Οι Κομνηνοί και η μερική αναδιοργάνωση της αυτοκρατορίας ⚔️
Στα τέλη του 11ου αιώνα το Βυζάντιο βρισκόταν στα πρόθυρα της κατάρρευσης. Η δυναστεία των Κομνηνών κατάφερε να το κρατήσει όρθιο για έναν περίπου αιώνα, αλλά με ένα τίμημα: η αυτοκρατορία στηρίχθηκε πλέον στους μεγάλους γαιοκτήμονες και όχι στους ελεύθερους αγρότες.
Όροι-κλειδιά της ενότητας 🔑
- Πρόνοια, προνοιάριοι
- Ανάκτηση εδαφών, αποκατάσταση βυζαντινής κυριαρχίας
- Απόκρουση Πατζινακών και Κουμάνων
- Μάχη Μυριοκεφάλου
- Εξισλαμισμός Μ. Ασίας
Η κατάσταση της αυτοκρατορίας 🏰
Όταν ο Αλέξιος Α΄ (1081-1118), ο ιδρυτής της δυναστείας των Κομνηνών, ανήλθε στον θρόνο, το Βυζάντιο δεχόταν επίθεση και κινδύνευε σε όλα τα μέτωπα.
| Όνομα λαού | Η δράση τους |
|---|---|
| Νορμανδοί | Απειλούν τις ακτές της Ηπείρου |
| Κουμάνοι-Πατζινάκες | Λεηλατούν τα Βαλκάνια |
| Σελτζούκοι Τούρκοι | Κατακτούν μέρος της Μ. Ασίας |
Το πρόβλημα δεν ήταν ένας ισχυρός εχθρός, αλλά τρεις διαφορετικοί εχθροί σε τρεις διαφορετικές κατευθύνσεις: δυτικά (Νορμανδοί), βόρεια (Κουμάνοι-Πατζινάκες) και ανατολικά (Σελτζούκοι). Ένας στρατός δεν μπορούσε να βρίσκεται παντού — γι' αυτό οι Κομνηνοί χρησιμοποίησαν τόσο πολύ τη διπλωματία.
Η εσωτερική πολιτική: ο θεσμός της πρόνοιας 🛡️
Στο εσωτερικό οι Κομνηνοί στηρίχτηκαν στους ευγενείς εφαρμόζοντας τον θεσμό της πρόνοιας. Παραχωρούσαν δηλαδή, ισόβια, αγροκτήματα και φορολογικά έσοδα στους ευγενείς, με αντάλλαγμα την παροχή στρατιωτικών υπηρεσιών.
Οι ευγενείς αυτοί ονομάστηκαν προνοιάριοι ή στρατιώτες και έγιναν η άρχουσα τάξη, ενώ οι απλοί αγρότες βυθίστηκαν στην αθλιότητα.
Η πρόνοια δινόταν ισόβια: όταν ο προνοιάριος πέθαινε, η γη επέστρεφε κανονικά στο κράτος. Δεν ήταν δηλαδή δωρεά ιδιοκτησίας αλλά παραχώρηση χρήσης — ένας τρόπος να πληρωθεί ο στρατός με γη αντί για μισθό, σε μια εποχή που το κρατικό ταμείο ήταν άδειο.
Οι εξωτερικές επιτυχίες 🌍
Αλέξιος Α΄ (1081-1118)
Ο Αλέξιος Α΄ εκμεταλλεύτηκε επιδέξια τις επιχειρήσεις των σταυροφόρων στη Μ. Ασία και, βασιζόμενος στις συμφωνίες που υπέγραψε με τους αρχηγούς τους στην Κωνσταντινούπολη, ανέκτησε τη δυτική Μ. Ασία, που περιλάμβανε σημαντικές πόλεις: Νίκαια, Σμύρνη, Έφεσος, Σάρδεις.
Στα Βαλκάνια ο αυτοκράτορας πέτυχε με τη διπλωματία και τον πόλεμο να απαλλαγεί από τις επιδρομές των Πατζινακών και των Κουμάνων.
