Η ίδρυση, η εξέλιξη και ο εκχριστιανισμός του Ρωσικού Κράτους ⛪
Πώς ένας λαός εμπόρων και πειρατών από τη Σκανδιναβία έφτασε να ιδρύσει κράτος στις ρωσικές στέπες, να υπογράψει συνθήκες με το Βυζάντιο και τελικά να ασπαστεί την Ορθοδοξία; Οι όροι-κλειδιά της ενότητας είναι: η διαμόρφωση του έθνους των Ρώσων, η ηγεμονία του Κιέβου, οι εκστρατείες, οι εμπορικές συνθήκες και ο εκχριστιανισμός των Ρώσων.
α. Η διαμόρφωση του έθνους των Ρώσων 🧬
Οι Βάραγγοι, τους οποίους οι ανατολικοί Σλάβοι ονόμαζαν Ρώς, ήταν σκανδιναβικά φύλα που εμφανίστηκαν στο ιστορικό προσκήνιο τον 9ο αιώνα. Συνδύαζαν εμπορικές με πειρατικές δραστηριότητες και έγιναν γνωστοί στους λαούς της Δύσης με τα ονόματα Βίκιγκς και Νορμανδοί.
Στο χώρο της σημερινής Ρωσίας αξιοποίησαν για τις εμπορικές τους δραστηριότητες τους υδάτινους δρόμους, δηλαδή τα μεγάλα ποτάμια. Ξεχώριζε ο δρόμος από τους Βαράγγους στους Έλληνες, μέσω του οποίου έφταναν στον Εύξεινο Πόντο και στη Βασιλεύουσα.
Ένας λαός από δύο λαούς
Οι Βάραγγοι ή Ρώς αναμείχθηκαν με τους ανατολικούς Σλάβους και δημιούργησαν βαθμιαία έναν νέο λαό. Ο καθένας πρόσφερε κάτι διαφορετικό:
| Ποιοι | Τι πρόσφεραν στον νέο λαό |
|---|---|
| Βάραγγοι (Ρώς) | Το όνομα και την κρατική οργάνωση, που δεν είχαν τα σλαβικά φύλα |
| Ανατολικοί Σλάβοι | Τη γλώσσα και τη λαϊκή βάση, δηλαδή το μεγάλο πλήθος του πληθυσμού |
Το όνομα του λαού και αργότερα της χώρας δεν προήλθε από τους Σλάβους, που ήταν οι πολυπληθέστεροι, αλλά από τους λίγους Σκανδιναβούς νεοφερμένους: από το «Ρώς» με το οποίο τους αποκαλούσαν οι ανατολικοί Σλάβοι.
Τα δρομολόγια των ρώσων εμπόρων 🐫
Ένας άραβας γεωγράφος, ο Ibn Khorddhbeh, περιγράφει στο έργο του Το βιβλίο των δρόμων και των βασιλείων τις διαδρομές των εμπόρων αυτών. Έρχονταν από τις μακρινές σλαβικές περιοχές στη Μαύρη Θάλασσα και πουλούσαν δέρματα κάστορα και μαύρης αλεπούς, καθώς και ξίφη. Εκεί ο ηγεμόνας των Ρωμαίων (δηλαδή ο βυζαντινός αυτοκράτορας) τους επέβαλλε τη δεκάτη στα εμπορεύματά τους.
Άλλοτε ακολουθούσαν άλλη διαδρομή: κατέπλεαν το ποτάμι Ντον και περνούσαν από την πρωτεύουσα των Χαζάρων Khamlig, όπου ο ηγεμόνας της χώρας τους επέβαλλε επίσης τον φόρο της δεκάτης. Έπειτα επιβιβάζονταν για την Κασπία και από μια πόλη της Κασπίας μετέφεραν τα εμπορεύματα με καμήλες ως τη Βαγδάτη. Εκεί τους εξυπηρετούσαν ως διερμηνείς σλάβοι ευνούχοι.
Οι ρώσοι έμποροι δεν πλήρωναν σε ένα μόνο κράτος. Σε όποιον δρόμο κι αν έπαιρναν, κάποιος ηγεμόνας —βυζαντινός ή χαζαρικός— κρατούσε το ένα δέκατο των εμπορευμάτων. Το εμπόριο μεγάλων αποστάσεων ήταν πάντα και πηγή εσόδων για τα κράτη από τα οποία περνούσε.
β. Ίδρυση κράτους και σχέσεις με το Βυζάντιο 🏰
Στα μέσα του 9ου αιώνα σχηματίστηκε το πρώτο σημαντικό ρωσικό κράτος: η ηγεμονία του Κιέβου. Έλεγχε τον δρόμο του ποταμού Ντον και έκανε εμπόριο με το Βυζάντιο και το Χαλιφάτο.
