Η βασιλεία του Μιχαήλ Γ΄ και η αυγή της Νέας Εποχής 🌅

Όροι-κλειδιά της ενότητας 🗝️

Νέα Εποχή, καισαρ Βάρδας, Σχολή Μαγναύρας, Λέων Φιλόσοφος ή Μαθηματικός, χειρόγραφα, Φώτιος, Μυριόβιβλος, άλωση Αμορίου, ακρίτες, ακριτικά τραγούδια, Αρέθας, δημώδης λογοτεχνία, λόγια λογοτεχνία.

Έναρξη της Νέας Εποχής 📜

Στα χρόνια της βασιλείας του Μιχαήλ Γ΄ (842-867), ο οποίος καταγόταν από το Αμόριο, άρχισε η ανάπτυξη της δύναμης του Βυζαντίου. Η δύναμη αυτή έφτασε στο αποκορύφωμά της αργότερα, όταν κυβέρνησε η Μακεδονική Δυναστεία (867-1025).

Η οριστική αναστήλωση των εικόνων το 843 έβαλε τέλος σε μια μακρά εσωτερική διαμάχη. Έτσι η βυζαντινή κυβέρνηση μπόρεσε επιτέλους να ασχοληθεί με δύο πράγματα:

• τη βελτίωση της άμυνας απέναντι στους Άραβες ⚔️
• τα έργα του πολιτισμού 📚

Για μια δεκαετία (από τα τέλη του 855 ως τις αρχές του 866) τις κρατικές υποθέσεις τις διεύθυνε προσωπικά ο ικανότατος καισαρ Βάρδας, θειος του νεαρού Μιχαήλ Γ΄.

Ίδρυση της σχολής της Μαγναύρας 🎓

Η ίδρυση της ανώτερης σχολής της Μαγναύρας, με πρωτοβουλία του Βάρδα, αποτελεί σταθμό στην ιστορία της βυζαντινής εκπαίδευσης. Τη διεύθυνσή της ανέλαβε ο Λέων Φιλόσοφος ή Μαθηματικός, διάσημος επιστήμονας της εποχής του. Η φήμη του ήταν τόσο μεγάλη, ώστε — όπως λέγεται — ο χαλίφης Μαμούν τον προσκάλεσε να διδάξει στη Βαγδάτη (περί το 830), εκείνος όμως δεν δέχτηκε την πρόσκληση.

Το «πανεπιστήμιο» της Μαγναύρας περιλάμβανε τέσσερις σχολές:

Η γραμματική δίδασκε «πώς μιλιούνται σωστά τα ελληνικά». Ο Λέων ανέλαβε τη διεύθυνση της σχολής όταν έμεινε χωρίς καθήκοντα, μετά την καθαίρεσή του από το αξίωμα του μητροπολίτη Θεσσαλονίκης.

Ο Βάρδας δεν αρκέστηκε στην ίδρυση. Έδινε στους δασκάλους γενναιόδωρες χορηγίες, για να καλύπτουν τις ανάγκες τους, και επειδή αγαπούσε ο ίδιος τη γνώση, τους επισκεπτόταν συχνά και ενθάρρυνε τις κλίσεις των φοιτητών τους. Μέσα σε λίγα χρόνια, όπως γράφει η πηγή της εποχής, «έδωσε φτερά στην επιστήμη», που σημείωσε αλματώδη πρόοδο.

Ενδιαφέρον για τους κλασικούς 📖

Την περίοδο αυτή οι λόγιοι άρχισαν να αναζητούν, να συλλέγουν, να μελετούν και να αντιγράφουν χειρόγραφα με έργα της αρχαίας γραμματείας. Χωρίς αυτή τη δουλειά της αντιγραφής, πολλά αρχαία κείμενα θα είχαν χαθεί για πάντα.

