⚓✝️

Δύο γεγονότα του 11ου αιώνα άλλαξαν οριστικά τη θέση του Βυζαντίου στον κόσμο: η παραχώρηση τεράστιων εμπορικών προνομίων στους Βενετούς και η οριστική ρήξη ανάμεσα στην Εκκλησία της Ρώμης και εκείνη της Κωνσταντινούπολης.

Όροι-κλειδιά

• Χρυσόβουλλο του 1082
• Προνόμια
• Σκάλες
• Αποικιακή αυτοκρατορία Βενετών
• Σχίσμα των δύο Εκκλησιών

Εμπορικά προνόμια στους Βενετούς 📜

Οι Νορμανδοί της Ιταλίας αποβιβάστηκαν στα παράλια της Ηπείρου και ήταν έτοιμοι να βαδίσουν κατά της βυζαντινής πρωτεύουσας. Για να τους αποκρούσει, ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ ζήτησε τη συνδρομή των Βενετών. Με τη βοήθεια του πανίσχυρου βενετικού στόλου, το Βυζάντιο κατανίκησε τους Νορμανδούς.

Για να ανταμείψει τους συμμάχους του, ο Αλέξιος Α΄ τους έδωσε προνόμια με το χρυσόβουλλο του 1082:

• Παραχώρησε τίτλους και χρηματικές χορηγίες στους κοσμικούς και εκκλησιαστικούς άρχοντες της Βενετίας.
• Παραχώρησε στους εμπόρους της Βενετίας σκάλες και εμπορικά καταστήματα στην προκυμαία της πρωτεύουσας.
• Επέτρεψε στους Βενετούς να εμπορεύονται ελεύθερα και χωρίς να πληρώνουν δασμούς σε όλα τα σημαντικά βυζαντινά λιμάνια.

Τι σήμαινε αυτό για το Βυζάντιο

Με τη διμερή αυτή συνθήκη το Βυζάντιο παραιτήθηκε εκούσια, δηλαδή με τη θέλησή του, από τα φορολογικά, ναυτιλιακά και οικονομικά δικαιώματά του: αυτά που έχανε το κράτος τα κέρδιζαν πλέον οι Βενετοί ως προνόμια. Έτσι οι Βενετοί διείσδυσαν οικονομικά στην Ανατολή και ίδρυσαν εκεί μια πανίσχυρη αποικιακή αυτοκρατορία. Το Βυζάντιο, αντίθετα, έχασε τον ρόλο του μεσάζοντα ανάμεσα στους Άραβες και τη Δυτική Ευρώπη, καθώς και την κυρίαρχη θέση του στο εμπόριο της Μεσογείου.

Τι έλεγε το ίδιο το χρυσόβουλλο

Το κείμενο του 1082 παραχωρούσε στους Βενετούς τα εργαστήρια μαζί με τους επάνω ορόφους στη συνοικία του Περάματος — το σημείο απ' όπου έμπαινε κανείς στο πέρασμα για τη συνοικία του Γαλατά — μια περιοχή που εκτεινόταν από την Εβραϊκή Πύλη ως την Πύλη της Βίγλας και όπου ζούσαν μαζί Βενετοί και Έλληνες. Μαζί τους παραχωρούσε και τρεις σκάλες που κατέληγαν σε αυτή την περιοχή.

