Ο Ιουστινιανός και το έργο του 👑
Ο Ιουστινιανός Α΄ (527-565) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους ηγέτες της πρώιμης βυζαντινής ιστορίας. Όλη του η δράση συνοψίζεται σε ένα σύνθημα-πρόγραμμα: Ένα κράτος, μία εκκλησία, μία νομοθεσία. Θέλησε δηλαδή μία αυτοκρατορία ενωμένη πολιτικά, μία κοινή πίστη και ένα ενιαίο, ξεκάθαρο σύστημα νόμων για όλους τους υπηκόους.
Εσωτερική πολιτική 🛡️
Για να εφαρμόσει το πρόγραμμα αυτό, ο αυτοκράτορας χρειάστηκε πρώτα να επιβάλει την εξουσία του μέσα στην ίδια την πρωτεύουσα.
Η Στάση του Νίκα (532)
Στην Κωνσταντινούπολη μεγάλη δύναμη είχαν οι δήμοι του Ιπποδρόμου, οι Πράσινοι και οι Βένετοι. Έμοιαζαν με αθλητικά σωματεία, είχαν όμως και πολιτική ισχύ. Το 532 οι δήμοι μαζί με τον λαό της Κωνσταντινούπολης ξεσηκώθηκαν σε μια εξέγερση που ονομάστηκε Στάση του Νίκα.
Ο Ιουστινιανός κατέστειλε την εξέγερση με αποφασιστικότητα και σε συνεργασία με την ικανότατη σύζυγό του Θεοδώρα. Στη συνέχεια ενίσχυσε την αυτοκρατορική εξουσία και περιόρισε σημαντικά τη δύναμη των δήμων.
Ο Ιππόδρομος ήταν ο χώρος όπου εκφραζόταν η λαϊκή βούληση. Εκεί ο λαός έβλεπε από κοντά τον αυτοκράτορα, τον επευφημούσε ή τον αποδοκίμαζε. Γι' αυτό μια αναταραχή στις κερκίδες μπορούσε να γίνει πολιτική κρίση για ολόκληρο το κράτος.
Η κωδικοποίηση του Ρωμαϊκού Δικαίου ⚖️
Το διαρκέστερο έργο του αυτοκράτορα υπήρξε η κωδικοποίηση του Ρωμαϊκού Δικαίου. Το πλήθος και οι αντιφάσεις των νόμων δυσκόλευαν την ομαλή απονομή της δικαιοσύνης, γι' αυτό ο Ιουστινιανός συνέστησε επιτροπή ειδικών για την αναθεώρηση του ισχύοντος Δικαίου.
Ο ιστορικός Προκόπιος περιγράφει το πρόβλημα και τη λύση του: ο Ιουστινιανός βρήκε τους νόμους σκοτεινούς λόγω του υπερβολικού πλήθους τους και μπερδεμένους εξαιτίας των αντιφάσεών τους· τους καθάρισε από τα περιττά και απατηλά λόγια, παραμέρισε τις αποκλίσεις τους και τους έδωσε διαρκή ισχύ.
Μέσα σε μια πενταετία (529-534) εκδόθηκαν τρία έργα, ενώ ένα τέταρτο ακολούθησε αργότερα:
| Έργο | Τι περιλάμβανε |
|---|---|
| Ιουστινιάνειος Κώδικας | Τους αυτοκρατορικούς νόμους που ίσχυαν πριν από τον Ιουστινιανό |
| Πανδέκτης | Τις γνώμες των ρωμαίων νομικών |
| Εισηγήσεις | Εγχειρίδιο για τους αρχάριους σπουδαστές της Νομικής |
| Νεαρές | Τους νέους νόμους, που εκδόθηκαν μετά το 534 |
Οι Νεαρές (δηλαδή «νέοι νόμοι») γράφηκαν οι περισσότερες στα ελληνικά, γιατί οι υπήκοοι του ανατολικού τμήματος κυρίως δεν κατανοούσαν τη λατινική.
Το Ιουστινιάνειο Δίκαιο αποτέλεσε τη βάση του Δικαίου της Νεότερης Ευρώπης. Πολλά από όσα ισχύουν σήμερα στα ευρωπαϊκά δικαστήρια πατούν πάνω σε αυτή τη νομοθετική δουλειά του 6ου αιώνα.
Εξωτερική πολιτική 🌍
Η εξωτερική πολιτική του Ιουστινιανού απέβλεπε στην αποκατάσταση της Ρωμαϊκής Οικουμένης, δηλαδή στην ανόρθωση της ρωμαϊκής εξουσίας στη Δύση.
Οι πόλεμοι στη Δύση
- Βανδαλικό Βασίλειο (Β. Αφρική): καταλύθηκε εύκολα και γρήγορα (533-534).
- Οστρογοτθικό Βασίλειο (Ιταλία): οι αγώνες για την κατάκτησή του υπήρξαν μακροί και σκληροί (535-555).
- Βησιγοτθικό Βασίλειο (Ισπανία): ανακτήθηκαν μόνο οι παράκτιες περιοχές στα νοτιοανατολικά.
Ο Γελίμερος, ο τελευταίος βασιλιάς των Βανδάλων, καταδιωκόμενος στο όρος Παπούα, έστειλε στον βυζαντινό αξιωματικό Φάρα ένα παράξενο γράμμα: ζητούσε μια κιθάρα, ένα καρβέλι ψωμί και ένα σφουγγάρι. Ήθελε το ψωμί επειδή είχε καιρό να δει ψημένο ψωμί, το σφουγγάρι για το άρρωστο από την απλυσιά μάτι του, και την κιθάρα για να τραγουδήσει το τραγούδι που είχε συνθέσει για τη συμφορά του. Ο Φάρας λυπήθηκε βαθιά και του τα έστειλε όλα.
