Οι Τέχνες στην Ελλάδα τον 20ό αιώνα 🎨
Η ζωγραφική στις αρχές του αιώνα 🖌️
Η ζωγραφική στις αρχές του 20ού αιώνα βρισκόταν ακόμη υπό την επιρροή της σχολής του Μονάχου, με κύριο εκπρόσωπο τον Γ. Ιακωβίδη.
Σχεδόν παράλληλα, όμως, άρχισε η βαθμιαία εισαγωγή και στην Ελλάδα νέων καλλιτεχνικών προτύπων. Ο Κωνσταντίνος Παρθένης (1878-1967), ο Κωνσταντίνος Μαλέας (1879-1928) και ο Γιώργος Μπουζιάνης (1885-1959) —οι θεωρούμενοι τρεις «πατέρες» της ελληνικής τέχνης του 20ού αιώνα— υπερέβησαν την απλή αποτύπωση της οπτικής πραγματικότητας.
Χωρίς να απορρίψουν την έως τότε ζωγραφική παράδοση, ακολούθησαν, επηρεασμένοι από τον ιμπρεσιονισμό, σύγχρονους εκφραστικούς δρόμους. Τα βασικά γνωρίσματα του έργου τους ήταν τρία:
- ιδιαίτερη σημασία στο φως
- έντονο ενδιαφέρον για το τοπίο
- χρήση του χρώματος με λιτότητα
Οι τρεις «πατέρες» της νεότερης ελληνικής τέχνης δεν έκαναν ρήξη με ό,τι προηγήθηκε. Κράτησαν τη ζωγραφική παράδοση και συγχρόνως άνοιξαν δρόμο προς τα νέα ευρωπαϊκά ρεύματα — γι' αυτό και θεωρούνται η γέφυρα ανάμεσα στον 19ο και τον 20ό αιώνα. Χαρακτηριστικό δείγμα αυτής της στροφής είναι το έργο του Κωνσταντίνου Παρθένη «Το λιμάνι της Καλαμάτας» (1911).
Η στροφή στη βυζαντινή παράδοση ⛪
Περίπου την ίδια εποχή, η ήττα στη Μικρά Ασία, η κατάρρευση της Μεγάλης Ιδέας και οι συζητήσεις που ακολούθησαν για τη θέση και τον ρόλο του ελληνισμού έστρεψαν ορισμένους καλλιτέχνες στη βυζαντινή ζωγραφική παράδοση.
Κύριος εκφραστής αυτής της κίνησης υπήρξε ο Φώτης Κόντογλου (1899-1965), ο οποίος υποστήριξε την επιστροφή στη βυζαντινή ελληνικότητα και την εγκατάλειψη της δυτικής τέχνης.
Γύρω του σχηματίστηκε ένας μικρός κύκλος μαθητών, που επέκτειναν τις αναζητήσεις του και σε άλλες μορφές λαϊκής ζωγραφικής —όπως το έργο του αυτοδίδακτου ζωγράφου Θεόφιλου— και λαϊκής τέχνης, όπως ο Καραγκιόζης. Σημαντικότερος ανάμεσά τους υπήρξε ο Γιάννης Τσαρούχης (1910-1989), γνωστός μεταξύ άλλων για τη σύνθεση «Οι τέσσερις εποχές».
Η στροφή στο Βυζάντιο και στη λαϊκή τέχνη δεν ήταν απλώς θέμα αισθητικής προτίμησης. Ήταν απάντηση στο ερώτημα «ποιοι είμαστε» που άνοιξε μετά το 1922. Όταν εξετάζεις αυτή την περίοδο, μη χωρίζεις την τέχνη από την ιστορία: η καλλιτεχνική επιλογή είναι εδώ και ιδεολογική τοποθέτηση.
Άλλες πορείες στη ζωγραφική του 20ού αιώνα 🖼️
Σχεδόν παράλληλα, αν και με διαφορετικές αναζητήσεις, δημιούργησαν:
- Ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας (1906-1994), κύριος εκπρόσωπος του κυβισμού στην Ελλάδα, με έργα όπως η «Ανατολή στην Ύδρα».
- Ο Σπύρος Βασιλείου (1903-1985).
- Ο Νίκος Εγγονόπουλος (1910-1985), από τους χαρακτηριστικότερους εκπροσώπους του υπερρεαλισμού στην ελληνική ζωγραφική· δικό του είναι το έργο «Εμφύλιος πόλεμος» (1948).
- Ο Γιάννης Μόραλης (1916), εισηγητής μιας ζωγραφικής λιτής, που εστιάζεται στην απόδοση της ανθρώπινης μορφής.
Λίγο μεταγενέστεροι:
- Ο Γιάννης Γαΐτης (1923-1984), που με τα χαρακτηριστικά «ανθρωπάκια» του μίλησε για τον σύγχρονο δίχως πρόσωπο άνθρωπο.
