Η Βυζαντινή Εποποιία: Επικοί αγώνες και επέκταση της Αυτοκρατορίας 🛡️

Τον 10ο και στις αρχές του 11ου αιώνα το Βυζάντιο περνά από την άμυνα στην επίθεση. Οι ιστορικοί ονομάζουν αυτή την περίοδο βυζαντινή εποποιία, δηλαδή εποχή μεγάλων κατορθωμάτων: η αυτοκρατορία ανακτά χαμένα εδάφη στην Ανατολή, υποτάσσει τη Βουλγαρία και φτάνει σε πρωτοφανή οικονομική ακμή.

Όροι-κλειδιά της ενότητας 🔑

• Στρατιωτική αντεπίθεση
• Συμεών
• Βασιλεύς Βουλγάρων και Ρωμαίων
• Τσάρος Σαμουήλ
• Ίδρυση νέου Βουλγαρικού Κράτους
• Μάχη Σπερχειού
• Μάχη Κλειδίου
• Άνθηση της οικονομίας
• Διεθνές κύρος του κράτους

α. Αγώνες με τους Άραβες ⚔️

Στα χρόνια του Ρωμανού Λακαπηνού εγκαινιάζεται η μεγάλη στρατιωτική αντεπίθεση των Βυζαντινών κατά των Αράβων. Ο στρατηγός Ιωάννης Κουρκούας κατέλαβε την Έδεσσα της Συρίας. Η επιτυχία αυτή προετοίμασε τις επικές νίκες του Νικηφόρου Φωκά, του Ιωάννη Τζιμισκή και του Βασιλείου Β΄.

Και οι τρεις αυτοί άνδρες ενσάρκωναν τον τύπο του στρατηγού-αυτοκράτορα: πρώτα διακρίθηκαν ως στρατιωτικοί ηγέτες και ύστερα ανέβηκαν στον θρόνο. Μαζί πέτυχαν:

• την ανάκτηση των μεγαλονήσων Κρήτης (961) και Κύπρου (965)
• την κατάληψη των πόλεων της Κιλικίας
• την κατάκτηση τμημάτων της Συρίας και της Παλαιστίνης

Απώτερος σκοπός όλων αυτών των εκστρατειών ήταν η ανάκτηση όλων των παλαιών ρωμαϊκών εδαφών της Εγγύς Ανατολής.

Η επιστολή του Νικηφόρου Φωκά στον χαλίφη 📜

Ο Νικηφόρος Φωκάς έστειλε στον χαλίφη μια επιστολή γεμάτη περηφάνια και απειλές. Της γράφει ότι στη μάχη της κλεισούρας οι μαχητές του χαλίφη «τράπηκαν σε φυγή σαν κοπάδι ζώων». Περιγράφει πόλεις κάποτε ακμαίες που έγιναν ερείπια και ακατοίκητη έρημος, όπου ακούγεται μόνο η κραυγή της κουκουβάγιας και ο αντίλαλός της στις κολόνες.

Στη συνέχεια ανακοινώνει τα σχέδιά του: η Αντιόχεια δεν είναι μακριά και σύντομα θα φτάσει εκεί με πολυάριθμο στρατό· θα κατακτήσει την Αίγυπτο με το σπαθί του και ο πλούτος της θα γεμίσει το θησαυροφυλάκιό του. Κλείνει με την πιο φιλόδοξη δήλωση: θα κατακτήσει όλη την Ανατολή και τη Δύση και θα διαδώσει παντού τη θρησκεία του σταυρού.

β. Αγώνες με τους Βουλγάρους 🏰

Οι φιλικές σχέσεις με τους Βουλγάρους έγιναν εχθρικές όταν ανήλθε στον βουλγαρικό θρόνο ο ελληνομαθής, αλλά φιλόδοξος Συμεών. Ο Συμεών είχε σπουδάσει στην Κωνσταντινούπολη και γνώριζε καλά τον βυζαντινό πολιτισμό — γι' αυτό και ήθελε να τον κατακτήσει.

Ο Συμεών πολιόρκησε την πρωτεύουσα, επιδιώκοντας να ιδρύσει μια βουλγαροβυζαντινή αυτοκρατορία στη θέση της βυζαντινής, και αυτοτιτλοφορήθηκε βασιλεύς Βουλγάρων και Ρωμαίων. Ο θάνατός του ματαίωσε τις φιλοδοξίες του. Ο διάδοχός του Πέτρος συνήψε με το Βυζάντιο συνθήκη ειρήνης και νυμφεύτηκε τη Μαρία, ανεψιά του Ρωμανού Λακαπηνού.