Έδινε ακόμη στους Βενετούς το δικαίωμα να εμπορεύονται κάθε λογής εμπορεύματα σε όλα τα μέρη της Ρωμανίας. Ο κατάλογος των πόλεων είναι εντυπωσιακός και απλώνεται σε ολόκληρη την αυτοκρατορία: Λαοδικεία, Αντιόχεια, Μάμιστρα, Άδανα, Ταρσός, Αττάλεια, Στρόβιλος, Χίος, Θεολόγος (η Έφεσος), Φώκαια, Δυρράχιο, Αυλώνα, Κορυφώ (η Κέρκυρα), Βονδίτσα (η Βόνιτσα), Μεθώνη, Κορώνη, Ναυπλία (το Ναύπλιο), Κόρινθος, Θήβες, Αθήνα, Εύριπος (η Χαλκίδα), Δημητριάδα, Θεσσαλονίκη, Χρυσόπολη, Περιθεώριον, Άβυδος, Ραιδεστός, Αδριανούπολη, Άπρος, Ηράκλεια, Σηλυμβρία — και η ίδια η Κωνσταντινούπολη. Σε όλα αυτά τα μέρη οι Βενετοί δεν πλήρωναν απολύτως τίποτε: ούτε το κομμέρκιον ούτε τους υπόλοιπους δασμούς που έμπαιναν στο δημόσιο ταμείο. Το χρυσόβουλλο τους απάλλασσε μάλιστα και από κάθε έλεγχο.

Δύο αιώνες αργότερα, οι δυτικοί ζωγράφοι φαντάζονταν ακόμη τη σκηνή: σε μικρογραφία χειρογράφου του 15ου αιώνα, από το «Βιβλίο των Θαυμάτων» του Μάρκο Πόλο, Βενετοί έμποροι εικονίζονται να δουλεύουν στις προκυμαίες της Κωνσταντινούπολης. Τα καράβια τους — βαριά, με ψηλά κατάρτια και φαρδύ κύτος για εμπορεύματα — έγιναν το σύμβολο αυτής της κυριαρχίας στη θάλασσα.

Το Σχίσμα των δύο Εκκλησιών ✝️

Στα χρόνια του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Θ΄, η παλιά αντιπαράθεση Ανατολής-Δύσης οδηγήθηκε στη ρήξη. Στο βάθος της διαφωνίας δεν βρισκόταν μόνο η θεολογία: το πραγματικό ζήτημα ήταν ποιος έχει την κυριαρχία επί της χριστιανικής οικουμένης. Οι σχέσεις ανάμεσα στο πατριαρχείο της Ρώμης και σε εκείνο της Κωνσταντινούπολης διακόπηκαν πλήρως — και με την Κωνσταντινούπολη συμπαρατάχτηκαν τα πατριαρχεία Αντιοχείας, Ιεροσολύμων και Αλεξανδρείας. Το γεγονός αυτό είναι γνωστό ως Σχίσμα των δύο Εκκλησιών.

Πώς έγινε

Παπική πρεσβεία με αρχηγό τον καρδινάλιο Ουμβέρτο επισκέφτηκε την Κωνσταντινούπολη, για να συζητήσει με τον πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλάριο την επίλυση των λειτουργικών και δογματικών διαφορών που υπήρχαν ανάμεσα στα δύο πατριαρχεία. Οι διαφορές δεν ήταν αγεφύρωτες. Η αλαζονεία όμως των διαπραγματευτών οδήγησε σε οριστική ρήξη ανάμεσα στα δύο πατριαρχεία, τα οποία στο εξής αντιπροσωπεύουν δύο χωριστές χριστιανικές εκκλησίες: την Ορθόδοξη και τη Ρωμαιοκαθολική. Η εξέλιξη αυτή προκάλεσε μεγάλη αντιπαλότητα και μίσος ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση.

Οι διαφορές, όπως τις κατέγραψε ο Κηρουλάριος

Σε επιστολή του για τις διαφορές με τους Λατίνους, ο πατριάρχης Μιχαήλ Κηρουλάριος γράφει ότι οι Ρωμαίοι δεν έχουν χτυπηθεί από ένα μόνο βέλος — δηλαδή μία μόνο πλάνη, τα άζυμα — αλλά από πολλά και διάφορα βέλη που πρέπει να απομακρυνθούν. Στα σημεία που καταγγέλλει ξεχωρίζουν:

Η σημασία του

Οι σύγχρονοι των γεγονότων δεν αντιλήφθηκαν τη σημασία τους. Και όμως, τα γεγονότα αυτά έμελλε να έχουν ανυπολόγιστες επιπτώσεις στις τύχες της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.