Σχέσεις Βυζαντίου-Δύσης: Αγώνες για τη διατήρηση των ιταλικών κτήσεων 🇮🇹

Στα χρόνια της Μακεδονικής δυναστείας το Βυζάντιο δεν πολεμούσε μόνο στην Ανατολή. Στη Νότια Ιταλία κρατούσε ακόμη εδάφη, και εκεί αντιμετώπιζε ταυτόχρονα τρεις πιέσεις: τους Άραβες από τη Σικελία, το Γερμανικό Κράτος από τον βορρά και, αργότερα, τους Νορμανδούς.

Όροι-κλειδιά της ενότητας 🔑

Κατάκτηση Σικελίας, μετοικεσίες στην Καλαβρία, θέματα Λογγοβαρδίας, Καλαβρίας και Λουκανίας, Όθων Α΄, βασιλεύς Ρωμαίων, κατεπάνω και κατεπανάτο Ιταλίας, Θεοφανώ, Όθων Β΄, ενίσχυση της βυζαντινής επιρροής στη Γερμανία, βοήθεια των Βενετών, εμφάνιση των Νορμανδών.

α. Ο Ελληνισμός της Ιταλίας 🏛️

Το ελληνικό στοιχείο κατοικούσε ήδη από την αρχαιότητα στη Σικελία και τη Νότια Ιταλία, στην περιοχή που ονομαζόταν Μεγάλη Ελλάς. Κατά τον 7ο και τον 8ο αιώνα ενισχύθηκε με μετοικεσίες πληθυσμών από την Ελλάδα, που έφευγαν εξαιτίας των σλαβικών επιδρομών.

Στις αρχές του 10ου αιώνα οι Άραβες ολοκλήρωσαν την κατάκτηση της Σικελίας. Στο Βυζάντιο απέμεινε η Νότια Ιταλία. Σικελιώτες που εγκατέλειψαν τις εστίες τους μπροστά στις αραβικές επιθέσεις πέρασαν απέναντι και πύκνωσαν το ελληνικό στοιχείο της περιοχής.

Οι Σικελιώτες φεύγουν για την Καλαβρία (μέσα 10ου αιώνα)

Μια πηγή των αρχών του 11ου αιώνα, η βιογραφία των αγίων Σάβα και Μακαρίου των Νέων από τη Σικελία, περιγράφει τι σήμαινε αυτή η φυγή. Οι Ισμαηλίτες κυρίευσαν όλη τη χώρα και λεηλάτησαν τους τόπους της. Φοβερή πείνα έπεσε σε όλους τους κατοίκους, όχι μόνο σε όσους ζούσαν στις πόλεις αλλά και σε εκείνους που είχαν καταφύγει στα βουνά. Η πείνα ήταν τόσο ανυπόφορη, γράφει η πηγή, που «η φύση χτυπούσε και καταβρόχθιζε τον εαυτό της»: υπήρξαν άνθρωποι που έφαγαν τις σάρκες των δικών τους παιδιών, παιδιά που έφαγαν τις σάρκες των γονιών τους, αδέλφια που έφαγαν τα αδέλφια τους.

Ο άγιος Σάββας οδήγησε τους δικούς του ανθρώπους, που ζούσαν στην πόλη Collesano, μαζί με πολλούς άλλους, μέσα από ερημικά βουνά και τους εγκατέστησε σε πολύ οχυρά κάστρα στην περιοχή της Rametta, στην ανατολική Σικελία. Έπειτα άφησε εκεί το πλήθος και ο ίδιος, μαζί με τους γονείς του, πέρασε τη θάλασσα και έφτασε στην Καλαβρία.

Η βυζαντινή Νότια Ιταλία περιλάμβανε τα θέματα Λογγοβαρδίας, Καλαβρίας και Λουκανίας. Στον βορρά συνόρευε με μικρά κρατίδια που προσπαθούσαν να κρατήσουν την αυτονομία τους ανάμεσα σε δύο μεγάλες δυνάμεις: το Βυζάντιο και το Γερμανικό Κράτος.

β. Η ιταλική πολιτική των Μακεδόνων και οι σχέσεις με το Γερμανικό Κράτος 👑

Η δυτική ή ιταλική πολιτική των Μακεδόνων είχε τρεις στόχους: να διατηρήσει και να επεκτείνει τις κτήσεις στην Ιταλία, να αποκρούσει τις αραβικές επιθέσεις και να αντιμετωπίσει τη γερμανική απειλή.

Κωνσταντίνος Ζ΄ και Νικηφόρος Φωκάς

Ο Κωνσταντίνος Ζ΄, για να αντιμετωπίσει τους Άραβες, προσπάθησε να εξασφαλίσει συμμάχους στη Δύση και αντάλλαξε πρεσβείες με τους ηγέτες της. Η διπλωματία όμως δεν αρκούσε: στα μέσα του 10ου αιώνα νικήθηκε στρατιωτικά από τους Άραβες.

Ο Νικηφόρος Φωκάς, απέναντι και στους Άραβες της Σικελίας και στους Γερμανούς, ακολούθησε αμυντική τακτική. Στηρίχθηκε σε συμμαχίες με Ιταλούς ηγεμόνες και στη βοήθεια του τοπικού πληθυσμού.

Η στάση των κατοίκων του Ροσσάνο (965-966)

Ο τοπικός πληθυσμός όμως δεν βοηθούσε πάντα. Ο μάγιστρος Νικηφόρος Εξακιονίτης, που κυβερνούσε τότε και την υπόλοιπη Ιταλία και την Καλαβρία, σκέφτηκε να κατασκευάσει χελάνδια σε κάθε πόλη της Καλαβρίας. Με αυτά ήθελε όχι μόνο να προστατεύσει τις πόλεις, αλλά και να επιτεθεί στη γειτονική και εχθρική Σικελία.

