Η πάλη της Ορθοδοξίας με τις αιρέσεις και την αρχαία θρησκεία ⛪
Τον 4ο και τον 5ο αιώνα ο Χριστιανισμός δίνει δύο μάχες ταυτόχρονα. Η μία είναι εσωτερική: με τις αιρέσεις, δηλαδή με χριστιανούς που ερμήνευαν διαφορετικά το πρόσωπο του Χριστού. Η άλλη είναι εξωτερική: με την αρχαία θρησκεία των θεών του Ολύμπου. Και από τις δύο η αυτοκρατορία θα βγει αλλαγμένη.
Όροι-κλειδιά της ενότητας 🗝️
Αιρέσεις, Αρειανισμός, Νεστοριανισμός, Μονοφυσιτισμός, οικουμενικές σύνοδοι Κωνσταντινούπολης (381), Εφέσου (431) και Χαλκηδόνας (451), Μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας, σύνθεση Χριστιανισμού-Ελληνισμού.
Ο αγώνας κατά των αιρέσεων ⚔️
Το Κράτος στήριξε την Εκκλησία υλικά και ηθικά. Συνάμα όμως αναμείχθηκε στις δογματικές διαμάχες. Έτσι τα θεολογικά προβλήματα συνδυάστηκαν με τις πολιτικές σκοπιμότητες: μια θεολογική διαφωνία μπορούσε να γίνει πολιτικό πρόβλημα και το αντίστροφο.
Ο νόμος του Θεοδοσίου Α΄ για τους αιρετικούς
Ο Θεοδόσιος Α΄ όρισε με νόμο ποια πίστη ήταν η επίσημη. Στον Θεοδοσιανό Κώδικα διαβάζουμε ότι όλοι οι λαοί που κυβερνά το κράτος οφείλουν να ασκούν τη θρησκεία που ο απόστολος Πέτρος παρέδωσε στους Ρωμαίους, ώστε να πιστεύουν στη μία θεότητα του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, στην ευσεβή Τριάδα. Όσοι ακολουθούν τον νόμο αυτό διατάζεται να αποκαλούνται καθολικοί χριστιανοί. Οι άλλοι θεωρούνται «ανόητοι και μανιώδεις»: πρέπει να υπομένουν την ατιμία του αιρετικού δόγματος, οι τόποι των συγκεντρώσεών τους να μην ονομάζονται εκκλησίες, και να τιμωρούνται πρώτα από τη θεία εκδίκηση και έπειτα από την τιμωρία της αυτοκρατορικής ισχύος.
Στο κείμενο αυτό «καθολικοί» δεν σημαίνει Ρωμαιοκαθολικοί, όπως σήμερα. Δηλώνει τους χριστιανούς που δέχονται τις αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων και αντιτίθενται στις αιρέσεις. Ο διαχωρισμός Καθολικών και Ορθοδόξων που ξέρουμε σήμερα θα έρθει πολύ αργότερα.
Ο Αρειανισμός
Η αίρεση που κυριάρχησε κατά τον 4ο αι. ήταν ο Αρειανισμός. Δίδασκε ότι ο Υιός είναι δημιούργημα του Πατρός, αμφισβητώντας έτσι τη θεότητά του. Προκάλεσε μεγάλες αντιπαραθέσεις και είχε ευρύτατη διάδοση: όχι μόνο ανάμεσα στους υπηκόους της αυτοκρατορίας, αλλά και ανάμεσα στους Γότθους και τα άλλα γερμανικά φύλα — με εξαίρεση τους Φράγκους. Καταδικάστηκε από τις οικουμενικές συνόδους της Νίκαιας (325) και της Κωνσταντινούπολης (381).
Ο Αρειανισμός δεν έμεινε υπόθεση της αυτοκρατορίας. Τα γερμανικά φύλα που εγκαταστάθηκαν στη Δύση ήταν κατά κανόνα αρειανοί, ενώ οι Φράγκοι ήταν η μεγάλη εξαίρεση. Αυτή η θρησκευτική διαφορά χώριζε για καιρό τους νέους κατακτητές από τον ντόπιο πληθυσμό.