Η δουλειά του αντιγραφέα ✍️

Ο βυζαντινός λόγιος δούλευε καθισμένος μπροστά σε ένα χαμηλό αναλόγιο, με το χειρόγραφο ανοιχτό στα γόνατα ή στο τραπέζι μπροστά του. Κοντά του βρίσκονταν τα εργαλεία του: το καλάμι ή η πένα, το μελανοδοχείο, το μαχαιράκι για να ξύνει τα λάθη στην περγαμηνή, και τα βιβλία που αντέγραφε. Οι βυζαντινοί ζωγράφοι απεικόνιζαν συχνά τους προφήτες — όπως τον προφήτη Έσδρα — ακριβώς με αυτή τη στάση εργασίας, γιατί ήταν η στάση που όλοι αναγνώριζαν ως στάση του ανθρώπου των γραμμάτων.

Ο Φώτιος 🌟

Ο πιο αξιόλογος από τους λογίους ήταν ο Φώτιος, που ανήκε στον πνευματικό κύκλο του Λέοντος Μαθηματικού. Ένας σύγχρονός του, ο Νικήτας ο Παφλαγών, τον περιγράφει έτσι:

• Δεν ανήκε στους ταπεινούς και ανώνυμους, αλλά στους ευγενείς από καταγωγή και στους έγκριτους πολίτες.
• Θεωρούνταν ο πιο προκομμένος στην κοσμική σοφία και σύνεση απ' όλους όσοι ασχολούνταν με τα ζητήματα της πολιτείας.
• Είχε γνώσεις στη γραμματική, την ποίηση, τη ρητορική, τη φιλοσοφία, την ιατρική και σχεδόν κάθε κοσμική επιστήμη — έλεγαν πως δεν ξεχώριζε μόνο ανάμεσα στους συγχρόνους του, αλλά συναγωνιζόταν και τους αρχαίους.
• Στο πρόσωπό του συνδυάζονταν το ταλέντο, οι σπουδές, ο πλούτος (με τον οποίο αποκτούσε όποιο βιβλίο ήθελε) και πάνω απ' όλα η φιλοδοξία, που τον έκανε να ξαγρυπνά τις νύχτες μελετώντας.

Το σημαντικότερο έργο του είναι η Μυριόβιβλος: περιέχει περί τα 300 φιλολογικά δοκίμια για έργα ελάχιστα γνωστά στους συγχρόνους του. Ο Φώτιος «μας μιλάει για τα αρχαία έργα με τόση χαρά και δροσιά σαν να ήταν τα τελευταία φιλολογικά νέα». Έγραψε επίσης ένα λεξικό, ομιλίες και θεολογικά έργα. Υπό τη φωτισμένη ηγεσία του η βυζαντινή εκκλησία πραγματοποίησε το μεγαλόπνοο εγχείρημα του εκχριστιανισμού των Σλάβων.

Αραβικοί πόλεμοι και επική ποίηση ⚔️

Ως τα μέσα του 9ου αιώνα το Βυζάντιο βρισκόταν συνεχώς σε θέση άμυνας απέναντι στους Άραβες, που έκαναν εισβολές και λεηλασίες στις μικρασιατικές επαρχίες.

Η άλωση του Αμορίου (838)

Αποκορύφωμα των καταστροφών ήταν η άλωση του Αμορίου από τους Άραβες το 838. Το Αμόριο ήταν το ισχυρότερο φρούριο της Μ. Ασίας και ταυτόχρονα η πατρίδα της άρχουσας δυναστείας — της οικογένειας δηλαδή του ίδιου του αυτοκράτορα. Γι' αυτό το γεγονός προκάλεσε ισχυρότατη εντύπωση στους συγχρόνους του. Ο αυτοκράτορας Θεόφιλος (829-842) προσπάθησε τότε να κινητοποιήσει τους Χριστιανούς της Ανατολής και της Δύσης σε μια γενική συμμαχία κατά του Ισλάμ.

