Εξελίξεις ως τις αρχές του 6ου αιώνα 📜

Κατά τον 4ο και τον 5ο αιώνα μ.Χ. η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία εξακολουθούσε να είναι κυρίως ένα μεσογειακό κράτος. Οι αυτοκράτορες, που είχαν πλέον την έδρα τους στην Κωνσταντινούπολη, προσπάθησαν να τονώσουν την οικονομία και να λύσουν τα πολιτικά προβλήματα της εποχής τους.

Όροι-κλειδιά 🗝️

Παρεμβατική οικονομική πολιτική, εκχρηματισμένη οικονομία, μεγάλοι γαιοκτήμονες, πάροικοι, μακρινό εμπόριο, μπαχαρικά, γερμανικό πρόβλημα, αντιγερμανικό κόμμα, Πανεπιστήμιο Κωνσταντινούπολης, Θεοδοσιανός Κώδικας.

Σημαντικοί αυτοκράτορες 🏛️

α. Οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα 💰

Η οικονομία του Πρώιμου Βυζαντινού Κράτους είχε τέσσερα βασικά χαρακτηριστικά:

• Η κύρια πηγή πλούτου ήταν η γεωργία.
• Το κράτος ακολουθούσε παρεμβατική πολιτική, προσπαθώντας να καθορίσει το ίδιο τις οικονομικές εξελίξεις.
• Στις εμπορικές συναλλαγές χρησιμοποιούνταν ευρύτατα το νόμισμα, ενώ οι ανταλλαγές είδους με είδος ήταν περιορισμένες. Αυτό ακριβώς σημαίνει ο όρος εκχρηματισμένη οικονομία.
• Στο ανατολικό τμήμα, ως τα μέσα του 6ου αιώνα, οι πόλεις είχαν βαρύνουσα οικονομική σημασία.

Η γη περνά στα χέρια των λίγων

Στην ύπαιθρο η γη άρχισε να συγκεντρώνεται στα χέρια των μεγάλων γαιοκτημόνων. Αυτοί μετέτρεπαν τους καταχρεωμένους μικροϊδιοκτήτες σε εξαρτημένους αγρότες, τους πάροικους.

Η ενοικίαση της γης από τον πάροικο ήταν χρονικά απεριόριστη και κληρονομική: περνούσε δηλαδή από τον πατέρα στον γιο. Συγχρόνως όμως ο πάροικος ήταν προσδεμένος στο χωράφι που καλλιεργούσε — δεν είχε δικαίωμα να το αφήσει και να φύγει.

Πώς έμοιαζε το κτήμα ενός τέτοιου γαιοκτήμονα; Το κέντρο του ήταν η έπαυλη (στα λατινικά villa), ένα πολυτελές αγροτικό αρχοντικό με πλούσια διακόσμηση. Σε μια έπαυλη της Θάβρακας, στη σημερινή Τυνησία, το δάπεδο ήταν στρωμένο με μωσαϊκό — ψηφιδωτό φτιαγμένο από χιλιάδες μικρές έγχρωμες πέτρες. Η πολυτέλεια αυτή δείχνει καθαρά την απόσταση ανάμεσα στους λίγους ιδιοκτήτες και τους πολλούς πάροικους που δούλευαν τη γη τους.

Φόροι, φτώχεια και ταραχές

Οι φόροι έπλητταν βαρύτερα τον αγροτικό παρά τον αστικό πληθυσμό. Έτσι πολλοί αγρότες αναγκάζονταν να εγκαταλείψουν τη γη τους και:

• είτε να καταφύγουν στις μονές,
• είτε να μετακομίσουν στις μεγαλουπόλεις, διογκώνοντας τον πληθυσμό τους.

Ο πολυάριθμος πληθυσμός των πόλεων υπέφερε από τη φτώχεια και γι' αυτό προκαλούσε συχνά ταραχές. Για να τις αποτρέψουν, οι αρχές των μεγαλουπόλεων και ειδικά της Κωνσταντινούπολης συνήθιζαν να διανέμουν δωρεάν σιτάρι και να οργανώνουν θεάματα στον Ιππόδρομο.