Οι διαμάχες του 5ου αιώνα: Νεστοριανισμός και Μονοφυσιτισμός
Οι δογματικές διαμάχες αναζωπυρώθηκαν κατά τον 5ο αι. Συχνά, κάτω από τον θρησκευτικό μανδύα, κάλυπταν τοπικές και πολιτιστικές διαφορές: μια περιοχή που ένιωθε παραγκωνισμένη έβρισκε στη θεολογική διαφωνία έναν τρόπο να το εκφράσει. Το ερώτημα τώρα αφορούσε τη σχέση της θείας και της ανθρώπινης φύσης στο πρόσωπο του Χριστού.
| Αίρεση | Τι υποστήριζε | Πού καταδικάστηκε |
|---|---|---|
| Νεστοριανισμός | Τόνιζε την υπεροχή της ανθρώπινης φύσης του Χριστού | Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος της Εφέσου (431) |
| Μονοφυσιτισμός | Η θεία φύση απορρόφησε την ανθρώπινη στο πρόσωπο του Χριστού | Δ΄ Οικουμενική Σύνοδος της Χαλκηδόνας (451) |
Οι δύο αιρέσεις είναι, με μια έννοια, αντίθετες μεταξύ τους: οι Μονοφυσίτες υποστήριζαν ακριβώς το αντίστροφο από αυτό που πρέσβευαν οι Νεστοριανοί. Ο Μονοφυσιτισμός, παρότι καταδικάστηκε στη Χαλκηδόνα, κυριάρχησε στις ανατολικές επαρχίες του Βυζαντινού Κράτους: στη Συρία, την Παλαιστίνη και την Αίγυπτο.
Πώς είδαν οι Μονοφυσίτες την κεντρική εξουσία
Οι αιρετικοί είχαν και τη δική τους οπτική. Ο Μιχαήλ ο Σύρος, μονοφυσίτης ο ίδιος, γράφει ότι ο Ηράκλειος δεν επέτρεπε στους δικούς του ομόθρησκους να παρουσιαστούν μπροστά του και δεν δεχόταν τα παράπονά τους για τις εκκλησίες που τους είχαν αφαιρεθεί. Γι' αυτό, λέει, ο θεός της εκδίκησης, βλέποντας τη σκληρότητα των Ρωμαίων που λεηλατούσαν τις εκκλησίες και τα μοναστήρια τους, έφερε από τον νότο «τους γιους του Ισμαήλ», δηλαδή τους Άραβες, για να τους ελευθερώσουν από τον φανατισμό των Ρωμαίων.
Ο συγγραφέας αυτός αποκαλεί «Ορθόδοξους» τους οπαδούς της δικής του αίρεσης, γιατί για εκείνον η σωστή πίστη είναι η δική του. Το κείμενό του δείχνει πώς ένιωθαν οι Μονοφυσίτες, όχι ποιος είχε δίκιο. Όταν διαβάζουμε μια πηγή, ρωτάμε πάντα ποιος τη γράφει και για ποιον.
Μέτρα κατά της αρχαίας θρησκείας 🏺
Προς τα τέλη του 4ου αι. κρίθηκε οριστικά η αντιπαράθεση μεταξύ αρχαίας θρησκείας και Χριστιανισμού.
Ο αυτοκράτορας Ιουλιανός (361-363) έκανε την τελευταία απόπειρα να ξαναφέρει στη ζωή τη λατρεία των θεών του Ολύμπου και να περιορίσει το δικαίωμα των χριστιανών να διδάσκουν σε μη χριστιανικά σχολεία. Η προσπάθειά του απέτυχε: οι ιδέες του ήταν ανεδαφικές για την εποχή του. Η αποτυχία φάνηκε και στην πράξη — στην Αντιόχεια, όταν επιχείρησε να τελέσει θυσία ζώου στον ναό του Απόλλωνος, στο ειδυλλιακό προάστιο Δάφνη, δοκίμασε πικρές απογοητεύσεις, καθώς η παλιά λατρεία είχε ήδη εγκαταλειφθεί από τον κόσμο.
Ο Θεοδόσιος Α΄ (379-395) έδωσε το οριστικό πλήγμα στην αρχαία θρησκεία:
- Έκλεισε τους ναούς και τα μαντεία της.
- Απαγόρευσε τους Ολυμπιακούς Αγώνες και τα Ελευσίνια Μυστήρια (392-393 μ.Χ.).
Το αυτοκρατορικό διάταγμα του 392 μ.Χ.
Το διάταγμα χτυπά την καρδιά της αρχαίας λατρείας, τη θυσία. Ορίζει ότι κανένας απολύτως, από οποιαδήποτε τάξη ανθρώπων και αν προέρχεται, δεν επιτρέπεται να σφάζει αθώα ζώα σε καμιά πόλη για να προσφέρει θυσία σε «αναίσθητα σύμβολα». Όποιος τολμήσει να θυσιάσει σφάγιο ή να κάνει μαντική με τα εντόσθια σφαγμένου ζώου, να θεωρηθεί παραδειγματικά ένοχος εσχάτης προδοσίας, ακόμη κι αν δεν επιβουλεύθηκε τη ζωή των ηγεμόνων.
Η εσχάτη προδοσία ήταν το βαρύτερο έγκλημα του ρωμαϊκού δικαίου — η επιβουλή κατά του κράτους και του αυτοκράτορα. Το να εξισώνεται μια θυσία μ' αυτό δείχνει πόσο απόλυτα είχε ταυτιστεί πια το κράτος με τη νέα θρησκεία.
