Η διάδοση του Χριστιανισμού στους Μοραβούς και τους Βουλγάρους ✝️
Ο εκχριστιανισμός των Σλάβων ήταν ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του βυζαντινού πολιτισμού. Ξεκίνησε από τη Μοραβία και μέσα σε λίγα χρόνια άλλαξε τη θρησκευτική και πολιτιστική εικόνα ολόκληρης της κεντρικής Ευρώπης και των Βαλκανίων.
Όροι-κλειδιά της ενότητας 🗝️
Εκχριστιανισμός Μοραβών, Ραστισλάβος, Φώτιος, Κωνσταντίνος, Μεθόδιος, σλαβικό αλφάβητο, ενίσχυση ενότητας Σλάβων, εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος και εκ του Υιού, σύνοδοι του 867 και του 870.
Ο εκχριστιανισμός των Μοραβών 🕊️
Ο ηγεμόνας της Μοραβίας Ραστισλάβος ζήτησε από το Βυζάντιο ιεραποστόλους για να διδάξουν στον λαό του τον Χριστιανισμό (862/3). Το αίτημά του δεν ήταν μόνο θρησκευτικό: επιθυμούσε να στηριχτεί στο Βυζάντιο, ώστε να αντισταθμίσει την απειλή των Γερμανών και των Βουλγάρων.
Ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Γ΄ και ο πατριάρχης Φώτιος αντιλήφθηκαν αμέσως τα οφέλη της πρότασης. Το Βυζάντιο θα μπορούσε να επεκτείνει την επιρροή και την πνευματική του ακτινοβολία στην κεντρική Ευρώπη.
Η αποστολή ανατέθηκε στους δύο αδελφούς από τη Θεσσαλονίκη, τον Μεθόδιο και τον Κωνσταντίνο, ο οποίος αργότερα πήρε το μοναστικό όνομα Κύριλλος. Ήταν έμπειροι διπλωμάτες και γνωστοί λόγιοι, και γνώριζαν άριστα τη σλαβική και άλλες γλώσσες.
Πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο. Το όνομα Κύριλλος το πήρε αργότερα, όταν έγινε μοναχός. Γι' αυτό το βιβλίο τον αναφέρει άλλοτε ως Κωνσταντίνο και άλλοτε ως Κύριλλο.
Το σλαβικό αλφάβητο 🔤
Οι δύο αδελφοί έφτασαν στη Μοραβία το θέρος του 863. Εκεί ο Κωνσταντίνος δημιούργησε ένα σλαβικό αλφάβητο που απέδιδε όλες τις φωνητικές ιδιαιτερότητες της σλαβικής γλώσσας. Δεν αρκέστηκε όμως σε αυτό: απέδωσε στα σλαβικά τη Θεία Λειτουργία και τα ιερά βιβλία.
Η ανασκευή της θεωρίας των τριών γλωσσών 🗣️
Το έργο του Κωνσταντίνου βρήκε ισχυρή αντίσταση. Όταν βρισκόταν στη Βενετία, μαζεύτηκαν εναντίον του λατίνοι επίσκοποι, ιερείς και μοναχοί και διατύπωσαν την αίρεση των τριών γλωσσών Τον ρωτούσαν πώς τόλμησε να επινοήσει για τους Σλάβους μια γραφή που δεν τη βρήκε ως τότε ούτε απόστολος ούτε πάπας ούτε ο Γρηγόριος ο Θεολόγος ούτε ο Ιερώνυμος, και υποστήριζαν ότι μόνο σε τρεις γλώσσες επιτρέπεται να δοξολογείται γραπτώς ο Θεός: την εβραϊκή, τη λατινική και την ελληνική.
Η απάντηση του Φιλοσόφου, όπως ονομαζόταν ο Κωνσταντίνος, στηρίχτηκε σε εικόνες από τη φύση: μήπως η βροχή δεν έρχεται από τον Θεό και δεν πέφτει για όλους τους ανθρώπους; Μήπως ο ήλιος δεν λάμπει για όλους και μήπως δεν αναπνέουμε όλοι τον ίδιο αέρα; Πολλοί λαοί, τόνιζε, έχουν δική τους γραφή, και κάθε λαός τιμά τον Θεό στη δική του γλώσσα.
Έτσι περιγράφει ο Βίος Κωνσταντίνου τη στιγμή που οι λατίνοι κληρικοί στράφηκαν όλοι μαζί εναντίον του: σαν σμήνος από κουρούνες που επιτίθεται σε ένα μοναδικό γεράκι.
