Η εξάπλωση των Αράβων 🕌
Στη διάρκεια του 7ου αιώνα ένας λαός που ως τότε ζούσε στην άκρη του γνωστού κόσμου, οι Άραβες της Αραβικής Χερσονήσου, άλλαξε τον χάρτη της Μεσογείου. Η αφορμή δεν ήταν μόνο στρατιωτική: ήταν μια νέα θρησκεία, το Ισλάμ.
Όροι – κλειδιά της ενότητας 🗝️
- Ισλάμ
- Μουσουλμάνος
- Κοράνι
- Εγίρα
- τζιχάντ (ιερός πόλεμος)
- μάρτυρες πίστης
- χαλίφης
- μάχη Γιαρμούκ
- μάχη Πουατιέ
- διάσπαση ενότητας μεσογειακού κόσμου
α. Ίδρυση και αρχές του Ισλάμ 📜
Η εξάπλωση των Αράβων, που επηρέασε βαθιά την παγκόσμια ιστορία, ήταν συνέπεια της μεταστροφής του λαού αυτού στο Ισλάμ, μονοθεϊστική θρησκεία που ίδρυσε ο Μωάμεθ (περ. 570-632).
Ο Μωάμεθ ήταν οδηγός καραβανιών. Ταξίδευε συχνά στις χώρες της Εγγύς Ανατολής και είχε γνωρίσει από κοντά τον Χριστιανισμό και τον Ιουδαϊσμό. Επηρεασμένος από τις δύο αυτές θρησκείες, διακήρυξε τις αρχές της νέας του θρησκείας. Διώχτηκε όμως το 622 από την πατρίδα του, τη Μέκκα, και κατέφυγε στη Μεδίνα, όπου απέκτησε έναν πυρήνα πιστών οπαδών. Το έτος αυτό, το έτος της Εγίρας, καθιερώθηκε ως αφετηρία του χρονολογικού συστήματος των Αράβων. Κατά την επόμενη δεκαετία (622-632) το Ισλάμ κυριάρχησε σε όλη την Αραβία.
Οι χριστιανοί μετρούν τα χρόνια από τη γέννηση του Χριστού. Οι Άραβες δεν διάλεξαν ως αφετηρία τη γέννηση ή τον θάνατο του Μωάμεθ, αλλά μια φυγή: τη στιγμή που η νέα κοινότητα των πιστών βρήκε καταφύγιο στη Μεδίνα και άρχισε να οργανώνεται.
Το Κοράνι και ο ιερός πόλεμος
Το Κοράνι, το ιερό βιβλίο της νέας θρησκείας, απαιτούσε από τους πιστούς, τους Μουσλίμ, να διαδώσουν το Ισλάμ με ιερό πόλεμο (τζιχάντ) κατά των απίστων. Ωστόσο τους απαγόρευε να ασκήσουν καταναγκασμό στους Χριστιανούς και τους Ιουδαίους. Όσοι έπεφταν στον πόλεμο γίνονταν μάρτυρες της πίστης και εξασφάλιζαν μια θέση στον Παράδεισο.
Το ίδιο το Κοράνι όμως βάζει και όρια στη βία. Καλεί τους πιστούς να μάχονται εναντίον όσων τους πολεμούν, καθώς βαδίζουν στον δρόμο του Θεού, αλλά να μην αμαρτάνουν, «γιατί ο Θεός δεν αγαπά τους αμαρτωλούς». Δικαιολογεί τον πόλεμο ως απάντηση σε άδικη δίωξη: όσοι έδιωξαν τους πιστούς από τον τόπο τους πρέπει με τη σειρά τους να διωχθούν, γιατί οι άδικες διώξεις είναι χειρότερες κι από τον φόνο.
Μια συνηθισμένη παρανόηση είναι ότι οι Άραβες υποχρέωναν όλους τους κατακτημένους να αλλαξοπιστήσουν. Το Κοράνι ρητά απαγόρευε τον καταναγκασμό των Χριστιανών και των Ιουδαίων. Αυτό που τους επέβαλλαν ήταν φορολογία, όχι αλλαγή θρησκείας.
β. Η επέκταση: παράγοντες και συνέπειες 🌍
Οι μαχητές του Ισλάμ, ενωμένοι πια κάτω από την ηγεσία του χαλίφη, εξόρμησαν από την Αραβική Χερσόνησο. Στη μάχη του Γιαρμούκ ο βυζαντινός στρατός ηττήθηκε, και οι Άραβες πέρασαν στις γειτονικές επαρχίες της αυτοκρατορίας και του περσικού κράτους.
Πώς διοικούσαν τους κατακτημένους: η περίπτωση της Αιγύπτου
Ένας άραβας ιστορικός, ο Μπαλαδούρι, διέσωσε τους όρους που επέβαλε στην Αίγυπτο ο στρατηγός Άμρ, ο κατακτητής της Αλεξάνδρειας. Η ρύθμιση δείχνει καθαρά πώς λειτουργούσε η κατάκτηση στην πράξη:
| Ποιος πληρώνει | Τι πληρώνει |
|---|---|
| Κάθε ενήλικος, εκτός από τους άπορους | Κεφαλικός φόρος δύο δηναρίων |
| Κάθε ιδιοκτήτης γης, επιπλέον | Τρεις αρτάβες σιτάρι, δύο δοχεία λάδι, δύο μέλι, δύο ξίδι |
| Οι κάτοικοι συνολικά | Σε κάθε μουσουλμάνο ένα μάλλινο ένδυμα, ένα τουρμπάνι, περισκελίδες και ένα ζευγάρι παπούτσια τον χρόνο |
Οι όροι καταγράφηκαν σε επίσημο έγγραφο: όσο οι κάτοικοι τους τηρούσαν, οι γυναίκες και τα παιδιά τους δεν θα εξανδραποδίζονταν και η περιουσία τους θα έμενε δική τους. Τη συμφωνία προσυπέγραψε ο χαλίφης Ούμαρ Α΄ (634-644), «ηγέτης των πιστών», και έτσι όλη η Αίγυπτος υποβλήθηκε στη φορολογία εγγείου κτήσεως, δηλαδή στη φορολογία της γης και των κτημάτων.