Ο Αλέξιος δεν πολέμησε ο ίδιος για να πάρει πίσω τη δυτική Μ. Ασία. Έβαλε τους αρχηγούς των σταυροφόρων να υπογράψουν συμφωνίες στην Κωνσταντινούπολη πριν περάσουν απέναντι — και άφησε εκείνους να χτυπήσουν τους Σελτζούκους. Η διπλωματία του απέδωσε εδάφη που ο βυζαντινός στρατός μόνος του δεν θα μπορούσε να ανακτήσει.
Ιωάννης Κομνηνός (1118-1143)
Ο Ιωάννης Κομνηνός κατέκτησε διάφορα ξένα κρατίδια στη Μ. Ασία και έφτασε ως τη συριακή Αντιόχεια. Στα Βαλκάνια επέβαλε την κυριαρχία του στους Σέρβους και προσπάθησε να θέσει υπό βυζαντινή κηδεμονία το Ουγγρικό Βασίλειο, που αποτελούσε μια αναδυόμενη δύναμη.
Μανουήλ Α΄ Κομνηνός (1143-1180)
Ο Μανουήλ Α΄ Κομνηνός, καινοτομώντας, ακολούθησε φιλοδυτική εσωτερική πολιτική και στηρίχθηκε στις υπηρεσίες των Λατίνων.
Στην εξωτερική πολιτική συνήψε ειρήνη με τους Ούγγρους, κυριάρχησε στα βορειοδυτικά Βαλκάνια και ταπείνωσε τους Σέρβους. Επίσης συνέχισε τις εκστρατείες του πατέρα του κατά των σελτζουκικών κτήσεων στη Μ. Ασία.
Ένας δυτικός χρονογράφος της εποχής, ο Γουλιέλμος ο Τύριος, περιγράφει την πολιτική του Μανουήλ έναντι των Λατίνων: ο αυτοκράτορας ανέθετε σπουδαία καθήκοντα μόνο σε Λατίνους, γιατί λογάριαζε την αφοσίωση και τη δύναμή τους, και τους ανέβαζε στα ψηλότερα αξιώματα. Το αποτέλεσμα ήταν οι άρχοντες, οι συγγενείς του αυτοκράτορα αλλά και ο υπόλοιπος λαός να αποκτήσουν ακόρεστο μίσος εναντίον των Λατίνων.
Ο Γουλιέλμος ο Τύριος ήταν ο ίδιος Λατίνος. Γι' αυτό παρουσιάζει τους δικούς του ως ικανούς και αφοσιωμένους και τους Βυζαντινούς ως «μαλθακούς». Δεν διαβάζουμε δηλαδή μια αντικειμενική περιγραφή, αλλά τη μια πλευρά. Αυτό που επιβεβαιώνεται όμως είναι το μίσος που συσσωρευόταν εναντίον των Λατίνων στην Κωνσταντινούπολη.
Η στρατιωτική κατάρρευση 🗡️
Η εμπλοκή του Μανουήλ στο ιταλικό μέτωπο ενθάρρυνε τον σουλτάνο των Σελτζούκων να ανανεώσει τις επιθέσεις του κατά των εδαφών του Βυζαντίου. Ο βυζαντινός στρατός δεν μπόρεσε να ανακόψει την πρόοδο των Τούρκων και στο Μυριοκέφαλο της Φρυγίας (1176) σχεδόν εξολοθρεύτηκε. Ο ίδιος ο Μανουήλ συνέκρινε την ήττα αυτή με την καταστροφή που είχε υποστεί το Βυζάντιο πριν από 105 χρόνια στο Ματζικέρτ.
