1. Βασική Θεωρία
ΔΙΑΒΑΣΕ ΤΟ
Κάτι δεν κατάλαβες; Επίλεξε το κομμάτι και πάτα «Ρώτα τον Σωκράτη». Σου το εξηγεί αμέσως.

Από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη 🏛️

Το Βυζάντιο συνδέει την ύπαρξή του με το έργο του ρωμαίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Α΄. Ο μεγάλος αυτός ηγέτης, για να ανορθώσει το κράτος που κλονιζόταν, πήρε τέσσερα καθοριστικά μέτρα.

Όροι – κλειδιά της ενότητας 🗝️

  • Ίδρυση Κωνσταντινούπολης
  • Χρυσό νόμισμα
  • Χριστόγραμμα
  • Διάταγμα των Μεδιολάνων
  • Οικουμενική σύνοδος της Νίκαιας

Τα μέτρα του Κωνσταντίνου Α΄ ⚙️

Ο Κωνσταντίνος Α΄ προσπάθησε να στηρίξει ένα κράτος που κλονιζόταν. Γι' αυτό:

  • Ίδρυσε ένα νέο διοικητικό κέντρο στην Ανατολή, την Κωνσταντινούπολη.
  • Αναγνώρισε το δικαίωμα άσκησης της χριστιανικής λατρείας.
  • Καθιέρωσε στη διοίκηση τη διάκριση της πολιτικής από τη στρατιωτική εξουσία.
  • Έκοψε και έθεσε σε κυκλοφορία ένα πολύ σταθερό χρυσό νόμισμα.
Γιατί χώρισε τις δύο εξουσίες;

Ως τότε ο ίδιος άνθρωπος μπορούσε να διοικεί μια επαρχία και να ηγείται του στρατού της. Χωρίζοντας την πολιτική εξουσία από τη στρατιωτική εξουσία, ο αυτοκράτορας περιόριζε τον κίνδυνο να στραφεί εναντίον του ένας πανίσχυρος διοικητής.

Ίδρυση Κωνσταντινούπολης 🏙️

Η απόφαση για ένα νέο διοικητικό κέντρο στην Ανατολή υπαγορεύτηκε από τους ακόλουθους κυρίως λόγους:

  • Η Ανατολή διέθετε, σε αντίθεση με τη Δύση, ακμαίο πληθυσμό και οικονομία.
  • Οι Χριστιανοί, στους οποίους ο Κωνσταντίνος Α΄ στηρίχτηκε πολιτικά, ήταν πολυπληθέστεροι στην Ανατολή.
  • Οι μεγάλες πόλεις της Ανατολής υπέφεραν από θρησκευτικές συγκρούσεις.
  • Από το Βυζάντιο μπορούσε να αποκρούσει ευκολότερα τους Γότθους (στον Δούναβη) και τους Πέρσες (στον Ευφράτη).

Ο αυτοκράτορας ανοικοδόμησε το Βυζάντιο σύμφωνα με το ρυμοτομικό σχέδιο της Ρώμης. Προίκισε την πόλη με νέα τείχη, επιβλητικές λεωφόρους και το φόρουμ (πλατεία) του Κωνσταντίνου. Τη στόλισε με λαμπρά έργα τέχνης, το Ιερόν Παλάτιον, το κτίριο της Συγκλήτου και άλλα δημόσια κτίρια: εκκλησίες, λουτρά και δεξαμενές.

Η οικοδόμηση της πόλης 🏗️

Ένα μεσαιωνικό χρονικό, το ρωσικό χρονικό του Νέστορα Ισκεντέρη, περιγράφει τι έχτισε ο Κωνσταντίνος:

Ο Κωνσταντίνος έχτισε ένα μεγάλο ανάκτορο και έναν θαυμάσιο Ιππόδρομο και έστησε δυο στοές, δηλαδή σκεπαστούς δρόμους, για το εμπόριο. Ονόμασε την πόλη Νέα Ρώμη. Έπειτα έφτιαξε τις ένδοξες εκκλησίες: τη Μεγάλη Σοφία, τους Αγίους Αποστόλους και την Αγία Ειρήνη, τον Άγιο Μώκιο και τον Αρχάγγελο Μιχαήλ.

Έστησε και μια θαυμαστή πορφυρή κολόνα. Τρία χρόνια έκαναν τα πλοία να τη φέρουν από τη Ρώμη στη Βασιλεύουσα, γιατί ήταν πολύ μεγάλη και βαριά, και έναν ολόκληρο χρόνο έκαναν να την πάνε από τη θάλασσα ως την πλατεία. Στην κορφή της έστησε ένα άγαλμα που το έφεραν από την Ηλιούπολη της Φρυγίας και είχε γύρω στο κεφάλι εφτά ακτίνες.

Ο αυτοκράτορας ως «Ανίκητος Ήλιος»

Οι εφτά ακτίνες γύρω από το κεφάλι του αγάλματος δεν είναι διακόσμηση: παρουσιάζουν τον Κωνσταντίνο ως «Ανίκητο Ήλιο». Σε έναν παλιό ρωμαϊκό οδικό χάρτη, τον «Πεουτιγγέρειο Πίνακα», η Κωνσταντινούπολη εικονίζεται σαν πρόσωπο που δείχνει ακριβώς αυτόν τον ανδριάντα του ιδρυτή της.