Το μακρινό εμπόριο 🌍

Από την άλλη μεριά, η επέκταση της βυζαντινής επιρροής στις χώρες της Ερυθράς Θάλασσας (Αιθιοπία και Υεμένη), ιδίως στα χρόνια του Ιουστίνου Α΄, διευκόλυνε την ανάπτυξη και αύξησε τα κέρδη του μακρινού εμπορίου.

Από τον δρόμο της Ερυθράς Θάλασσας Έλληνες και Σύροι έμποροι μετέφεραν στις ακτές της Μεσογείου και στην Κωνσταντινούπολη τα προϊόντα πολυτελείας της Ανατολής: μετάξι, μπαχαρικά και άλλα.

Το εμπόριο αυτό στηριζόταν σε λιμάνια με μεγάλες αποθήκες, όπου τα φορτία ξεφορτώνονταν και φυλάσσονταν πριν προωθηθούν παραπέρα. Τέτοιο ήταν, για παράδειγμα, το λιμάνι των Κεγχρεών, το λιμάνι της Κορίνθου στον Σαρωνικό Κόλπο.

Το βυζαντινό νόμισμα και το κύρος του

Πόσο μεγάλο ήταν το κύρος του βυζαντινού νομίσματος το δείχνει μια ιστορία που κατέγραψε ο ταξιδιώτης και συγγραφέας Κοσμάς Ινδικοπλεύστης στη Χριστιανική Τοπογραφία:

Γύρω στο 525, ένας έμπορος από την Αδούλη (λιμάνι της Αιθιοπίας), ο Σώπατρος, πήγε για εμπορικές υποθέσεις στο νησί Ταπροβάνη — τη σημερινή Σρι Λάνκα, νότια των Ινδιών. Εκεί είχε αγκυροβολήσει και ένα περσικό πλοίο. Οι άρχοντες και οι τελώνες του νησιού οδήγησαν και τις δύο ομάδες μπροστά στον βασιλιά, ο οποίος ζήτησε να του φέρουν τα δύο νομίσματα. Το βυζαντινό ήταν από καθαρό χρυσάφι, λαμπερό και όμορφο. Το περσικό μιλιαρήσιο ήταν ασημένιο και δεν μπορούσε να συγκριθεί μαζί του. Ο βασιλιάς επαίνεσε το βυζαντινό νόμισμα λέγοντας: «Πραγματικά οι Ρωμαίοι είναι και λαμπροί και ισχυροί και σοφοί». Διέταξε μάλιστα να τιμηθεί ξεχωριστά ο Σώπατρος: τον ανέβασαν στη ράχη ενός ελέφαντα και τον περιέφεραν στην πόλη με τύμπανα, ενώ ο Πέρσης δοκίμασε μεγάλη ταπείνωση.

β. Το γερμανικό πρόβλημα ⚔️

Όταν πέθανε ο Θεοδόσιος Α΄ (395), το Ρωμαϊκό Κράτος χωρίστηκε σε ανατολικό και δυτικό τμήμα. Έτσι μοιρασμένο αντιμετώπισε ως τα τέλη του 5ου αιώνα τις επιθέσεις γερμανικών και άλλων φύλων, τα οποία είχαν αρχίσει ήδη από τον 3ο αιώνα να εισδύουν στην Ευρώπη. Η έκβαση όμως αυτού του αγώνα ήταν διαφορετική για τα δύο τμήματα.

Η Ανατολή σώζεται

Οι αυτοκράτορες του οικονομικά ισχυρότερου ανατολικού τμήματος εξουδετέρωσαν την απειλή με δύο τρόπους:

• έπειθαν τους αρχηγούς των γερμανικών λαών να στραφούν προς τη Δύση,
• ή τους επέτρεπαν να εγκατασταθούν ειρηνικά στα εδάφη τους.

Η συμβίωση με το ελληνορωμαϊκό πληθυσμιακό στοιχείο διευκόλυνε τη σταδιακή αφομοίωση των Γερμανών.

