Οι Βούλγαροι και οι σχέσεις τους με το Βυζάντιο ⚔️
Από τα τέλη του 7ου αιώνα η Βυζαντινή Αυτοκρατορία βρήκε στον βαλκανικό χώρο έναν νέο, δυνατό αντίπαλο: τους Βουλγάρους. Μέσα σε λίγες γενιές οι νεοφερμένοι έγιναν κράτος, απέκτησαν δικό τους έθνος και, τελικά, μπήκαν στον κόσμο του βυζαντινού πολιτισμού.
Όροι-κλειδιά 🗝️
- Ίδρυση Βουλγαρικού Κράτους
- Εθνογένεση Βουλγάρων
- Χάνοι
- Πόλεμοι
- Εμπορικές συναλλαγές
- Εκχριστιανισμός
α. Η ίδρυση του Βουλγαρικού Κράτους 📜
Οι Βούλγαροι ήταν φύλο ασιατικής προέλευσης με καλή στρατιωτική και πολιτική οργάνωση. Το 680 νίκησαν τα βυζαντινά στρατεύματα και κατέλαβαν την περιοχή ανάμεσα στον Δούναβη και στον Αίμο. Τότε ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Δ΄ (668-685) υπέγραψε συνθήκη ειρήνης και συμφώνησε να τους παρέχει ετήσιο φόρο.
Η καταβολή ετήσιου φόρου από την αυτοκρατορία δεν ήταν απλώς μια πληρωμή. Ήταν μια έμμεση αναγνώριση του νέου κράτους: το Βυζάντιο παραδεχόταν, χωρίς να το λέει, ότι στα βόρεια σύνορά του υπήρχε πλέον μια δύναμη με την οποία έπρεπε να συνεννοηθεί.
Γιατί διάλεξαν αυτή τη γη
Ο χρονογράφος Θεοφάνης περιγράφει πώς οι Βούλγαροι, καταδιώκοντας τους Ρωμαίους, πέρασαν τον Δούναβη και έφτασαν στη λεγόμενη Βάρνα, κοντά στην Οδησσό — μια παρευξείνεια πόλη με ελληνικό πληθυσμό — και στην ενδοχώρα της. Εκεί είδαν ότι ο τόπος ήταν πολύ ασφαλής:
- Βόρεια τον προστάτευε ο Δούναβης.
- Νότια και ανατολικά τον προστάτευαν οι κλεισούρες του Αίμου και η θάλασσα του Πόντου.
Οι Σλάβοι της χώρας
Οι Βούλγαροι έγιναν κύριοι των γειτονικών σλαβικών φυλών που ονομάζονταν Επτά Γενεές. Δεν τις άφησαν όμως εκεί που τις βρήκαν: τις μετακίνησαν με σχέδιο. Τους Σεβέρεις, μία από αυτές, τους εγκατέστησαν στην περιοχή που απλώνεται από την κλεισούρα των Βερεγάβων προς τα ανατολικά, ενώ τις υπόλοιπες Επτά Γενεές τις τοποθέτησαν στα νότια και δυτικά της χώρας τους, προς την Αβαρία, τη χώρα των Αβάρων. Έτσι οι σλαβικοί πληθυσμοί λειτουργούσαν σαν ζωντανή ασπίδα στα σύνορα. Καθώς η δύναμή τους μεγάλωνε, οι Βούλγαροι άρχισαν να κυριεύουν και κάστρα που ανήκαν στο Ρωμαϊκό Κράτος — γι' αυτό ακριβώς ο αυτοκράτορας αναγκάστηκε να κάνει ειρήνη μαζί τους.
Η εθνογένεση των Βουλγάρων
Στην περιοχή που εποίκισαν, οι Βούλγαροι βρήκαν εγκατεστημένους πολλούς σλαβικούς πληθυσμούς και προσπάθησαν να τους υποτάξουν. Μετά από πολλές συγκρούσεις και αντιπαραθέσεις διαμορφώθηκε το βουλγαρικό έθνος — αυτό που ονομάζουμε εθνογένεση των Βουλγάρων. Στο νέο κράτος οι ολιγάριθμοι, αλλά πολιτικά και στρατιωτικά κυρίαρχοι, Βούλγαροι έδωσαν το όνομα και την οργάνωση, ενώ οι πολυάριθμοι Σλάβοι συγκρότησαν τη λαϊκή βάση και έδωσαν τη γλώσσα.
