Οι εξελίξεις στην οικονομία και την κοινωνία 🏰💰

Στα χρόνια της δυναστείας των Μακεδόνων η δημογραφική εξέλιξη σταθεροποιήθηκε και οι δείκτες της οικονομίας βελτιώθηκαν. Η αστική οικονομία φαίνεται ότι αναπτύχθηκε περισσότερο από την οικονομία της υπαίθρου.

Όροι-κλειδιά της ενότητας 🔑

Αριστοκρατία των αξιωμάτων, αριστοκρατία της γης, δυνατοί, πένητες, πάροικοι, χωρία ή προάστεια, εκχρηματισμένη οικονομία, αστυκώμες, εμποροπανηγύρεις, εξωτερικό εμπόριο, μακρινό εμπόριο, μπαχαρικά, τάξη επιχειρηματιών, συντεχνίες (συστήματα), δήμος.

α. Οικονομία και κοινωνία της υπαίθρου 🏞️

Η νέα αριστοκρατία

Οι γαιοκτήμονες-αριστοκράτες του ύστερου Ρωμαϊκού Κράτους φαίνεται ότι χάθηκαν κατά τις εχθρικές εισβολές του 7ου αι. Στο μεταίχμιο από τον 8ο προς τον 9ο αι. άρχισε να σχηματίζεται μια νέα αριστοκρατία της γης (ή επαρχιακή), κοντά στην οποία υπάρχει και η αριστοκρατία των αξιωμάτων (ή αστική).

Ένα ίχνος αυτής της διαδικασίας είναι η εξάπλωση των οικογενειακών επωνύμων: όσο μια οικογένεια αποκτούσε δύναμη και ήθελε να τη μεταβιβάσει στους απογόνους της, τόσο πιο χρήσιμο της γινόταν ένα σταθερό όνομα.

Οι δύο ομάδες της αριστοκρατίας συνήθιζαν να συνδέονται με επιγαμίες και συγχωνεύτηκαν σε ενιαία τάξη στα τέλη του 10ου αι. Είναι οι δυνατοί. Σ' αυτούς περιλαμβάνονταν οι πολιτικοί, οι στρατιωτικοί και οι θρησκευτικοί άρχοντες και οι διαχειριστές της κρατικής, της αυτοκρατορικής, της εκκλησιαστικής και μοναστικής περιουσίας.

Ένας μικρασιάτης μεγαλογαιοκτήμονας

Πόσο πλούσιος μπορούσε να είναι ένας τέτοιος γαιοκτήμονας; Ο Βίος του αγίου Φιλαρέτου του Ελεήμονος, κείμενο των τελών του 8ου αι., περιγράφει την περιουσία του Φιλαρέτου, γιου του Γεωργίου από την Παφλαγονία, ο οποίος συγκαταλεγόταν στους ευγενείς του Πόντου και της Γαλατίας. Ήταν ζάπλουτος και κατείχε πολλά κοπάδια:

• εξακόσια βόδια
• εκατό ζευγάρια βοδιών για όργωμα
• οχτακόσια άλογα που έβοσκαν στα λιβάδια του
• ογδόντα άλογα και μουλάρια που χρησίμευαν για μεταφορές
• δώδεκα χιλιάδες πρόβατα

Ήταν επίσης ιδιοκτήτης σαράντα οκτώ εκτεταμένων αγροκτημάτων (προάστεια) που είχαν καθορισμένα όρια, ήταν ωραία και πολύ μεγάλης αξίας: από τα υψώματα που βρίσκονταν απέναντί τους ανέβλυζε κάθε φορά μια πηγή που μπορούσε να αρδεύσει βαθιά τα χωράφια που χρειάζονταν πότισμα. Διέθετε, επίσης, πολλούς υπηρέτες και πάρα πολλά πλούτη.

Το ίδιο κείμενο περιγράφει και ένα γεύμα που παρέθεσε ο Φιλάρετος στους βασιλικούς, δηλαδή στους αυτοκρατορικούς απεσταλμένους. Αφού ετοιμάστηκε το τραπέζι, οι βασιλικοί μπήκαν και αντίκρισαν ένα ωραιότατο μεγάλο τρίκλινο. Στο κέντρο έστεκε ένα αρχαίο τραπέζι, από ελεφαντόδοντο με χρυσή επένδυση, στρογγυλόσχημο και υπερβολικά μεγάλο, που χωρούσε τριάντα έξι άνδρες. Πάνω σ' αυτό είδαν σερβιρισμένα φαγητά που ταίριαζαν σε αυτοκράτορες.

Η πίεση πάνω στους μικρούς αγρότες

Από τις αρχές του 9ου αι. η αγροτική κοινότητα και οι ανεξάρτητοι αγρότες άρχιζαν να κινδυνεύουν από δύο πλευρές:

• από τη συνήθεια των μεγαλοκτηματιών να αποκτούν τα κτήματα των μικρομεσαίων γαιοκτημόνων με νόμιμους (αγορά ή κληροδοσία) ή και παράνομους τρόπους
• από τη φορολογική πίεση που ασκούσε το κράτος

Τα μεγάλα κτήματα δεν ήταν ενιαία, αλλά αποτελούνταν από πολυάριθμες διάσπαρτες εκτάσεις, τα χωρία ή προάστεια, που καλλιεργούσαν ελεύθεροι ενοικιαστές ή πάροικοι.