Ο κίνδυνος του εκγερμανισμού

Προβλήματα προκάλεσε στο κράτος η πολιτική του Θεοδοσίου Α΄ (379-395), ο οποίος έδωσε στους ηγέτες των Γερμανών ανώτερες θέσεις στον στρατό και τη διοίκηση, για να πετύχει την ενσωμάτωσή τους. Δημιουργήθηκε έτσι σοβαρός κίνδυνος εκγερμανισμού του κράτους.

Τότε οι βυζαντινοί λόγιοι και πολιτικοί αντέδρασαν, οργανώνοντας ένα είδος πατριωτικού και αντιγερμανικού κόμματος. Το κόμμα αυτό ξεσήκωσε τον λαό της πρωτεύουσας, που εξόντωσε τους Γότθους και τον αρχηγό τους Γαϊνά (400). Έτσι ο γοτθικός κίνδυνος εξουδετερώθηκε προσωρινά — επανεμφανίστηκε προς τα τέλη του 5ου αιώνα.

Το πρόγραμμα του αντιγερμανικού κόμματος

Τι ακριβώς ζητούσε το κόμμα αυτό το γνωρίζουμε από τον Συνέσιο, φιλόσοφο και επίσκοπο Κυρήνης, στον Λόγο περί βασιλείας. Οι προτάσεις του ήταν:

• Να μην οπλοφορούν οι Σκύθες (δηλαδή οι Γότθοι).
• Να αναζητηθούν στρατιώτες από την τάξη των γεωργών, που θα πολεμούσαν για να υπερασπιστούν τη δική τους γη, και να ενταχθούν στον στρατό για αρκετό χρόνο.
• Να ξεσηκωθούν οι φιλόσοφοι, οι βιοτέχνες και ο «νωθρός λαός» που περνούσε τις μέρες του στα θέατρα.
• Να περάσει η στρατιωτική διοίκηση στα χέρια των Ρωμαίων.
• Να ανακτηθεί το υψηλό ρωμαϊκό φρόνημα, ώστε οι Ρωμαίοι να κερδίζουν μόνοι τους τις νίκες.
• Να μη γίνονται δεκτοί οι βάρβαροι και να απομακρυνθούν από παντού.

Η Δύση υποκύπτει

Αντίθετα, η ερημωμένη από τους πληθυσμούς της και οικονομικά εξαντλημένη Δύση υπέκυψε στα γερμανικά φύλα:

• Ο Γερμανός Οδόακρος υποχρέωσε τον τελευταίο αυτοκράτορα της Ρώμης σε παραίτηση (476).
• Λίγα χρόνια αργότερα ο Θευδέριχος ίδρυσε το Οστρογοτθικό Βασίλειο με κέντρο τη Ραβέννα (493).

Ο Θευδέριχος έφερε τον τίτλο του ρήγα (rex) και αναγνώριζε θεωρητικά την επικυριαρχία του αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης, στην πράξη όμως ήταν πολιτικά ανεξάρτητος.

Το Οστρογοτθικό ήταν ένα μόνο από τα πολλά γερμανικά βασίλεια της Δύσης:

γ. Πολιτιστικές εξελίξεις 🎓

Στη Ρώμη, την άλλοτε πνευματική πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας, οι επιστήμες και οι τέχνες είχαν παρακμάσει: τα πνευματικά ιδρύματα υπολειτουργούσαν και οι βιβλιοθήκες ήταν κλειστές. Στο ανατολικό τμήμα, αντίθετα, επιβαλλόταν αργά αλλά σταθερά το ελληνικό στοιχείο και η ελληνιστική πολιτιστική παράδοση.

Η εξέλιξη αυτή αντανακλάται σε δύο σημαντικά πολιτιστικά γεγονότα:

1. Την ίδρυση του Πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης με διάταγμα του Θεοδοσίου Β΄ (425).
2. Την έκδοση του Θεοδοσιανού Κώδικα.

Το Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης

Το Πανεπιστήμιο διέθετε 16 ελληνόφωνες και 15 λατινόφωνες έδρες διδασκαλίας. Χάρη στο πνευματικό αυτό ίδρυμα, η Βασιλεύουσα άρχισε να συναγωνίζεται τις άλλες μεγάλες πόλεις της Ανατολής, την Αθήνα και την Αλεξάνδρεια, που διέθεταν σημαντικές ανώτερες σχολές.