Οι κάτοικοι του Ροσσάνο δεν το ανέχτηκαν, γιατί ήταν ασυνήθιστοι να υπηρετούν σε πολεμικά πλοία. Έτσι, ενώ είχαν ήδη ναυπηγήσει τα πλοία και επρόκειτο να τα ρίξουν στη θάλασσα, όρμησαν με μεγάλο θόρυβο, πυρπόλησαν τα πλοία και κρέμασαν τους καπετάνιους τους.

Ο Όθων Α΄ και η αποστολή του Λιουτπράνδου

Η απειλή για τις βυζαντινές κτήσεις έγινε έντονη όταν ο Γερμανός ηγεμόνας Όθων Α΄ ανακηρύχθηκε βασιλεύς Ιταλίας (951) και στέφθηκε από τον πάπα στη Ρώμη αυτοκράτωρ Ρωμαίων (962).

Μετά την ανταλλαγή πολλών πρεσβειών, ο πρεσβευτής του Όθωνα Λιουτπράνδος, επίσκοπος Κρεμώνας, ταξίδεψε στην Κωνσταντινούπολη τον Δεκέμβριο του 968. Πρότεινε ειρήνη και γάμο του Γερμανού διαδόχου με βυζαντινή πριγκίπισσα, με προίκα τις βυζαντινές κτήσεις της Νότιας Ιταλίας. Ο Νικηφόρος Φωκάς απέρριψε τις προτάσεις, επικαλούμενος τη γερμανική επιθετικότητα εναντίον των ιταλικών του κτήσεων, και επιφύλαξε πολλές ταπεινώσεις στον Λιουτπράνδο, που επέστρεψε άπρακτος στη Δύση.

Ο Λιουτπράνδος περιέγραψε στον ηγεμόνα του τι έζησε. Παραπονέθηκε ότι ο βυζαντινός αξιωματούχος Λέων Φωκάς δεν αποκαλούσε τον Όθωνα imperator, δηλαδή βασιλέα στη γλώσσα των Βυζαντινών, αλλά ρήγα, τίτλο που προερχόταν από το λατινικό rex. Ο ίδιος ο Νικηφόρος Φωκάς του είπε ότι θα ήθελε να τον υποδεχτεί φιλικά και μεγαλόπρεπα, αλλά δεν το επιτρέπει η ασέβεια του κυρίου του: κατέλαβε τη Ρώμη με εχθρική εισβολή, άρπαξε παράνομα με τη βία τη χώρα του Βερεγγάριου, βασιλιά της Ιταλίας, και του γιου του Αδαλβέρτου, και από τους κατοίκους της Ρώμης άλλους σκότωσε, άλλους απαγχόνισε, άλλους τύφλωσε και άλλους εξόρισε. Τέλος επιχείρησε να υποτάξει «διά πυρός και σιδήρου» τις πόλεις της αυτοκρατορίας και, επειδή δεν τα κατάφερε, έστειλε τώρα με πρόσχημα την ειρήνη έναν κατάσκοπο, τον ίδιο τον Λιουτπράνδο.

Ο Ιωάννης Τζιμισκής και το κατεπανάτο Ιταλίας

Ο Ιωάννης Τζιμισκής συνένωσε τα τρία ιταλικά θέματα και ίδρυσε το κατεπανάτο Ιταλίας (περί το 975). Ο κατεπάνω, δηλαδή ο διοικητής της Ιταλίας, έδρευε στο Μπάρι.

Συγχρόνως ο Τζιμισκής ακολούθησε μετριοπαθή πολιτική απέναντι στους Γερμανούς. Το 972 η Θεοφανώ, ανεψιά του αυτοκράτορα, νυμφεύτηκε στη Ρώμη τον Όθωνα Β΄, διάδοχο του γερμανικού θρόνου. Ένα ελεφαντοστό του 10ου αιώνα, που σώζεται σήμερα στο Παρίσι, παριστάνει τον γάμο του ζευγαριού.

γ. Από τον Όθωνα Β΄ στους Νορμανδούς ⚔️

Ο Όθων Β΄ (973-983) έδειξε ωστόσο αλαζονεία και διέσχισε τη Νότια Ιταλία, που ήταν βυζαντινό έδαφος. Συντρίφτηκε όμως από τους Άραβες σε ναυμαχία κοντά στον Κρότωνα, λιμάνι της Νότιας Ιταλίας, το 982. Μετά τον θάνατό του οι σχέσεις των δύο κρατών αποκαταστάθηκαν.

Η επιρροή του βυζαντινού πολιτισμού στη Γερμανία ήταν πολύ έντονη στα χρόνια που η Θεοφανώ επιτρόπευε τον ανήλικο γιο της (983-992).

Ο Βασίλειος Β΄ αντιμετώπισε αποτελεσματικά τις εξωτερικές απειλές με τη βοήθεια των Βενετών και των Πισατών. Στους Βενετούς παραχώρησε μάλιστα τα πρώτα εμπορικά προνόμια, τα οποία αργότερα διευρύνθηκαν από τους Κομνηνούς.

Στα μέσα του 11ου αιώνα εμφανίστηκε ένα νέο πρόβλημα: οι Νορμανδοί, που είχαν κατακτήσει πολλά εδάφη στη Νότια Ιταλία και είχαν γίνει επικίνδυνοι για τις βυζαντινές κτήσεις.