Από τις εκστρατείες στις συνθήκες ⚔️
Οι Ρώσοι δοκίμασαν πρώτα τη δύναμη των όπλων. Έκαναν δύο εκστρατείες κατά της Κωνσταντινούπολης, που όμως απέτυχαν και οι δύο. Στη συνέχεια, μέσα στον 10ο αιώνα, στράφηκαν στη διπλωματία και υπέγραψαν με το Βυζάντιο δύο σημαντικές εμπορικές συνθήκες, το 911 και το 944. Οι συνθήκες αυτές επέτρεπαν στους Ρώσους να ταξιδεύουν και να εμπορεύονται στην Κωνσταντινούπολη.
Τι όριζε η συνθήκη του 944
Η δεύτερη βυζαντινορωσική συνθήκη ρύθμιζε με μεγάλη λεπτομέρεια την παραμονή των Ρώσων στη Βασιλεύουσα:
- Όταν έφταναν οι ρώσοι πρεσβευτές και έμποροι, όφειλαν να καταλύουν κοντά στον ναό του Αγίου Μάμαντα, έξω από τα τείχη.
- Ένας βυζαντινός υπάλληλος κατέγραφε τα ονόματά τους και οι Ρώσοι λάμβαναν μηνιαίο βοήθημα.
- Έμπαιναν στην Πόλη από ορισμένη πύλη, συνοδευόμενοι από υπαλλήλους, άοπλοι και σε ομάδες 50 ανδρών κάθε φορά.
- Μπορούσαν να εμπορεύονται ανάλογα με τις ανάγκες τους και να επιστρέφουν στη χώρα τους· φεύγοντας έπαιρναν εφόδια και ό,τι χρειάζονταν για τον εξοπλισμό των πλοίων τους.
- Δεν τους επιτρεπόταν να ξεχειμωνιάζουν κοντά στον ναό του Αγίου Μάμαντα.
Οι όροι δείχνουν και τα δύο πρόσωπα της σχέσης: το Βυζάντιο τάιζε και εφοδίαζε τους Ρώσους, αλλά τους ήθελε άοπλους, καταγεγραμμένους, σε μικρές ομάδες και σίγουρα εκτός Πόλης τον χειμώνα. Πριν από λίγες δεκαετίες οι ίδιοι άνθρωποι είχαν επιτεθεί στην Κωνσταντινούπολη.
Η φύση του ρωσοβυζαντινού εμπορίου 💰
Το Ρωσικό Χρονικό αναφέρει ότι ο ηγεμόνας Ολέγκ έφερε στην πατρίδα του από την Κωνσταντινούπολη «χρυσό, μεταξωτά, φρούτα, κρασί και όλων των ειδών τα στολίδια». Εκτός από τον χρυσό, αυτά ήταν πράγματι τα βασικά εμπορεύματα που εξήγε το Βυζάντιο προς την Ανατολική Ευρώπη: όλα είδη πολυτελείας, προορισμένα για τις ανώτερες τάξεις, που είχαν μάθει να εκτιμούν τις ραπτικές και μαγειρικές απολαύσεις του βυζαντινού πολιτισμού.
| Κατεύθυνση | Εμπορεύματα |
|---|---|
| Από το Βυζάντιο στη Ρωσία | Χρυσός, μεταξωτά, φρούτα, κρασί, στολίδια |
| Από τη Ρωσία στο Βυζάντιο | Δούλοι, γούνες (κάστορα, ζιμπελίν, ερμίνας, μαύρης αλεπούς, σκίουρου), κερί, μέλι |
Οι έμποροι και οι διπλωμάτες που ταξίδευαν ανάμεσα στο Κίεβο και το Βυζάντιο δεν μετέφεραν μόνο εμπορεύματα: ήταν και φορείς ιδεών και πεποιθήσεων. Έτσι οι εμπορικές σχέσεις των δύο κρατών προετοίμασαν τον εκχριστιανισμό των Ρώσων, ο οποίος άρχισε στα μέσα και ολοκληρώθηκε στα τέλη του 10ου αιώνα.
γ. Ο εκχριστιανισμός των Ρώσων ✝️
Για να συντρίψει την εξέγερση της μικρασιατικής αριστοκρατίας, ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ ζήτησε τη βοήθεια του ρώσου ηγεμόνα Βλαδιμήρου, υποσχόμενος να του δώσει ως σύζυγο την αδελφή του Άννα. Το επικουρικό στρατιωτικό σώμα που έστειλαν οι Ρώσοι συνέτριψε την ανταρσία των βυζαντινών γαιοκτημόνων, των δυνατών. Ο Βασίλειος όμως λησμόνησε την υπόσχεσή του.
