1. Βασική Θεωρία
ΔΙΑΒΑΣΕ ΤΟ
Κάτι δεν κατάλαβες; Επίλεξε το κομμάτι και πάτα «Ρώτα τον Σωκράτη». Σου το εξηγεί αμέσως.

Η διαμόρφωση της μεσαιωνικής ελληνικής βυζαντινής αυτοκρατορίας 🏛️

Κατά τον 7ο αιώνα το Βυζάντιο είχε αρχίσει να απομακρύνεται από τις ρωμαϊκές του καταβολές. Στα χρόνια που ακολούθησαν, οι αλλαγές αυτές δεν έμειναν προσωρινές: παγιώθηκαν και έγιναν μόνιμα γνωρίσματα του κράτους. Έτσι διαμορφώθηκε το μεσαιωνικό ελληνικό Βυζαντινό Κράτος.

Όροι-κλειδιά της ενότητας 🗝️

  • Σταθεροποίηση συνόρων
  • Στρατιωτική αντεπίθεση
  • Ενίσχυση ελληνικότητας
  • Κεντρικές διοικητικές υπηρεσίες
  • Επέκταση θεμάτων
  • Στρατιώτης-αγρότης
  • Αύξηση πληθυσμού
  • Κακώσεις
  • Ανάπτυξη εμπορίου - βιοτεχνίας

α. Παγίωση και επέκταση των αλλαγών ⚔️

Οι αλλαγές του 7ου αιώνα αποκρυσταλλώθηκαν στα χρόνια δύο δυναστειών: της ισαυρικής ή συριακής δυναστείας (717-802) και της δυναστείας του Αμορίου (802-867).

Σταθεροποίηση των συνόρων και αντεπίθεση

Τα σύνορα ανάμεσα στο Βυζάντιο και το Χαλιφάτο σταθεροποιήθηκαν σε δύο μέτωπα:

  • Στη στεριά, στις παρυφές της Μικράς Ασίας.
  • Στη θάλασσα, κατά μήκος της γραμμής Κιλικία - Κύπρος - Κρήτη.

Στα μέσα του 9ου αιώνα άρχισε η βυζαντινή αντεπίθεση στη Μικρά Ασία. Στα Βαλκάνια, το Βυζάντιο αντιμετώπισε με επιτυχία τη βουλγαρική απειλή και συγχρόνως άρχισε να αφομοιώνει τους σλαβικούς πληθυσμούς.

Η αναδιοργάνωση της Πελοποννήσου (806)

Στην Πελοπόννησο μόνο το ανατολικό τμήμα, από την Κόρινθο ως τον Μαλέα, είχε μείνει ελεύθερο από το έθνος των Σκλαβήνων, χάρη στο τραχύ και δύσβατο έδαφός του. Εκεί ο αυτοκράτορας των Ρωμαίων έστελνε στρατηγό Πελοποννήσου.

Ένας από αυτούς τους στρατηγούς, που καταγόταν από τη Μικρή Αρμενία και τη γενιά των Σκληρών, συγκρούστηκε με τους Σκλαβήνους, τους υπέταξε με τα όπλα και επέτρεψε στους παλιούς κατοίκους να ανακτήσουν τις κατοικίες τους.

Όταν το έμαθε ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Α΄ (802-811), φρόντισε:

  • να ανανεώσει τις πόλεις,
  • να ανοικοδομήσει τους γκρεμισμένους ναούς,
  • να εκχριστιανίσει τους βαρβάρους.

Βρήκε μάλιστα πού κατοικούσαν οι απόγονοι των Πατρινών που είχαν φύγει παλαιότερα και με διαταγή του τους αποκατέστησε στις παλιές πατρίδες τους, μαζί με τον επίσκοπό τους Αθανάσιο. Ταυτόχρονα ανύψωσε την Πάτρα σε μητρόπολη, ενώ πριν ήταν αρχιεπισκοπή.

Ενίσχυση της ελληνικότητας και της διοίκησης

Ο ελληνικός χαρακτήρας της αυτοκρατορίας ενισχύθηκε, ενώ η γνώση και η χρήση της λατινικής περιορίστηκε αισθητά. Παράλληλα οργανώθηκαν περαιτέρω οι κεντρικές διοικητικές υπηρεσίες του κράτους. Η σημαντικότερη από αυτές ήταν αρμόδια για την εφαρμογή της εξωτερικής πολιτικής.

Τα θέματα και οι στρατηγοί

Την ίδια περίοδο τα θέματα γενικεύτηκαν στη Μικρά Ασία και επεκτάθηκαν στα Βαλκάνια.

Ο στρατηγός-διοικητής κάθε θέματος συγκέντρωνε μεγάλη δύναμη στα χέρια του. Γι' αυτό απέβαινε, όχι σπάνια, επικίνδυνος για την κεντρική εξουσία: πολλές εξεγέρσεις οργανώθηκαν από στρατηγούς.