Η νίκη αυτή παγίωσε τη θέση των Τούρκων και επηρέασε καθοριστικά τη φυσιογνωμία της Μ. Ασίας. Οι καταλήψεις πόλεων, οι σφαγές και η φυγή των χριστιανών στις γειτονικές χώρες, σε συνδυασμό με τις συνέπειες της πείνας και της πανούκλας, επέφεραν τον εξισλαμισμό των μικρασιατικών επαρχιών, που άλλοτε αποτελούσαν τους πνεύμονες του Βυζαντινού Κράτους.
Το Ματζικέρτ ήταν η ήττα του 1071. Ο Μανουήλ, μετρώντας 105 χρόνια πίσω, παραδέχτηκε ο ίδιος ότι το Μυριοκέφαλο ήταν καταστροφή ανάλογης κλίμακας. Ήταν η ομολογία ενός αυτοκράτορα ότι η προσπάθεια τριών γενεών Κομνηνών να ξανακερδίσουν τη Μ. Ασία είχε αποτύχει.
Πρόνοιες, στρατός και χωρικοί 👨🌾
Ο ιστορικός Νικήτας Χωνιάτης, γράφοντας για την εποχή του Μανουήλ, κατηγορεί τον αυτοκράτορα ότι καταχράστηκε τον θεσμό της πρόνοιας, τον οποίο είχαν επινοήσει προηγούμενοι αυτοκράτορες. Σύμφωνα με την περιγραφή του:
- Ο στρατός χαλάρωσε και οι γενναίοι στρατιώτες έχασαν το φιλότιμό τους μπροστά στους κινδύνους.
- Πλήθος χρημάτων κατευθύνθηκε προς «οκνηρές κοιλιές», δηλαδή σε ανθρώπους που δεν πρόσφεραν τίποτε.
- Οι κάτοικοι των επαρχιών υπέφεραν τα πάνδεινα από την απληστία των προνοιαρίων: τους έπαιρναν τα χρήματα ως τον τελευταίο οβολό και τους αφαιρούσαν ακόμη και τον τελευταίο τους χιτώνα.
- Στρατολογούνταν όποιος ήθελε: όποιος έφερνε ένα περσικό άλογο ή κατέθετε λίγα χρυσά νομίσματα γραφόταν αβασάνιστα στους στρατιωτικούς καταλόγους και έπαιρνε αμέσως αυτοκρατορική επιστολή που του παραχωρούσε γόνιμα χωράφια και φορολογουμένους.
- Οι επαρχίες καταστρέφονταν διπλά: άλλες τις λεηλατούσαν οι εχθροί και τις ενσωμάτωναν στο κράτος τους, άλλες τις ερήμωναν οι ίδιοι οι βυζαντινοί στρατιώτες σαν να ήταν εχθρική χώρα.
Η πρόνοια είχε στόχο να δώσει στο κράτος στρατό χωρίς να του κοστίζει χρήματα. Στην πράξη όμως πέτυχε το αντίθετο: κατέστρεψε τον αγροτικό πληθυσμό που πλήρωνε τους φόρους και ταυτόχρονα δημιούργησε έναν στρατό απείθαρχο και αναξιόμαχο. Το κράτος έχασε και το εισόδημα και την άμυνά του.
Η οικονομική εικόνα της εποχής 🪙
Παρά τα προβλήματα, το Βυζάντιο των Κομνηνών εξακολουθούσε να κόβει χρυσό νόμισμα. Το χρυσό νόμισμα του Μανουήλ Α΄ Κομνηνού έμεινε γνωστό ως μανουελάτο, από το όνομα του ίδιου του αυτοκράτορα — απόδειξη ότι, ακόμη και μετά το Μυριοκέφαλο, το βυζαντινό νόμισμα διατηρούσε το κύρος του στις αγορές της εποχής.
Γεωγραφικά, το Βυζαντινό Κράτος γύρω στο 1180, στο τέλος της βασιλείας του Μανουήλ, κρατούσε τα Βαλκάνια, τη δυτική και παράκτια Μ. Ασία και τα νησιά του Αιγαίου. Το κεντρικό και ανατολικό μικρασιατικό οροπέδιο είχε περάσει οριστικά στους Σελτζούκους.