Ο τσάρος Σαμουήλ και ο Βασίλειος Β΄

Η ειρήνη έδωσε τη θέση της στον πόλεμο όταν ο τσάρος Σαμουήλ ίδρυσε νέο Βουλγαρικό Κράτος με επίκεντρο, αυτή τη φορά, την περιοχή της Αχρίδας. Ο αγώνας υπήρξε μακρός και δύσκολος για τον αυτοκράτορα Βασίλειο Β΄, τερματίστηκε όμως με τη συντριβή των Βουλγάρων σε δύο μάχες:

Η Βουλγαρία υποτάχθηκε πλήρως το 1018 και οργανώθηκε σε δύο θέματα. Τα σύνορα του Βυζαντίου έφτασαν και πάλι στον Δούναβη.

Η προσωπικότητα του Βασιλείου Β΄ 👑

Ο ιστορικός Μιχαήλ Ψελλός περιγράφει στη Χρονογραφία του τον Βασίλειο Β΄. Αφού καθάρισε το κράτος από τους βαρβάρους και κυριάρχησε στο εσωτερικό του, ο αυτοκράτορας περιόρισε την αριστοκρατία των μεγάλων οικογενειών και, αφού ανέδειξε γύρω του μια ομάδα εκλεκτών συνεργατών, τους εμπιστεύθηκε τα μυστικά του κράτους.

Ο Ψελλός τονίζει και μια δεύτερη διαφορά του από τους άλλους ηγεμόνες. Οι περισσότεροι βασιλείς έκαναν εκστρατείες στο μέσο της άνοιξης και επέστρεφαν όταν τελείωνε το καλοκαίρι. Ο Βασίλειος όμως, για να επιστρέψει, έπρεπε πρώτα να φτάσει στον σκοπό που είχε όταν ξεκινούσε — και δεν υποχωρούσε ούτε στο μεγάλο κρύο ούτε στη μεγάλη ζέστη.

γ. Οικονομικές συνέπειες των πολέμων 💰

Οι κατακτήσεις και η επέκταση των συνόρων ευνόησαν την άνθηση της οικονομίας. Νέα εδάφη, παραγωγικό δυναμικό και έσοδα προστέθηκαν στο κράτος, ενώ η διακοπή των αραβικών επιδρομών επέτρεψε την ειρηνική καλλιέργεια της γης. Τα αποτελέσματα ήταν:

• πολλαπλασιασμός της παραγωγής και των νομισματικών αποθεμάτων
• ευμάρεια και χλιδή
• ενίσχυση των δυνατοτήτων και του διεθνούς κύρους της αυτοκρατορίας
• αύξηση της αυτοπεποίθησης και της περηφάνειας των υπηκόων

Ο πλούτος σε αριθμούς

Ο Ιωάννης Τζιμισκής δεν μπόρεσε να κατακτήσει τα Εκβάτανα (εννοείται εδώ η Βαγδάτη), έλαβε όμως από τους Μουσουλμάνους δώρα αξίας τριών εκατομμυρίων χρυσών και αργυρών νομισμάτων. Όταν επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη, τέλεσε μεγάλο θρίαμβο: χρυσάφι, ασήμι, μπαχαρικά και μεταξωτά ενδύματα παρέλασαν μπροστά στα έκθαμβα μάτια των κατοίκων, σε μια θριαμβική πομπή προς την αγορά.

Ο Βασίλειος Β΄, πεθαίνοντας, άφησε τα ταμεία τόσο γεμάτα ώστε να εντυπωσιαστεί όχι μόνο ο Ψελλός αλλά και οι Μουσουλμάνοι. Αραβική πηγή του ύστερου 11ου αιώνα αναφέρει ότι άφησε 10.000 καντάρια χρυσών νομισμάτων και μαργαριτάρια αξίας 54 εκατομμυρίων δηναρίων. Ο Ψελλός αναφέρει 200.000 τάλαντα ή λίτρες χρυσού σε μετρητά, δηλαδή περίπου 14,4 εκατομμύρια χρυσά νομίσματα.

Με τις στρατιωτικές και τις οικονομικές αυτές επιτυχίες, το Βυζάντιο επί Βασιλείου Β΄ έφτασε στη μεγαλύτερη έκτασή του μετά τον 7ο αιώνα και επανέκτησε την ισχύ και τη δόξα του, αποτελώντας την πρώτη δύναμη της εποχής.