Ο στρατιώτης-αγρότης

Ο στρατός του θέματος αποτελούνταν από στρατιώτες-αγρότες. Είχαν δικά τους κτήματα, τα οποία καλλιεργούσαν, και σε περίπτωση εχθρικής επίθεσης ήταν υποχρεωμένοι να παρουσιαστούν για υπηρεσία.

Πώς γινόταν αυτό στην πράξη το δείχνει ένα περιστατικό κοντά στην πόλη Άμνια της μικρασιατικής Παφλαγονίας. Ένα επικουρικό σώμα του αυτοκρατορικού στρατού κατέλαβε το στρατόπεδο της περιοχής, για να ετοιμάσει εκστρατεία κατά των Αράβων. Ο χιλίαρχος, ο εκατόνταρχος και ο πεντηκόνταρχος έκαναν προσεκτική επιθεώρηση και απαιτούσαν αδιάκοπα από τους στρατιώτες να παρουσιάζονται με τα άλογα και τις πολεμικές άμαξές τους.

Καθώς πλησίαζε η επιθεώρηση, το άλογο του πάμφτωχου στρατιώτη Μουσούλιου έπαθε ξαφνικά κωλικούς πόνους και σπασμούς, έπεσε και ψόφησε. Ο στρατιώτης δεν είχε χρήματα να αγοράσει άλλο άλογο και βρέθηκε σε πολύ δύσκολη θέση, ενώ ο εκατόνταρχος τον απειλούσε οργισμένος.

β. Ανάκαμψη της οικονομίας 💰

Οι πρώτες ενδείξεις οικονομικής ανάκαμψης παρουσιάστηκαν στα χρόνια του Κωνσταντίνου Ε΄ (741-775). Στο μεταίχμιο από τον 8ο προς τον 9ο αιώνα:

  • ο πληθυσμός του Βυζαντίου είχε αυξηθεί αισθητά σε σχέση με τον 7ο αιώνα,
  • είχε ξεπεραστεί η κρίση στην οικονομία,
  • αυξήθηκαν τα κρατικά έσοδα,
  • αναζωογονήθηκαν το εμπόριο και η βιοτεχνία.

Οι «κακώσεις» του Νικηφόρου Α΄

Ο Νικηφόρος Α΄ (802-811) πήρε τολμηρά οικονομικά μέτρα, που απέβλεπαν στην ανάκαμψη του εμπορίου και στην αύξηση των εσόδων του κράτους. Οι εχθροί του τα ονόμασαν «κακώσεις», δηλαδή ταλαιπωρίες. Ο χρονογράφος Θεοφάνης καταγράφει τις εξής:

ΚάκωσηΤι όριζε
ΠρώτηΜεταφορά χριστιανών από όλα τα θέματα και εγκατάστασή τους στις σκλαβηνίες (810).
ΔεύτερηΣτρατολόγηση των φτωχών, με εξοπλισμό πληρωμένο από τους συγχωριανούς τους, οι οποίοι όφειλαν να καταβάλουν στο δημόσιο ταμείο και 18,5 χρυσά νομίσματα για κάθε φτωχό.
ΤρίτηΑναθεώρηση των φορολογικών καταλόγων και αύξηση των τελών· κάθε φορολογούμενος πλήρωνε και δύο κεράτια ως έξοδα γραφικής ύλης (πιθανώς ο φόρος δικέρατον).
ΤέταρτηΚατάργηση των κουφισμών, δηλαδή των φοροαπαλλαγών που είχε δώσει η Ειρήνη (797-802).
ΠέμπτηΕίσπραξη του καπνικού φόρου, αναδρομικά, από τους παροίκους των ευαγών ιδρυμάτων.
ΔέκατηΑναγκαστικό δάνειο 12 λιτρών χρυσού στους επιφανείς εφοπλιστές της Κωνσταντινούπολης, με τόκο τέσσερα κεράτια ανά νόμισμα, και υποχρέωση να πληρώνουν και το συνηθισμένο κομμέρκιον.

Ορισμένοι από τους όρους αυτούς χρειάζονται εξήγηση: σκλαβηνίες, πάροικοι, ευαγή ιδρύματα, καπνικός φόρος και κομμέρκιον.

Πόσο ακριβός ήταν ο τόκος

Ένα χρυσό νόμισμα χωριζόταν σε 24 κεράτια. Τα δύο κεράτια της τρίτης κάκωσης αντιστοιχούσαν σε επιβάρυνση 8,33%, ενώ τα τέσσερα κεράτια τόκου της δέκατης έφταναν το 16,66%. Οι δώδεκα λίτρες χρυσού ισοδυναμούσαν με 864 χρυσά νομίσματα (72 νομίσματα η λίτρα).

Το πλοίο του βυζαντινού εμπόρου

Πόσο ζωντανό ήταν το εμπόριο το δείχνει και η τέχνη της εποχής που ακολούθησε: σε πιάτο από την Κόρινθο, γύρω στο 1200, εικονίζεται δικάταρτο εμπορικό πλοίο με τριγωνικά πανιά, το λεγόμενο λατίνι. Το τριγωνικό πανί επέτρεπε στο πλοίο να ταξιδεύει και με πλάγιο άνεμο.