Οι Σλάβοι και οι σχέσεις τους με το Βυζάντιο 🏞️
Όροι – κλειδιά της ενότητας 🗝️
Άβαροι, Σλάβοι, επιδρομές, σκλαβηνίες, στρατιωτική κατάκτηση, εκχριστιανισμός και αφομοίωση Σλάβων.
Ποιοι ήταν οι Σλάβοι και πότε εμφανίστηκαν 🌄
Οι Σλάβοι ήταν νομάδες με ιδιότυπη πολιτική οργάνωση. Στις αρχές του 6ου αιώνα τους βρίσκουμε εγκατεστημένους βόρεια του Δούναβη, δηλαδή ακριβώς έξω από τα σύνορα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Από εκείνη τη στιγμή άρχισαν και οι επιδρομές τους εναντίον του Βυζαντίου.
Στα τέλη του 6ου και στις αρχές του 7ου αιώνα οι Σλάβοι πέρασαν στην επιρροή των Αβάρων.
Οι Άβαροι και οι κοινές επιδρομές 🐎
Οι Άβαροι ήταν λαός ουννικής καταγωγής. Προς τα τέλη του 6ου αιώνα είχαν ιδρύσει μια πανίσχυρη αυτοκρατορία στην Κεντρική Ευρώπη και ενεργούσαν συχνά επιθέσεις στα βαλκανικά εδάφη του Βυζαντίου, παρασύροντας μαζί τους και τους Σλάβους.
Οι δύο επιδρομείς πολιόρκησαν αρκετές φορές τη Θεσσαλονίκη — αλλά χωρίς αποτέλεσμα: η πόλη δεν έπεσε ποτέ στα χέρια τους.
Είναι εύκολο να μπερδευτούν, επειδή επιτίθενται μαζί. Οι Άβαροι όμως είναι λαός ουννικής καταγωγής με δική τους αυτοκρατορία στην Κεντρική Ευρώπη και ισχυρή κεντρική εξουσία, ενώ οι Σλάβοι δεν έχουν έναν μοναδικό αρχηγό. Οι Σλάβοι βρέθηκαν υπό την επιρροή των Αβάρων και τους ακολούθησαν στις επιθέσεις τους.
Οι σκλαβηνίες 🏘️
Από τις αρχές του 7ου αιώνα διάφορες σλαβικές ομάδες προχώρησαν νότια και εγκαταστάθηκαν σε εδάφη της σημερινής ηπειρωτικής Ελλάδας. Εκεί ίδρυσαν τις σκλαβηνίες: πολιτικά αυτόνομες νησίδες σλαβικού πληθυσμού, διάσπαρτες ανάμεσα σε Έλληνες.
Οι σκλαβηνίες δεν σχημάτιζαν ένα ενιαίο σλαβικό κράτος με σύνορα. Ήταν μικρές, ξεχωριστές μεταξύ τους περιοχές, σκορπισμένες μέσα σε ελληνικό πληθυσμό — σαν νησιά μέσα σε θάλασσα. Γι' αυτό και η κάθε μία ήταν πολιτικά αυτόνομη, δηλαδή αποφάσιζε μόνη της για τον εαυτό της.
Από τις λεηλασίες στη συμβίωση 🤝
Οι νεοφερμένοι Σλάβοι επιδόθηκαν αρχικά σε λεηλασίες και επιθέσεις. Έτσι δημιούργησαν σημαντικά προβλήματα στην επικοινωνία της Κωνσταντινούπολης με τις ευρωπαϊκές επαρχίες του Βυζαντίου και ιδίως με τη Θεσσαλονίκη.
Ωστόσο στο πέρασμα του χρόνου ήλθαν σε επαφή με τους ντόπιους ελληνικούς πληθυσμούς, ανέπτυξαν μαζί τους οικονομικές και κοινωνικές σχέσεις και επηρεάστηκαν από τον πολιτισμό τους.
Η πορεία των σχέσεων Σλάβων και Βυζαντίου συνοψίζεται στους όρους-κλειδιά της ενότητας: στρατιωτική κατάκτηση, εκχριστιανισμός και αφομοίωση των Σλάβων.
Η σχέση Σλάβων και ντόπιων πληθυσμών δεν ήταν από την αρχή ειρηνική. Πρώτα ήρθαν οι λεηλασίες και οι επιθέσεις· η ειρηνική συμβίωση και η πολιτισμική επιρροή ήρθαν αργότερα, με το πέρασμα του χρόνου.