- Ο Παναγιώτης Τέτσης (1925), που έδωσε έμφαση στο χρώμα.
- Ο Βλάσης Κανιάρης (1928), που προχώρησε σε μια κριτική αντιμετώπιση της κοινωνικής πραγματικότητας.
Οι αναζητήσεις συνεχίστηκαν με το έργο των Πάρι Πρέκα (1926-1999), Δημοσθένη Κοκκινίδη (1929), Νίκου Κεσσανλή (1930-2004), Κώστα Τσόκλη (1930), Χρύσας (1933), Δημήτρη Μυταρά (1934), Αλέκου Φασιανού (1935), Γιάννη Κουνέλλη (1936), Λουκά Σαμαρά (1936), Αλέξη Ακριθάκη (1939-1994), Γιάννη Ψυχοπαίδη (1945) και άλλων.
Οι πανομοιότυπες, απρόσωπες φιγούρες του Γιάννη Γαΐτη με τα καπέλα και τις ριγέ φόρμες δεν είναι διακόσμηση: είναι εικόνα του ανθρώπου της μαζικής κοινωνίας, που έχει χάσει την ατομικότητά του και έγινε ένας ανάμεσα σε χιλιάδες ίδιους.
Η μουσική στην Ελλάδα του 20ού αιώνα 🎵
Η μουσική στην Ελλάδα του 20ού αιώνα χαρακτηρίστηκε από διάφορες απόπειρες ανανέωσης των μουσικών μορφών.
Η εθνική μουσική σχολή και οι πρωτοπόροι
Οι ανακατατάξεις των αρχών του αιώνα, σε συνδυασμό με την αναζωπύρωση της συζήτησης για το νόημα και τη μοίρα του ελληνισμού, έκαναν ορισμένους συνθέτες να επιδιώξουν τη δημιουργία μιας ελληνικής εθνικής μουσικής σχολής. Κύριοι εκφραστές της προσπάθειας ήταν ο Γεώργιος Λαμπελέτ και ο Μανόλης Καλομοίρης, που με τα έργα τους θέλησαν να αναπλάσουν τα δημοτικά μουσικά μοτίβα, αναβιώνοντας πολλά στοιχεία της ελληνικής μουσικής παράδοσης.
Παράλληλα, ο Δημήτρης Μητρόπουλος και ο Νίκος Σκαλκώτας επηρεάστηκαν από τις σύγχρονες διεθνείς τάσεις και επιχείρησαν να εκφραστούν με πρωτοποριακά μουσικά σχήματα, επηρεασμένα από τον υπερρεαλισμό.
Τι άκουγε ο κόσμος
Ευρύτερα, πάντως, επικρατούσαν είτε η δημοτική μουσική, κυρίως στην ύπαιθρο, είτε τα εξελληνισμένα ελαφρά ευρωπαϊκά και αμερικανικά τραγούδια, όπως τα τραγούδια του Αττίκ.
Μετά το 1922 άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους, κυρίως σε κύκλους του κοινωνικού περιθωρίου, τα πρώτα ρεμπέτικα τραγούδια, που είχαν φέρει μαζί τους οι Μικρασιάτες πρόσφυγες και τα οποία μιλούσαν για θέματα της καθημερινής λαϊκής ζωής.
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κυριάρχησε το λαϊκό τραγούδι, με κορυφαίες μορφές τον συνθέτη Βασίλη Τσιτσάνη και τον τραγουδιστή Στέλιο Καζαντζίδη.
Νεότεροι συνθέτες στράφηκαν προς τη μουσική παράδοση και άντλησαν από αυτή διάφορα στοιχεία, όπως ο Διονύσης Σαββόπουλος, ενώ παράλληλα το ρεμπέτικο άρχισε να απενοχοποιείται και να συγκεντρώνει το ενδιαφέρον των συνθετών. Το μπουζούκι, όργανο-σύμβολο της λαϊκής μουσικής, έγινε αποδεκτό.
Κύριοι πρωταγωνιστές αυτών των αλλαγών υπήρξαν ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Μίκης Θεοδωράκης, που καθόρισαν τη μορφή της σύγχρονης ελληνικής μουσικής:
| Συνθέτης | Χαρακτήρας του έργου |
|---|---|
| Μάνος Χατζιδάκις | Ιδιαίτερα λυρικός και ρομαντικός |
| Μίκης Θεοδωράκης | Περισσότερο επικός, με έντονο κοινωνικό προβληματισμό |
Χατζιδάκις και Θεοδωράκης πρωταγωνίστησαν στην ίδια αλλαγή —την αναγνώριση της λαϊκής μουσικής και του μπουζουκιού— αλλά με διαφορετικό ύφος. Ο ένας λυρικός και ρομαντικός, ο άλλος επικός και κοινωνικά στρατευμένος. Είναι από τα σημεία που ζητούνται συχνά σε ερωτήσεις σύγκρισης.