Η συμφωνία της Αιγύπτου δεν είναι απλώς φορολογικός κατάλογος: είναι ένα συμβόλαιο. Ο κατακτημένος πληρώνει και σε αντάλλαγμα κρατά τη ζωή, την οικογένεια και την περιουσία του. Οι άπορoι μάλιστα εξαιρούνται από τον κεφαλικό φόρο.
Η προέλαση στη Δύση
Οι Άραβες προέλασαν ακολούθως κατά μήκος των ακτών της Βόρειας Αφρικής. Μετά την κατάκτηση της Καρχηδόνας (τέλη 7ου αι.) οι στρατιές τους πέρασαν, στις αρχές του 8ου αι., τον πορθμό του Γιβραλτάρ και υπέταξαν το μεγαλύτερο μέρος της Ισπανίας. Τελικά ο Κάρολος Μαρτέλος, μαγιορδόμος των Φράγκων, κατάφερε να αναχαιτίσει την προέλασή τους στο γαλλικό Πουατιέ, βόρεια από τα Πυρηναία (732).
Η προέλαση στην Ανατολή και στη θάλασσα
Στην ανατολή η αραβική προέλαση σταμάτησε στην οροσειρά του Ταύρου, όπου και σταθεροποιήθηκαν τα αραβοβυζαντινά σύνορα.
Οι Άραβες όμως δεν περιορίστηκαν σε χερσαίες επιχειρήσεις: διεκδίκησαν από το Βυζάντιο και την κυριαρχία στη Μεσόγειο. Βασιζόμενοι στην τεχνογνωσία και τη ναυτική εμπειρία των παράκτιων πληθυσμών της Φοινίκης και της Αιγύπτου, ναυπήγησαν και οργάνωσαν έναν αξιόμαχο στόλο. Ακολούθως έγιναν κύριοι της Κύπρου, της Ρόδου, της Κω, της Χίου, της Κυζίκου και πολιόρκησαν δύο φορές την Κωνσταντινούπολη (674-678 και 717-718). Οι βυζαντινοί μαχητές απέκρουσαν και τις δύο φορές τους Άραβες με τη βοήθεια των απόρθητων τειχών της Βασιλεύουσας και τη χρήση του υγρού πυρός.
Οι Άραβες δεν ήταν ναυτικός λαός. Απέκτησαν στόλο επειδή κατέκτησαν περιοχές με μακρά ναυτική παράδοση, τη Φοινίκη και την Αίγυπτο, και αξιοποίησαν τους ναυπηγούς και τους ναυτικούς τους. Η κατάκτηση δεν τους έδωσε μόνο εδάφη, τους έδωσε και τεχνογνωσία.
Το υγρόν πυρ
Το υγρόν πυρ ήταν το μυστικό όπλο των Βυζαντινών. Τα «Ναυμαχικά» του Λέοντος ΣΤ΄ περιγράφουν τρεις τρόπους χρήσης του:
- Ο δρόμωνας έπρεπε να έχει μπροστά στην πλώρη του σιφώνιο, δηλαδή σωλήνα από χαλκό, με τον οποίο εκτόξευε το υγρόν πυρ κατά των εχθρών.
- Εκτοξεύονταν επίσης χύτρες γεμάτες υγρόν πυρ· όταν συντρίβονταν, τα εχθρικά πλοία άρπαζαν εύκολα φωτιά.
- Τέλος, οι στρατιώτες πετούσαν με το χέρι μικρά σιφώνια, τα χειροσίφωνα, κρατώντας τα πίσω από τις σιδερένιες ασπίδες τους, ώστε το υγρόν πυρ να εκτοξεύεται καταπρόσωπο στους εχθρούς.
γ. Οι συνέπειες για τον μεσογειακό κόσμο 🌊
Η αραβική επέκταση στις ακτές της Μεσογείου οδήγησε στη διάσπαση του μεσογειακού κόσμου, που είχε ενοποιηθεί από τους Ρωμαίους. Η θάλασσα που ένωνε έπαψε να ενώνει.
Περαιτέρω, η πολεμική δράση των Αράβων στη στεριά και στη θάλασσα:
- προκάλεσε την εδαφική συρρίκνωση της αυτοκρατορίας,
- οδήγησε στην απώλεια σημαντικών αστικών κέντρων και στην ερήμωση πολλών περιοχών,
- επέφερε τη μείωση της αγροτικής παραγωγής,
- επηρέασε αρνητικά το εσωτερικό και το εξωτερικό εμπόριο του Βυζαντίου.
Οι Άραβες δεν ήταν μόνο στρατός. Στο μεγάλο τέμενος της Δαμασκού, του πρώτου μεγάλου κέντρου του χαλιφάτου, σώζονται εντυπωσιακά ψηφιδωτά — μια τέχνη που οι μουσουλμάνοι τεχνίτες κληρονόμησαν από τον ελληνορωμαϊκό κόσμο και τη μετέτρεψαν σε κάτι δικό τους.