Πώς πολεμούσαν οι Σλάβοι ⚔️
Ένα βυζαντινό στρατιωτικό εγχειρίδιο, το Στρατηγικόν του Μαυρικίου, περιγράφει αναλυτικά τις συνήθειες των Σλάβων στη μάχη — γιατί ακριβώς αυτές έπρεπε να ξέρει ένας βυζαντινός στρατηγός για να τους αντιμετωπίσει.
Επειδή ζουν ληστρική ζωή, οι Σλάβοι συνηθίζουν να επιχειρούν επιθέσεις κατά των εχθρών τους σε δασώδεις, στενούς και κρημνώδεις τόπους. Χρησιμοποιούν κατάλληλα τις ενέδρες και κάνουν ξαφνικές επιθέσεις τόσο στη διάρκεια της νύχτας όσο και της μέρας, επινοώντας πολλά μέσα.
Είναι επίσης εμπειρότατοι στη διάβαση των ποταμών και μένουν καρτερικά μέσα στο νερό. Συχνά καταδύονται στα βάθη του νερού και κρατούν στο στόμα τους μακριά κούφια καλάμια που φτάνουν ως την επιφάνεια. Ξαπλωμένοι ανάσκελα στον βυθό αναπνέουν μέσα από τα καλάμια και αντέχουν για πολλές ώρες, έτσι που δεν γίνονται αντιληπτοί.
Το κόλπο με το κούφιο καλάμι είναι η ίδια ακριβώς ιδέα με τον σημερινό αναπνευστήρα (snorkel): ένας σωλήνας φέρνει αέρα από την επιφάνεια στο στόμα. Οι Σλάβοι το χρησιμοποιούσαν όμως όχι για να δουν τον βυθό, αλλά για να εξαφανιστούν από τα μάτια του εχθρού για ώρες.
Θεσμοί, γλώσσα και εμφάνιση των Σλάβων 👥
Ο βυζαντινός ιστορικός Προκόπιος περιγράφει στο έργο του Υπέρ πολέμων πώς ζούσαν οι σλαβικές φυλές.
Η πολιτική τους οργάνωση
Οι φυλές αυτές δεν υπακούουν στην κυριαρχία ενός μόνον ανδρός, αλλά από παλιά διαβιούν υπό καθεστώς «δημοκρατίας». Γι' αυτό αποφασίζουν από κοινού για τα συμφέροντά τους και για τα δύσκολα ζητήματα.
Ο Προκόπιος δεν εννοεί το πολίτευμα της αρχαίας Αθήνας. Χρησιμοποιεί τη λέξη με τη σημασία «κυριαρχία των δήμων, έλλειψη κεντρικής εξουσίας, αναρχία». Την ίδια σημασία είχε στο μυαλό του επειδή γνώριζε καλά τη συμπεριφορά των δήμων του Ιπποδρόμου κατά τη στάση του Νίκα. Για τον Προκόπιο, δηλαδή, η λέξη έχει αρνητικό χρώμα: σημαίνει αταξία, όχι λαϊκή εξουσία.
Η εμφάνιση και η γλώσσα τους
Μερικοί Σλάβοι δεν φορούν χιτώνα ή πανωφόρι (τριβώνιον), αλλά μόνο παντελόνια (αναξυρίδες) ως τη μέση τους, και έτσι ημίγυμνοι ρίχνονται εναντίον των εχθρών.
Μιλούν μία και μοναδική, εντελώς «βάρβαρη» γλώσσα — δηλαδή μία κοινή γλώσσα για όλες τις φυλές, ακατανόητη στους Βυζαντινούς.
Ως προς τη σωματική τους διάπλαση, είναι όλοι τους εξαιρετικά ψηλοί και δυνατοί. Όσο αφορά το χρώμα του δέρματος και των μαλλιών, ο Προκόπιος σημειώνει ότι δεν είναι ούτε εντελώς λευκοί και ξανθοί ούτε μελαμψοί, αλλά όλοι τους κοκκινωποί.
Η διευκρίνιση «ούτε λευκοί και ξανθοί ούτε μελαμψοί» δεν είναι τυχαία. Ο Προκόπιος ξεχωρίζει τους Σλάβους από τους ξανθούς γερμανικούς λαούς της βόρειας Ευρώπης και από τους σκουρόχρωμους λαούς του νότου που ήδη γνώριζαν οι αναγνώστες του. Η περιγραφή είναι, με άλλα λόγια, ένας τρόπος να πει: αυτοί είναι κάτι καινούριο.