Η κατάληψη της Χερσώνας 🏹
Το έτος 988 ο Βλαδίμηρος εκστράτευσε με τους στρατιώτες του κατά της Χερσώνας, μιας ελληνικής πόλης στην Κριμαία. Οι κάτοικοι οχυρώθηκαν μέσα στην πόλη, ενώ ο Βλαδίμηρος παρατάχθηκε στο λιμάνι, σε απόσταση βολής τόξου. Οι Ρώσοι απέκοψαν τη ροή του νερού· οι Χερσωνίτες δεν άντεξαν τη δίψα και παραδόθηκαν, και ο Βλαδίμηρος μπήκε στην πόλη με τη συνοδεία του, τη druzina.
Έστειλε τότε απεσταλμένους στους αυτοκράτορες Βασίλειο και Κωνσταντίνο με ένα μήνυμα-απειλή: πήρε την περίφημη πόλη τους και, αν δεν του δώσουν την ανύπαντρη αδελφή τους για γυναίκα, θα κάνει στην Κωνσταντινούπολη ό,τι έκανε και εκεί. Οι δύο αυτοκράτορες απάντησαν ότι δεν ταιριάζει στους Χριστιανούς να παντρεύουν τις κόρες τους με εθνικούς, δηλαδή με ειδωλολάτρες: αν βαπτιζόταν, θα εξασφάλιζε αυτό το πλεονέκτημα, θα δεχόταν τη Βασιλεία των Ουρανών και θα είχε κοινή πίστη μαζί τους. Ο Βλαδίμηρος συγκατατέθηκε, και ο επίσκοπος της Χερσώνας μαζί με τους ιερείς της αδελφής του αυτοκράτορα τον βάπτισε, αφού πρώτα τον κατήχησε στον Χριστιανισμό.
Την ιστορία της Χερσώνας τη γνωρίζουμε από το Λαυρεντιανό Χρονικό, ένα παλαιό ρωσικό χρονικό που δεν χρονολογεί από τη γέννηση του Χριστού αλλά «από κτίσεως κόσμου»: γράφει «έτος 6496», που αντιστοιχεί στο 988.
Είναι λάθος να θεωρήσουμε ότι ο Βασίλειος Β΄ τήρησε πρόθυμα την υπόσχεσή του. Την ξέχασε μόλις πήρε τη ρωσική στρατιωτική βοήθεια. Ο Βλαδίμηρος πήρε τη νύφη μόνο αφού κατέλαβε βυζαντινή πόλη και απείλησε την ίδια την Κωνσταντινούπολη — και το Βυζάντιο εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία βάζοντας ως όρο τη βάπτισή του.
Οι συνέπειες του εκχριστιανισμού 🌍
Με τον εκχριστιανισμό των Ρώσων μια τεράστια έκταση εντάχθηκε στη σφαίρα επιρροής της Ορθοδοξίας και του βυζαντινού πολιτισμού. Η μεταβολή αυτή επηρέασε καθοριστικά τη νοοτροπία και τον πνευματικό και υλικό πολιτισμό των Ρώσων. Παράλληλα:
- Οι εμπορικές ανταλλαγές με το Βυζάντιο εντατικοποιήθηκαν.
- Αυξήθηκε κατά πολύ ο αριθμός των βαράγγων και ρώσων μισθοφόρων που υπηρετούσαν στην αυτοκρατορική φρουρά και στον βυζαντινό στρατό.
Η επιρροή φάνηκε καθαρά και στην τέχνη. Η φημισμένη εικόνα της Παρθένου του Βλαδιμίρ φιλοτεχνήθηκε στην Κωνσταντινούπολη περί το 1125 και μεταφέρθηκε στη Ρωσία, όπου επέδρασε βαθιά στην τέχνη του Κιέβου. Βυζαντινά πρότυπα ακολούθησε και η εκκλησιαστική αρχιτεκτονική των ρωσικών πόλεων, όπως ο ναός του Αγίου Νικολάου στο Σουζντάλ.
Το Βυζάντιο δεν κατέκτησε ποτέ τη Ρωσία με τα όπλα. Την κέρδισε με το εμπόριο, τους γάμους και τη θρησκεία — και η επιρροή αυτή κράτησε πολύ περισσότερο από όσο η ίδια η αυτοκρατορία.