Η βυζαντινή αντεπίθεση

Λίγο αργότερα άρχισε η βυζαντινή αντεπίθεση. Ο βυζαντινός στρατός πέρασε τον Ευφράτη το 859 και το 863 νίκησε τον εμίρη της Μελιτηνής.

Οι ακρίτες και τα τραγούδια τους 🎶

Οι συνεχείς πόλεμοι στα σύνορα με τους Άραβες προμήθευσαν πλούσιο υλικό για τη διαμόρφωση της βυζαντινής επικής ποίησης. Ανώνυμοι τραγουδοποιοί συνέθεσαν άσματα που εξυμνούν τους αγώνες των ακριτών, δηλαδή των στρατιωτών που προστάτευαν τα ανατολικά σύνορα (άκραι) του Βυζαντίου, και ιδίως του Διγενή Ακρίτα.

Αξιομνημόνευτο είναι επίσης ένα σύντομο έπος που εξυμνεί τους άθλους του Αρμούρη. Ο ήρωας δεν έχει ταυτιστεί με βεβαιότητα, αλλά φαίνεται ότι έχει στενή σχέση με το Αμόριο της Φρυγίας.

Το άσμα του Αρμούρη 🐎

Το άσμα του Αρμούρη διασώθηκε με την προφορική παράδοση στην Κύπρο και αριθμεί περίπου 200 στίχους. Ο βέλγος βυζαντινολόγος Ερ. Γκρεγκουάρ απέδειξε ότι συντάχτηκε από μαχητή του βυζαντινού στρατού και απηχεί τη βαθιά συγκίνηση των Βυζαντινών για την ηρωική αντεπίθεση κατά των Αράβων στα μέσα του 9ου αιώνα.

Σε ένα από τα πιο γνωστά του σημεία, ένας Σαρακηνός στέκεται στην απέναντι όχθη του Ευφράτη και περιγελά τον νεαρό ήρωα. Καυχιέται πως τα σαρακηνικά πολεμικά άλογα συναγωνίζονται σε ταχύτητα τους ανέμους, πως προλαβαίνουν στο κυνήγι τη φάσα και την πέρδικα και προφταίνουν τρέχοντας τον λαγό στον ανήφορο — και όμως ούτε αυτά δεν μπορούν να περάσουν τον ποταμό. «Και συ με το βοηθητικό σου αλογάκι θέλεις να τον περάσεις;» τον προκαλεί. Ακούγοντάς το ο νεότερος πιάστηκε από μεγάλο θυμό, χτύπησε με τα σπιρούνια τον μαύρο του και όρμησε να περάσει απέναντι, παρόλο που ο Ευφράτης ήταν φουσκωμένος, βουρκωμένος και με βαθιά κύματα.

Δημώδης και λόγια λογοτεχνία 📜

Τα ηρωικά άσματα αυτού του είδους τα έψαλλαν τραγουδιστές που περιφέρονταν στις επαρχίες της Μ. Ασίας. Την πληροφορία αυτή τη χρωστάμε στον Αρέθα, επίσκοπο Καισαρείας και σπουδαίο λόγιο (μέσα 9ου - μέσα 10ου αι.). Ο Αρέθας μιλά για τους «αγείροντες» ή αγύρτες, δηλαδή περιφερόμενους απατεώνες: παράδειγμα, γράφει, είναι οι «καταραμένοι Παφλαγόνες» — κάτοικοι της Παφλαγονίας, περιοχής στα βορειοδυτικά της Μικράς Ασίας — που, αφού συνέθεσαν κάποια ηρωικά τραγούδια για τα παθήματα ένδοξων ανδρών, τριγυρίζουν από σπίτι σε σπίτι και τα τραγουδούν για ελάχιστη αμοιβή.

Τα άσματα αυτά θεωρούνται τα σημαντικότερα δείγματα της δημώδους ή λαϊκότροπης λογοτεχνίας των Βυζαντινών, η οποία αναπτύσσεται παράλληλα με τη λόγια Γραμματεία.