Η σημασία του εκχριστιανισμού 🌍
Η χρήση της σλαβικής διευκόλυνε τους Μοραβούς να κατανοήσουν το κήρυγμα και τη λειτουργία και εξασφάλισε τεράστια επιτυχία στο ιεραποστολικό έργο.
Οι δύο αδελφοί οργάνωσαν τη σλαβική εκκλησία (863-866) και μύησαν τους Σλάβους στο πολιτιστικό σύστημα των Ελλήνων και του Χριστιανισμού. Ο εκχριστιανισμός συντέλεσε επίσης στην ενότητα των Σλάβων, καθώς ενίσχυσε την κοινότητα της φυλής με την κοινότητα της πίστης.
Η μνήμη των δύο αδελφών παρέμεινε ζωντανή στους σλαβικούς λαούς για αιώνες. Το 1862, χίλια χρόνια μετά την αποστολή στη Μοραβία, ένας βούλγαρος ζωγράφος τους απεικόνισε μαζί σε εικόνα που φυλάσσεται σήμερα στο μουσείο της Φιλιππούπολης (Plovdiv).
Ο εκχριστιανισμός των Βουλγάρων 👑
Στο ζήτημα του εκχριστιανισμού των Βουλγάρων η βυζαντινή εκκλησία συγκρούστηκε με τον πάπα, ο οποίος επιδίωκε την επέκταση της ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας στην άμεση γειτονιά του Βυζαντίου.
Ο βυζαντινός στρατός υποχρέωσε τον βούλγαρο ηγεμόνα Βόρη να δεχτεί τον Χριστιανισμό από την Κωνσταντινούπολη και να βαπτιστεί μάλιστα ο ίδιος με ανάδοχο τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄ (864).
Οι Μοραβοί ζήτησαν οι ίδιοι ιεραποστόλους από το Βυζάντιο. Οι Βούλγαροι δέχτηκαν τον Χριστιανισμό ύστερα από στρατιωτική πίεση. Είναι η βασική διαφορά ανάμεσα στις δύο περιπτώσεις και συχνά μπερδεύεται.
Ωστόσο, λίγο αργότερα και με πρόσκληση του ίδιου του Βόρη, ο πάπας έκανε νέα επέμβαση στα ζητήματα της Βουλγαρικής Εκκλησίας. Τότε ο πατριάρχης Φώτιος, υπερασπιζόμενος την ανεξαρτησία της βυζαντινής εκκλησίας και τα ζωτικά συμφέροντα του βυζαντινού κράτους, κατήγγειλε την επέμβαση της Ρώμης στη Βουλγαρία και κατηγόρησε τη ρωμαϊκή εκκλησία για λειτουργικά και δογματικά λάθη.
Τι κατηγορούσε ο Φώτιος στους Λατίνους 📜
Ο Φώτιος απαριθμούσε συνήθειες και διδασκαλίες που, όπως έλεγε, επέβαλαν οι Λατίνοι στους Βουλγάρους:
| Κατηγορία | Τι κατήγγελλε ο Φώτιος |
|---|---|
| Νηστεία | Την πρακτική της νηστείας του Σαββάτου |
| Τεσσαρακοστή | Τη συντόμευσή της κατά μία εβδομάδα |
| Κλήρος | Την καταδίκη των νυμφευμένων ιερέων |
| Χρίσμα | Την επιμονή ότι μόνο επίσκοποι μπορούν να το τελούν |
| Δόγμα | Τη διδασκαλία της διπλής εκπόρευσης του Αγίου Πνεύματος |
Το τελευταίο ήταν, κατά τον Φώτιο, ασυγκρίτως σοβαρότερο από τα υπόλοιπα: δεν ήταν απλή διαφορά συνήθειας, αλλά καθαρή αίρεση.
Οι σύνοδοι του 867 και του 870 ⚖️
Η σύνοδος του έτους 867 πήρε τρεις αποφάσεις:
- αναθεμάτισε τον πάπα
- απέρριψε το δόγμα περί εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος και εκ του Υιού (filioque)
- καταδίκασε την επέμβαση της Ρώμης στη Βουλγαρία
Με απόφαση της συνόδου του 870 η εκκλησία της Βουλγαρίας υπάχθηκε οριστικά στη δικαιοδοσία του πατριαρχείου Κωνσταντινούπολης.
Το filioque είναι λατινική λέξη και σημαίνει «και από τον Υιό». Η προσθήκη αυτής της μίας λέξης στο Σύμβολο της Πίστεως έγινε μία από τις μεγαλύτερες αιτίες διαφωνίας ανάμεσα στην Ανατολική και τη Δυτική Εκκλησία.