Με τα έσοδα από τα κτήματά τους και με τους μισθούς που έπαιρναν από το κράτος ως αξιωματούχοι, οι ευγενείς ζούσαν ζωή γεμάτη χλιδή. Από την άλλη μεριά ήταν απρόθυμοι να δαπανήσουν χρήματα, για να βελτιώσουν τις εγκαταστάσεις των υποστατικών τους και τα μέσα και τις τεχνικές της παραγωγής.

Όλα αυτά συνέβαλαν ώστε η αγροτική παραγωγή στο Βυζάντιο να παραμείνει στάσιμη και ευάλωτη στις κρίσεις που άρχισαν να εκδηλώνονται στα μέσα του 11ου αι.

β. Οικονομία και κοινωνία των πόλεων 🏙️

Η αναγέννηση των πόλεων

Αντίθετα, μεγάλη ανάπτυξη, με επίκεντρο τις πόλεις, γνώρισε η αστική οικονομία που ήταν, όπως και η αγροτική, εκχρηματισμένη σε μεγάλο βαθμό.

Από τις αρχές του 9ου αι. παλιές πόλεις, όπως η Πάτρα και η Σπάρτη, ανοικοδομήθηκαν, ενώ ιδρύθηκαν και νέες. Οι πόλεις άρχισαν να ξαναβρίσκουν την οικονομική τους λειτουργία. Κάστρα, όπως το Άρτζε (Γεωργία) και το Άνιον (Αρμενία), έγιναν αστυκώμαι ή αγροτοπόλεις, δηλαδή αστικά κέντρα με ημιαγροτικό χαρακτήρα. Μεγαλύτερη εμπορική κίνηση είχαν οι πόλεις Έφεσος, Ευχάϊτα, Τραπεζούς κ.ά., όπου διεξάγονταν ετήσιες εμποροπανηγύρεις.

Συντεχνίες και βιοτεχνία

Οι έμποροι και οι βιοτέχνες ήταν οργανωμένοι σε συντεχνίες ή επαγγελματικά σωματεία (συστήματα). Το ύψος της παραγωγής και οι τιμές των προϊόντων ήταν προκαθορισμένες. Η λειτουργία των συστημάτων στην Κωνσταντινούπολη καθοριζόταν από το Επαρχικόν Βιβλίον, μια συλλογή διατάξεων των αρχών του 10ου αι.

Οι περισσότερες βιοτεχνίες αφορούσαν τον τομέα των τροφίμων. Από τον 10ο αι. εμφανίστηκαν επιχειρήσεις σχετικές με την επεξεργασία και εμπορία ειδών πολυτελείας: μετάξι, μπαχαρικά, πολύτιμοι λίθοι.

Τα εξωτικά προϊόντα και η Τραπεζούντα

Το Επαρχικόν Βιβλίον ορίζει ότι οι μυρεψοί οφείλουν να παραλαμβάνουν από τους εισαγωγείς την πραμάτεια που τους αναλογεί, στην τιμή που έχει κάθε είδος, την ημέρα που εισάγεται στην Κωνσταντινούπολη από εμπόρους της Χαλδίας ή της Τραπεζούντας ή κάποιας άλλης περιοχής. Τους επιτρέπει να εμπορεύονται πιπέρι, ναρδόσταχυ, κανέλα, ξυλαλόη, άμβαρ, μόσχο, λιβάνι, σμύρνα, βαρζί (κόκκινη βαφή), λουλάκι, λάκα, λαζούρι, χρυσόξυλο, ζυγαία, και ό,τι άλλο σχετικό με τη μυρεψική και τη βαφική.

Η Τραπεζούντα, στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας, ήταν ο κόμβος αυτού του μακρινού εμπορίου. Δύο άραβες συγγραφείς το επιβεβαιώνουν:

• Ο Al-Mas'udi (Χρυσά λιβάδια) γράφει ότι στην Τραπεζούντα, στη διάρκεια του έτους, γίνονται πολλές εμπορικές εκθέσεις και έρχονται πολλοί λαοί για εμπόριο: Μουσουλμάνοι, Βυζαντινοί, Αρμένιοι και άλλοι, ακόμη και άνθρωποι από την Κιργιζία.
• Ο Al-Istakri γράφει ότι η Τραπεζούντα είναι συνοριακή πόλη των Ρωμαίων, όπου μεταβαίνουν όλοι οι έμποροί τους· όλα τα υφάσματα της ελληνικής βιοτεχνίας και όλα τα μεταξωτά που εισάγονται στην επικράτεια του Ισλάμ μεταφέρονται μέσα από την Τραπεζούντα.

Η τάξη των επιχειρηματιών και ο δήμος

Η συνεχής ανάπτυξη της αστικής οικονομίας οδήγησε στη δημιουργία της μεσαίας τάξης (τάξης των επιχειρηματιών), που αποτελούνταν από εμποροβιοτέχνες, ναυκλήρους και τραπεζίτες. Οργανωμένη σε συντεχνίες ή αδελφότητες, υποκινούσε συχνά λαϊκά κινήματα κατά των ευγενών και έφτασε στο απόγειο της κοινωνικής και πολιτικής της επιρροής στα μέσα του 11ου αι.

Στον αντίποδα, οι πολυάριθμες λαϊκές μάζες των πόλεων (δήμος) αποτελούνταν από φτωχούς που εργάζονταν περιστασιακά ή ήταν άνεργοι.