Η μεταβατική εποχή: Οι έριδες για τη λατρεία των εικόνων 🖼️

Από τις αρχές του 8ου ως τα μέσα του 9ου αιώνα το Βυζάντιο συγκλονίστηκε από τη διαμάχη της Εικονομαχίας, μιας πνευματικής κίνησης που συνδέθηκε στενά με ένα και μόνο ερώτημα: είναι σύμφωνη με τις παραδόσεις της Ορθοδοξίας ή όχι η λατρεία των εικόνων;

Ορισμός, πρωτεργάτες και παράγοντες 📜

Πρωτεργάτες της εικονομαχικής κίνησης υπήρξαν οι αυτοκράτορες Λέων Γ΄ (717-741) και Κωνσταντίνος Ε΄ (741-775), οι δύο πρώτοι αυτοκράτορες της δυναστείας των Ισαύρων. Ο Λέων καταγόταν από τη Γερμανικεια της Β. Συρίας, και φαίνεται ότι ο ίδιος και ο γιος του είχαν επηρεαστεί από τις ανεικονικές αντιλήψεις της ιουδαϊκής και της ισλαμικής θρησκείας. Γι' αυτό απέρριπταν τη λατρεία των εικόνων ως εκδήλωση ειδωλολατρική.

Το επιχείρημα των εικονομάχων

Σε επιστολή του προς τον πάπα Γρηγόριο Β΄ ο Λέων Γ΄ διατυπώνει καθαρά τη θέση του: οι εικόνες αναπληρώνουν τα είδωλα, και άρα όσοι τις προσκυνούν είναι ειδωλολάτρες. Δεν πρέπει, υποστηρίζει, να προσκυνούμε κατασκευάσματα των ανθρώπινων χεριών και κάθε είδους ομοίωμα. Ζητά μάλιστα από τον πάπα να του πει ποιος κληροδότησε στους χριστιανούς αυτή την παράδοση, να σέβονται δηλαδή και να προσκυνούν κατασκευάσματα χεριών, τη στιγμή που ο Θεός απαγορεύει την προσκύνηση — και μόνο τότε θα δεχτεί ότι πρόκειται για νόμο του Θεού.

Γιατί βρήκε στήριξη η κίνηση

Οι ανεικονικές αντιλήψεις ήταν πολύ διαδεδομένες στους αγρότες της Μ. Ασίας, της περιοχής που γειτόνευε με το Ισλάμ και σήκωνε το κύριο βάρος της άμυνας κατά των Αράβων. Οι Ίσαυροι είχαν κάθε λόγο να ευνοήσουν τους πληθυσμούς αυτούς.

Άλλοι παράγοντες που οδήγησαν στην απαγόρευση των εικόνων ήταν πιθανώς:

• οι δεισιδαιμονίες και οι υπερβολές που είχαν εκδηλωθεί γύρω από τη λατρεία των εικόνων
• η επιθυμία των Ισαύρων να περιορίσουν την επιρροή των μοναχών
• η ιδέα ότι οι επιτυχίες των εχθρών του Βυζαντίου προέρχονταν από τη δίκαιη οργή του Θεού για ό,τι συνέβαινε στον χώρο της λατρείας

Οι δύο φάσεις της Εικονομαχίας ⏳

Πρώτη φάση (726-787)

Η πρώτη φάση άρχισε με την απομάκρυνση της εικόνας του Χριστού από τη Χαλκή Πύλη της Πόλης, πράξη που προκάλεσε τις διαμαρτυρίες του λαού της πρωτεύουσας. Το πρώτο αυτοκρατορικό διάταγμα κατά της λατρείας των εικόνων δημοσιεύτηκε το 730. Οι εικονόφιλοι, όπως ονομάστηκαν οι οπαδοί των εικόνων, τιμωρήθηκαν με εξορίες, φυλακίσεις και δημεύσεις περιουσιών.

Την υπόθεση των εικονολατρών υπερασπίστηκε θεωρητικά ο μεγαλύτερος θεολόγος της εποχής του, ο Ιωάννης Δαμασκηνός, που έζησε στην επικράτεια του αραβικού Χαλιφάτου και πέθανε γύρω στα 750.

Το επιχείρημά του ξεκινά από κάτι που κανείς χριστιανός δεν αμφισβητούσε: προσκυνούμε και σεβόμαστε τον σταυρό, τη λόγχη, τον κάλαμο και τον σπόγγο, αντικείμενα με τα οποία προσβλήθηκε ο Χριστός, επειδή στάθηκαν όργανα του έργου της σωτηρίας των ανθρώπων. Πώς λοιπόν, ρωτά, να μην προσκυνήσουμε και τις εικόνες που φτιάχνουν οι πιστοί με αγαθή προαίρεση, για τη δοξολογία και την ανάμνηση των παθημάτων του Χριστού; Και αν προσκυνούμε την εικόνα του σταυρού από οποιοδήποτε υλικό, πώς να μην προσκυνήσουμε την εικόνα του Χριστού που κατέστησε σωτήριο τον σταυρό; Ότι δεν προσκυνά την ύλη, το αποδεικνύει με ένα απλό παράδειγμα: όταν ένας ξύλινος σταυρός χαλάσει, παραδίδει το ξύλο στη φωτιά — το ίδιο κάνει και με το ξύλο ενός κατεστραμμένου εικονίσματος.