Από τη σύγκρουση στη σύνθεση Χριστιανισμού-Ελληνισμού 🏛️
Το κύμα βίας
Στα τέλη του 4ου και στις αρχές του 5ου αι. ένα κύμα βίας ξέσπασε κατά των μνημείων του αρχαίου κόσμου και των οπαδών της αρχαίας θρησκείας. Το πλήθος, οδηγούμενο από ορισμένους ακραίους και φανατικούς Χριστιανούς, γκρέμιζε ή μετέβαλε σε εκκλησίες τους αρχαίους ναούς και κατέστρεφε τα γυμνά αγάλματα.
Ο ρήτορας Λιβάνιος, οπαδός της αρχαίας θρησκείας, απευθύνθηκε στον ίδιο τον Θεοδόσιο για να διαμαρτυρηθεί. Του θυμίζει ότι ο αυτοκράτορας δεν είχε διατάξει να μένουν κλειστά τα ιερά ούτε είχε απαγορεύσει τη φωτιά, το λιβάνι και τα θυμιάματα στους ναούς και τους βωμούς. Οι μοναχοί όμως, γράφει, ορμούν στα ιερά — άλλοι κρατώντας ξύλα, πέτρες και σίδερα και άλλοι με τα χέρια και τα πόδια. Έπειτα όλα γίνονται λεία: γκρεμίζονται οι στέγες, ισοπεδώνονται οι τοίχοι, συντρίβονται τα αγάλματα, ξηλώνονται οι βωμοί, ενώ οι ιερείς πρέπει ή να σιωπήσουν ή να πεθάνουν.
Οι διώξεις αυτές είχαν και ανθρώπινα θύματα. Ένα από αυτά ήταν η φιλόσοφος Υπατία από την Αλεξάνδρεια.
Μην μπερδεύεις τα δύο. Το κράτος απαγόρευσε τη λατρεία με νόμο· οι καταστροφές των μνημείων ήταν έργο φανατισμένων πληθών και μοναχών. Ο Λιβάνιος στηρίζει ακριβώς σ' αυτό τη διαμαρτυρία του: κατηγορεί τους δράστες ότι ενεργούν χωρίς αυτοκρατορική εντολή.
Οι Μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας
Μια εντελώς άλλη στάση απέναντι στον Ελληνισμό υποδεικνύουν οι Μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας: ο Μέγας Βασίλειος, ο Γρηγόριος Νύσσης, ο Γρηγόριος Ναζιανζηνός και ο Ιωάννης Χρυσόστομος. Οι εξαίρετοι αυτοί εκπρόσωποι της χριστιανικής διανόησης — της ρητορείας και της θεολογίας — έδρασαν στη διάρκεια του 4ου αι. και είχαν σπουδάσει στις φημισμένες σχολές της Αθήνας και των άλλων κέντρων του Ελληνισμού.
Η στάση τους ήταν διπλή:
- Στράφηκαν συχνά κατά της αρχαίας ελληνικής θρησκείας.
- Παράλληλα αξιοποίησαν την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, για να διαμορφώσουν το δόγμα της Τριαδικής Θεότητας και να αντιμετωπίσουν τις αιρέσεις.
Πρότειναν την επιλεκτική αξιοποίηση των κλασικών κειμένων, με τον τρόπο της μέλισσας που παίρνει από τα άνθη μόνο ό,τι χρειάζεται — η εικόνα ανήκει στον Μέγα Βασίλειο. Με τη στάση τους αυτή, οι Πατέρες διευκόλυναν τον διάλογο και τη σύνθεση Χριστιανισμού και Ελληνισμού.
Η μέλισσα δεν αποφεύγει τα λουλούδια ούτε τα τρώει όλα: πηγαίνει σε αυτά, παίρνει μόνο ό,τι της χρειάζεται και φτιάχνει κάτι δικό της. Έτσι, λέει ο Βασίλειος, πρέπει να διαβάζει ο χριστιανός νέος τα αρχαία κείμενα. Είναι η εικόνα που έσωσε την αρχαία γραμματεία μέσα στον χριστιανικό κόσμο.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι ίδιοι άνθρωποι που πολέμησαν τον Αρειανισμό ήταν και εκείνοι που κράτησαν ζωντανή την ελληνική παιδεία: χρησιμοποίησαν τα εργαλεία της αρχαίας φιλοσοφίας για να διατυπώσουν με ακρίβεια τι πιστεύει η Εκκλησία. Από αυτή τη συνάντηση προέκυψε μια νέα πολιτιστική σύνθεση, που θα σφραγίσει τον βυζαντινό και τον μεσαιωνικό κόσμο.