Η Ανατολή και τα Βαλκάνια
Πολύ επικίνδυνη έγινε η κατάσταση στην Ανατολή, όταν ο πέρσης μεγάλος βασιλιάς Χοσρόης Α΄ κατέλαβε εκτεταμένες περιοχές. Ωστόσο με τη συνθήκη του 562 η εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις της εποχής, το Βυζάντιο και την Περσία, αποκαταστάθηκε.
Στη γραμμή του Δούναβη και στη Χερσόνησο του Αίμου ο Ιουστινιανός έκτισε πολλά φρούρια και δαπάνησε τεράστια ποσά για την εξαγορά της ειρήνης. Δεν μπόρεσε όμως να αναχαιτίσει τις καταστροφικές εισβολές των Σλάβων και άλλων λαών στις ευρωπαϊκές επαρχίες.
Οι κατακτήσεις στη Δύση μοιάζουν θρίαμβος, το τίμημα όμως ήταν βαρύ. Η εξωτερική πολιτική του Ιουστινιανού ήταν σύμφωνη με τη ρωμαϊκή παράδοση και πολύ φιλόδοξη, αλλά ξεπερνούσε τις δυνατότητες του κράτους: οι πόλεμοι σε Δύση και Ανατολή απογύμνωσαν από στρατεύματα τις ευρωπαϊκές επαρχίες και άδειασαν τα κρατικά ταμεία. Έτσι εξασθένισε η διεθνής θέση του Βυζαντίου, με ολέθριες συνέπειες για την εδαφική ακεραιότητα του κράτους επί των διαδόχων του.
Κτίσματα και Αγία Σοφία 🏛️
Ιδιαίτερα φιλόδοξο υπήρξε και το οικοδομικό πρόγραμμα του Ιουστινιανού. Κατασκευάστηκε μεγάλος αριθμός έργων που εξυπηρετούσαν:
- την άμυνα: φρούρια και τείχη
- τη θρησκεία: ναοί
- την υποδομή και την κοινή ωφέλεια: δρόμοι, γέφυρες, υδραγωγεία, αποθήκες σιτηρών
Λίγα από αυτά άντεξαν στο πέρασμα του χρόνου, όπως οι οχυρώσεις της συριακής Σεργιούπολης (σημερινή Resafa) και η Αγια Σοφία στην Κωνσταντινούπολη.
Ο νέος ρυθμός: βασιλική μετά τρούλου
Η Αγια Σοφία είναι το λαμπρότερο κτίσμα της βυζαντινής τέχνης. Εκπροσωπεί τον νέο ρυθμό βασιλική μετά τρούλου, που προήλθε από τον συνδυασμό δύο διαφορετικών ιδεών:
| Στοιχείο | Τι έφερε στον νέο ρυθμό |
|---|---|
| Βασιλική | Τον κατά μήκος άξονα των μακρόστενων ρωμαϊκών κτιρίων |
| Περίκεντρο κτίριο | Τον καθ' ύψος άξονα των κυκλικών ή πολυγωνικών κτιρίων |
Ο συνδυασμός αυτός εφαρμόστηκε πρώτη φορά στον ναό της Αγίας Ειρήνης και εξέφραζε την αγάπη του Ιουστινιανού Α΄ για τις μνημειώδεις κατασκευές.
Είναι εύκολο να νομίσει κανείς ότι ο ρυθμός «βασιλική μετά τρούλου» γεννήθηκε στην Αγία Σοφία. Ο συνδυασμός δοκιμάστηκε πρώτα στην Αγία Ειρήνη· η Αγία Σοφία είναι η μεγαλειώδης ολοκλήρωσή του, όχι η αφετηρία του.
Πώς είναι φτιαγμένη η Αγία Σοφία
Οι αρχιτέκτονες Ανθέμιος από τις Τράλλεις και Ισίδωρος από τη Μίλητο της Μ. Ασίας επεξεργάστηκαν τα σχέδια και διεύθυναν τις εργασίες κατασκευής (532-537). Έδωσαν έμφαση στο κέντρο, δηλαδή στον καθ' ύψος άξονα του ναού.
- Το κτίριο είναι σχεδόν τετράγωνο (76 Χ 71 μ.).
- Τέσσερις ογκώδεις πεσσοί σχηματίζουν το κεντρικό τετράγωνο.
- Οι πεσσοί συνδέονται με τόξα που σχηματίζουν ημισφαιρικά τρίγωνα και δημιουργούν ένα στεφάνι.
- Πάνω στο στεφάνι αυτό στηρίζεται ο τεράστιος τρούλος.
Ο τρούλος, όπως έγραψε ο Προκόπιος, μοιάζει να κρέμεται από τον ουρανό. Το φως εισδύει άπλετο από τα παράθυρά του και πλημμυρίζει το εσωτερικό του ναού. Ο ίδιος ιστορικός εξαίρει το κάλλος και το μέγεθος της Αγίας Σοφίας.
Από τους τριάντα δύο ναούς που ο Ιουστινιανός έχτισε στην Κωνσταντινούπολη, η Αγία Σοφία ήταν η μόνη που άντεξε στον χρόνο. Υμνήθηκε και έγινε σύμβολο και πηγή έμπνευσης όχι μόνο για τον μεσαιωνικό αλλά και για τον νεότερο Ελληνισμό.