Η ένταση της διαμάχης των δύο παρατάξεων κορυφώθηκε επί Κωνσταντίνου Ε΄, ο οποίος εξαπέλυσε εκστρατεία τρομοκράτησης των μοναχών και καταστροφής των μονών, που ήταν προπύργια εικονολατρίας.

Η πρώτη φάση τερματίστηκε με τη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο (787). Η σύνοδος συγκλήθηκε με πρωτοβουλία της αυτοκράτειρας Ειρήνης της Αθηναίας (780-802) και αποκατέστησε πανηγυρικά τις εικόνες, διευκρινίζοντας ότι στις εικόνες απονέμεται μόνο τιμητική προσκύνηση.

Δεύτερη φάση (815-843)

Η δεύτερη φάση δεν είχε ούτε τη διάρκεια ούτε την ένταση της πρώτης. Την εγκαινίασε ο Λέων Ε΄ ο Αρμένιος, ο οποίος απέδωσε στην εικονολατρία τις ήττες των Βυζαντινών στα πεδία των μαχών.

Σύμφωνα με μια πηγή της εποχής, ο Λέων Ε΄ ρωτούσε γιατί οι χριστιανοί παθαίνουν ήττες από τους εθνικούς και απαντούσε: επειδή λατρεύονται οι εικόνες. Παρατηρούσε ότι οι αυτοκράτορες που λάτρεψαν τις εικόνες πέθαναν στην εξορία ή στη μάχη, ενώ όσοι δεν τις λάτρεψαν πέθαναν στο κρεβάτι τους και τάφηκαν με τιμές στους αυτοκρατορικούς τάφους, κοντά στον ναό των Αγίων Αποστόλων. Δήλωνε λοιπόν ότι θέλει να μιμηθεί τη δεύτερη κατηγορία και να καταστρέψει τις εικόνες, ώστε να μακροημερεύσει ο ίδιος και ο γιος του και να βασιλεύσει η δυναστεία του ως την 4η και 5η γενιά.

Και αυτή η φάση τερματίστηκε από μια αυτοκράτειρα: την αυγούστα Θεοδώρα, μητέρα του ανήλικου Μιχαήλ Γ΄. Η σύνοδος του 843 προχώρησε στην οριστική και πανηγυρική αποκατάσταση και αναστήλωση των εικόνων.

Σημασία της ήττας των εικονοκλαστών 🎨

Η αποκατάσταση των εικόνων θεωρείται νίκη της ελληνικής πνευματικής παράδοσης, που ευνοούσε την απόδοση της θείας μορφής, πάνω στην ανεικονική ασιατική παράδοση.

Η αναστήλωση των εικόνων τερμάτισε τις θρησκευτικές διαμάχες και εγκαινίασε περίοδο γόνιμης συνεργασίας του κράτους με την εκκλησία, η οποία αφοσιώθηκε στο ιεραποστολικό της έργο. Τα μοναστήρια άρχισαν να πολλαπλασιάζονται και να πλουτίζουν. Παράλληλα όμως περιορίστηκαν και οι υπερβολές στη λατρεία των εικόνων και των λειψάνων.

Συνέπειες της Εικονομαχίας ⚔️

Η Εικονομαχία δίχασε τον βυζαντινό λαό και είχε ολέθριες συνέπειες στους τομείς της εξωτερικής πολιτικής και του πολιτισμού.

Στην εξωτερική πολιτική

Η Εκκλησία της Ρώμης, δυσαρεστημένη από τους εικονομάχους αυτοκράτορες, «γύρισε την πλάτη» στο Βυζάντιο: απομακρύνθηκε από αυτό και αναζήτησε στήριξη στους ηγεμόνες των Φράγκων, την πολιτική δύναμη που αναδυόταν τότε στη Δυτική Ευρώπη.

Στην τέχνη και τα γράμματα

Στη διάρκεια της εικονομαχίας απαγορεύτηκε η παράσταση θείων προσώπων στους τοίχους των εκκλησιών και η ανάρτηση εικόνων, και διατάχθηκε η καταστροφή τους. Πολλά έργα τέχνης καταστράφηκαν τότε, και οι εκκλησίες κοσμήθηκαν με ζώα, φυτά και διακοσμητικά μοτίβα. Τέτοια στυλιζαρισμένα εικονομαχικά μοτίβα σώζονται ακόμη σε εκκλησίες της Καππαδοκίας. Συγχρόνως υποχώρησε η ενασχόληση με τα γράμματα.