Στις 11 Μαΐου 330 ολοκληρώθηκε η πρώτη φάση των εργασιών και τελέστηκαν τα εγκαίνια της πόλης, η οποία έλαβε το όνομα του ιδρυτή της (Κωνσταντινούπολη). Έκτοτε και για αιώνες την ημέρα αυτή γιορτάζονταν τα γενέθλιά της.

Μια πόλη που ξεπερνά το πρότυπό της 📈

Η Κωνσταντινούπολη ή Νέα Ρώμη βαθμιαία απέκτησε χαρακτηριστικά χριστιανικής πόλης, αφού οικοδομήθηκαν εκεί πολλές εκκλησίες. Παράλληλα η πόλη αναπτύχθηκε ραγδαία: στις αρχές του 5ου αι. ο πληθυσμός της είχε αυξηθεί σε 150.000 ψυχές περίπου, ενώ στα χρόνια του αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α΄ (527-565) αριθμούσε 300.000 κατοίκους, σύμφωνα με τους μετριότερους υπολογισμούς. Έτσι η Νέα Ρώμη, μέσα σε δύο αιώνες, ξεπέρασε το πρότυπό της, δηλαδή την Παλαιά Ρώμη.

Η γοητεία της Πόλης άντεξε στους αιώνες. Ο ποιητής Κωστής Παλαμάς, στον «Δωδεκάλογο του Γύφτου», γράφει: «Σαν ακρίδες πέφταν οι λαοί, / Μέλισσες εκεί λαοί πετούσαν, / και ήτανε, πανώρια, δυο γιαλών αφροκάμωτη νεράιδα, / κι ήσουν Εσύ, Πόλη, ω Πόλη! Και ήτανε της γης το περιβόλι.»

Θρησκευτική πολιτική ✝️

Οι οπαδοί του Χριστιανισμού συγκροτούσαν τη δυναμικότερη πληθυσμιακή ομάδα της Ανατολής. Η νέα αυτή θρησκεία φαινόταν ότι μπορούσε να αποκαταστήσει την κλονισμένη ενότητα του Ρωμαϊκού Κράτους.

Πάντως η σθεναρή αντίσταση των οπαδών της αρχαίας θρησκείας, που εντοπίζονται τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση, ιδίως στους κόλπους της συγκλητικής αριστοκρατίας της Ρώμης, δεν επέτρεψε στον Κωνσταντίνο να υιοθετήσει μια καθαρή θρησκευτική στάση ως το τέλος της ζωής του.

Το Διάταγμα των Μεδιολάνων, που βασίστηκε σε συμφωνία του Κωνσταντίνου και του Λικινίου (313), αναγνώρισε στους Χριστιανούς ελευθερία άσκησης της λατρείας τους και έτσι εξίσωσε τα δικαιώματά τους με αυτά των άλλων θρησκειών του Ρωμαϊκού Κράτους. Οι διωγμοί Χριστιανών πάντως έπαυσαν εντελώς μόνο όταν ο Κωνσταντίνος έγινε μονοκράτορας στο Ρωμαϊκό Κράτος (324).

Ένα χρόνο αργότερα (325) ο Κωνσταντίνος συγκάλεσε στη Νίκαια της Βιθυνίας σύνοδο (συνέδριο) επισκόπων απ' όλες τις επαρχίες του Οικουμενικού Ρωμαϊκού Κράτους· γι' αυτό η σύνοδος ονομάστηκε οικουμενική.

Το Χριστόγραμμα πάνω στο νόμισμα

Το Χριστόγραμμα είναι το μονόγραμμα του Χριστού, φτιαγμένο από τα δύο πρώτα γράμματα της λέξης ΧΡΙΣΤΟΣ. Σώζεται αργυρό νόμισμα όπου το Χριστόγραμμα εικονίζεται στο επάνω μέρος της περικεφαλαίας του Κωνσταντίνου, μαζί με την ένσταυρη σφαίρα – σύμβολο της εκχριστιανισμένης ρωμαϊκής οικουμένης.

Η προσωπική θρησκευτική στάση του Κωνσταντίνου 🌞

Ο ιστορικός Α. Α. Vasiliev γράφει για τον αυτοκράτορα: ο Κωνσταντίνος Α΄ έγινε Χριστιανός μόλις τον χρόνο που πέθανε. Κατά τη διάρκεια της ζωής του παρέμεινε Ανώτατος Αρχιερέας και χρησιμοποιούσε τις εκφράσεις «Ημέρα του Ήλιου» και «Ανίκητος Ήλιος», που, την περίοδο αυτή, συνήθως εννοούσαν τον θεό των Περσών, τον Μίθρα, του οποίου η λατρεία είχε διαδοθεί σε όλη την αυτοκρατορία. Είναι βέβαιο ότι ο Κωνσταντίνος υπήρξε υποστηρικτής της λατρείας αυτής και ότι κληρονόμησε την αφοσίωσή του από την οικογένειά του. Πιθανόν ο Ανίκητος Ήλιος ήταν ο Απόλλων.

Η συνύπαρξη και η αλληλεπίδραση πολλών θρησκειών μέσα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ονομάζεται συγκρητισμός και χαρακτηρίζει την Ύστερη Αρχαιότητα. Ο Κωνσταντίνος είναι το πιο χαρακτηριστικό της παράδειγμα.