Το κράτος πήρε το όνομά του από τους Βουλγάρους, όμως η γλώσσα που επικράτησε ήταν σλαβική. Η μειονότητα έδωσε την ταυτότητα και την εξουσία, η πλειονότητα τον καθημερινό λόγο. Είναι το ακριβώς αντίθετο από αυτό που θα περίμενε κανείς.
Ο πολιτισμός των σλαβικών αυτών πληθυσμών δεν είναι γνωστός μόνο από τα κείμενα. Οι αρχαιολόγοι έχουν βρει σλαβικά αγγεία του 7ου αιώνα — απλά χειροποίητα πήλινα σκεύη, χωρίς πλούσια διακόσμηση — που μαρτυρούν την παρουσία τους στον χώρο εκείνη ακριβώς την εποχή που έφταναν οι Βούλγαροι.
β. Οι σχέσεις με το Βυζάντιο 🤝
Στις βυζαντινοβουλγαρικές σχέσεις υπήρξαν περίοδοι μακρών πολέμων. Στα διαλείμματα των πολέμων όμως οι δύο λαοί είχαν εμπορικές συναλλαγές, και οι κανόνες τους ρυθμίζονταν από συνθήκες. Οι ηγεμόνες των Βουλγάρων, οι χάνοι, είχαν μάλιστα υιοθετήσει την ελληνική ως επίσημη γλώσσα τους, όπως πιστοποιούν οι βουλγαρικές επιγραφές.
Τι έλεγαν οι συνθήκες
Ο Θεοφάνης διασώζει δύο συνθήκες. Το 812 ο χάνος Κρούμος έστειλε στον αυτοκράτορα Μιχαήλ Α΄ Ραγκαβέ (811-813) πρεσβεία με αρχηγό τον Δραγομιρ, για να διαπραγματευθεί ειρήνη: ήθελε να ανανεώσει τη συνθήκη που είχε συναφθεί παλαιότερα, το 716, ανάμεσα στον αυτοκράτορα Θεοδόσιο Γ΄ (715-717) και στον χάνο Κορμέσιο.
| Συνθήκη | Όροι |
|---|---|
| 716 (Θεοδόσιος Γ΄ – Κορμέσιος) | Οριζόταν η συνοριακή γραμμή. Προβλεπόταν η προμήθεια ενδυμάτων και κόκκινων δερμάτων αξίας έως και τριάντα χρυσών λιτρών. |
| 812 (Μιχαήλ Α΄ – Κρούμος) | Ανανέωνε την προηγούμενη και πρόσθετε: να εκδίδονται οι πρόσφυγες· οι έμποροι και των δύο χωρών να παρουσιάζονται με σφραγισμένα έγγραφα, αλλιώς τα εμπορεύματά τους να αφαιρούνται και να δημεύονται για το δημόσιο ταμείο. |
Η χρυσή λίτρα ισοδυναμούσε με 72 χρυσά νομίσματα, άρα οι τριάντα λίτρες αντιστοιχούσαν σε 2.160 χρυσά νομίσματα.
Δεν είναι σαφές αν η προμήθεια των ενδυμάτων και των κόκκινων δερμάτων από το Βυζάντιο προς τους Βουλγάρους ήταν φόρος ή αν αφορούσε το εμπόριο. Η πηγή δεν το διευκρινίζει, και οι ιστορικοί δεν έχουν καταλήξει.
Ο όρος για τα σφραγισμένα έγγραφα δείχνει πόσο οργανωμένο ήταν το διασυνοριακό εμπόριο: χωρίς επίσημη σφραγίδα ο έμπορος θεωρούνταν λαθρέμπορος και έχανε όλο του το φορτίο υπέρ του κρατικού ταμείου.
Ο εκχριστιανισμός
Το 864 οι Βούλγαροι δέχτηκαν τον Χριστιανισμό από το Βυζάντιο και εντάχθηκαν στη σφαίρα επιρροής του βυζαντινού πολιτισμού. Ο εκχριστιανισμός άνοιξε νέες προοπτικές στις σχέσεις των Βουλγάρων με το Βυζάντιο: πέρα από τα σύνορα και το εμπόριο, οι δύο λαοί μοιράζονταν πλέον την ίδια πίστη.
Το βουλγαρικό κράτος, από τη μικρή περιοχή ανάμεσα στον Δούναβη και στον Αίμο όπου γεννήθηκε, εξελίχθηκε έτσι σε σταθερό και υπολογίσιμο παράγοντα των Βαλκανίων.