Η κρίση και οι απώλειες της αυτοκρατορίας κατά τον 11ο αιώνα (1025-1081) 🏰

Όροι-κλειδιά της ενότητας 🔑

Αποστρατιωτικοποίηση, μισθοφόροι, φόροι, πολιτική αστάθεια, κρίση, μάχη Ματζικέρτ, πτώση του Μπάρι.

α. Η εσωτερική κρίση ⚠️

Όταν πέθανε ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ (1025), το Βυζάντιο είχε θριαμβεύσει στα πεδία των μαχών και είχε εξελιχθεί σε παγκόσμια δύναμη με ευρύτατο διεθνή ρόλο.

Ωστόσο, σύντομα παρουσιάστηκαν σύννεφα στον ορίζοντα. Η ψευδαίσθηση ότι είχε εξασφαλιστεί αδιατάρακτη και διαρκής ειρήνη οδήγησε τη βυζαντινή κυβέρνηση σε μέτρα αποστρατιωτικοποίησης:

• Παραμέλησε τον στόλο, που χαρακτηρίζεται από μια σύγχρονη πηγή ως η «δόξα της Ρωμανίας».
• Διέλυσε σταδιακά τα θέματα και τους θεματικούς στρατούς.
• Αντικατέστησε την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία μ' έναν φόρο, ο οποίος χρησιμοποιήθηκε για τη στρατολογία ξένων μισθοφόρων.
• Χρησιμοποίησε πολλούς ξένους σε ανώτερες θέσεις.

Στο επίπεδο της κοινωνίας, η επιβολή νέων φόρων από μια αυταρχική κεντρική κυβέρνηση οδήγησε σε ταραχές και εξεγέρσεις των επαρχιακών αγροτικών πληθυσμών.

Κοντά στα οικονομικά προβλήματα, στις ταραχές και τις συγκρούσεις, η πολιτική αστάθεια που εκδηλώθηκε γύρω στα 1060 ενίσχυσε την αίσθηση ότι η αυτοκρατορία είχε περιέλθει σε γενικευμένη κρίση.

β. Οι στρατιωτικές αποτυχίες ⚔️

Οι σκανδιναβικής καταγωγής Νορμανδοί αφαίρεσαν με μεγάλη ταχύτητα από το Βυζάντιο τις ιταλικές του κτήσεις. Το 1071 έπεσε στα χέρια τους το τελευταίο βυζαντινό οχυρό της Ιταλίας, η πόλη Μπάρι, στις ακτές της Αδριατικής. Το γεγονός αυτό σήμανε το τέλος της Βυζαντινής Ιταλίας.

Επικίνδυνοι αντίπαλοι αποδείχτηκαν και οι Ούγγροι και οι Σέρβοι στα βόρεια σύνορα του κράτους.

Η μάχη του Ματζικέρτ

Την ίδια χρονιά, στα ανατολικά σύνορα, ο αυτοκράτορας Ρωμανός Δ΄ Διογένης ηττήθηκε στη μάχη του Ματζικέρτ. Ο χρονογράφος Κεδρηνός περιγράφει με μελανά χρώματα τον στρατό με τον οποίο ξεκίνησε ο αυτοκράτορας: ξεκίνησε βιαστικά, «με στρατό που δεν άρμοζε σε αυτοκράτορα των Ρωμαίων αλλά ήταν χαρακτηριστικός των καιρών», αφού αποτελούνταν από Βουλγάρους, Όζους και άλλους ξένους που έτυχε να βρίσκονται εκεί, όπως Φράγκους και Βαράγγους. Ήταν, γράφει, «λίγοι άντρες τσακισμένοι από τη φτώχεια και το άγχος και άοπλοι».

Την αιτία ο Κεδρηνός την αποδίδει καθαρά: επειδή για πολλά χρόνια κανένας αυτοκράτορας δεν είχε επιχειρήσει εκστρατεία, οι στρατιώτες ήταν άσχετοι και άχρηστοι, στερημένοι από μισθό και τις συνηθισμένες προμήθειες. Ήταν δειλοί και φυγόμαχοι και φαίνονταν ανίκανοι για οποιαδήποτε γενναία πράξη. Αντίθετα, οι στρατιώτες του εχθρού ήταν τολμηροί, επίμονοι, πεπειραμένοι και γενικά κατάλληλοι για πόλεμο.

γ. Οι ξένοι και η διοίκηση του κράτους 📜

Η παρουσία ξένων σε υψηλά αξιώματα προκαλούσε έντονες αντιδράσεις. Ο στρατηγός Κεκαυμένος στο έργο του «Στρατηγικό» συμβουλεύει τον αυτοκράτορα:

Στους ξένους, αν δεν κρατάνε από βασιλική γενιά στη χώρα τους, να μην απονέμει μεγάλους τίτλους ούτε να τους εμπιστεύεται μεγάλες εξουσίες. Κάνοντας κάτι τέτοιο, θα μειώσει και τον εαυτό του αλλά και τους ρωμαίους άρχοντές του. Διότι, όταν τιμήσει έναν ξένο που έχει έλθει από ταπεινή γενιά με το αξίωμα του πριμικηρίου ή του στρατηγού, ποια αντάξια στρατηγία θα δώσει στον Ρωμαίο; Σίγουρα θα τον κάνει εχθρό.

Αλλά και στη χώρα του ξένου, αν ακούσουν ότι αυτός ανέβηκε σε τέτοιους τίτλους, όλοι θα γελάσουν και θα πουν: «Εμείς εδώ δεν τον είχαμε άξιο για τίποτα, κι όταν πήγε στη Ρωμανία κατάφερε να πάρει τέτοιο αξίωμα. Φαίνεται ότι στη Ρωμανία δεν υπάρχει κανένας ικανός άνθρωπος, γι' αυτό ανέβηκε τόσο ψηλά ο δικός μας». Πολύ συμφέρει τη Ρωμανία, καταλήγει, να μην τιμά τους ξένους με μεγάλα αξιώματα.

δ. Οι αυτοκράτορες της κρίσης 👑

Οι δύο τελευταίοι αυτοκράτορες πριν από τους Κομνηνούς δείχνουν πόσο γρήγορα άλλαζαν τα πράγματα στον θρόνο. Ο Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας, του οποίου η μορφή σώζεται σε μικρογραφία χειρογράφου, ήταν αυτοκράτορας στα χρόνια αμέσως μετά το Ματζικέρτ. Τον διαδέχθηκε ο Νικηφόρος Γ΄ Βοτανειάτης (1078-1081), που έκοψε χρυσά νομίσματα — ένα από αυτά φυλάσσεται σήμερα στο Νομισματικό Μουσείο της Αθήνας. Το 1081 ο θρόνος πέρασε στη δυναστεία των Κομνηνών.

Συμπέρασμα 📉

Συνολικά, τα χρόνια που μεσολαβούν ανάμεσα στον θάνατο του Βασιλείου Β΄ και την άνοδο στον θρόνο της δυναστείας των Κομνηνών αποτελούν μια κρίσιμη και μεταβατική περίοδο, μια φάση στασιμότητας και υποχώρησης της βυζαντινής δύναμης.