Δίπλα τους, ιδιαίτερη ήταν και η συμβολή του Σταύρου Ξαρχάκου.
Η λόγια μουσική και το πολιτικό τραγούδι
Στη λεγόμενη λόγια μουσική ξεχώρισαν οι συνθέτες Ιάννης Ξενάκης και Γιάννης Χρήστου, που με τα πρωτοποριακά έργα τους κατατάσσονται στις σημαντικότερες μορφές της παγκόσμιας μουσικής του 20ού αιώνα.
Μετά την πτώση της δικτατορίας γνώρισε ιδιαίτερη διάδοση το πολιτικό τραγούδι, κυρίως μέσα από τις συνθέσεις των Μίκη Θεοδωράκη, Μάνου Λοΐζου και Γιάννη Μαρκόπουλου και τις φωνές του Γρηγόρη Μπιθικώτση και του Νίκου Ξυλούρη.
Στα χρόνια, ωστόσο, που ακολούθησαν επικράτησε η τάση παραγωγής τραγουδιών άμεσης κατανάλωσης. Αυτό, βέβαια, δεν εμπόδισε την παράλληλη εμφάνιση νέων, ιδιαίτερα αξιόλογων συνθετών και τραγουδιστών.
Ο ελληνικός κινηματογράφος 🎬
Ο κινηματογράφος στην Ελλάδα διαδόθηκε ουσιαστικά στα χρόνια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου.
Οι πρώτες μεταπολεμικές ταινίες
Αμέσως μετά ακολούθησαν ταινίες επηρεασμένες από τον ιταλικό νεορεαλισμό, οι οποίες μιλούσαν με ευαισθησία για κοινωνικά θέματα:
| Σκηνοθέτης | Ταινία |
|---|---|
| Γ. Γρηγορίου | Πικρό ψωμί |
| Στ. Τατασόπουλος | Μαύρη γη |
| Γκρεγκ Τάλας | Ξυπόλυτο τάγμα |
Παράλληλα με έναν κινηματογράφο υψηλής ποιότητας, με κύριους εκπροσώπους τον Ν. Κούνδουρο («Μαγική πόλη», «Δράκος») και τον Μ. Κακογιάννη («Στέλλα», «Ηλέκτρα», «Ζορμπάς»), αναπτύχθηκε και ο εμπορικός κινηματογράφος.
Ο νέος ελληνικός κινηματογράφος
Γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1960 έκανε τα πρώτα βήματά του ο νέος ελληνικός κινηματογράφος, με κύριο εκπρόσωπο τον Θόδωρο Αγγελόπουλο. Από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες του 20ού αιώνα παγκοσμίως, ο Αγγελόπουλος μίλησε:
- για την ελληνική ιστορία: «Μέρες του '36», «Θίασος», «Κυνηγοί»
- για τον άνθρωπο του τέλους του 20ού αιώνα: «Το βλέμμα του Οδυσσέα», «Το λιβάδι που δακρύζει»
Ο μελετητής του ελληνικού κινηματογράφου Φ. Λαμπρινός υποστηρίζει ότι, στο πλαίσιο των «εκκρεμοτήτων με την ιστορία», η ταινία που θέτει το πρόβλημα με εντελώς νέο τρόπο είναι «Ο θίασος» (1974) του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Το «συμπέρασμα» που προκύπτει μετά την παρακολούθηση της ταινίας δεν είναι η συνέχεια ή η α-συνέχεια στην τραγική μοίρα ενός λαού, ούτε οι «αστείρευτες δυνάμεις» που συντελούν στην επιβίωση, αλλά ο νέος, ριζοσπαστικός και απρόβλεπτος τρόπος αναστοχασμού πάνω στην ιστορία. Ο διάλογος με την ιστορία αποτέλεσε το θέμα μιας σειράς ταινιών σε όλη την περίοδο από το 1974 μέχρι το 2000.
Άλλοι σημαντικοί σκηνοθέτες
Σκηνοθέτες με σημαντικό έργο είναι επίσης:
- Παντελής Βούλγαρης («Χάπι ντέι», «Πέτρινα χρόνια», «Νύφες»)
- Κώστας Φέρρης («Ρεμπέτικο»)
- Παύλος Τάσσιος («Βαρύ πεπόνι», «Παραγγελιά»)
- Νίκος Περράκης («Λούφα και παραλλαγή»)
- Από τους νεότερους: Περικλής Χούρσογλου, Σωτήρης Γκορίτσας, Αντώνης Κόκκινος και Κωνσταντίνος Γιάνναρης
Ανακεφαλαίωση: η τέχνη του 20ού αιώνα ✅
Ολοκληρώνοντας το κεφάλαιο, θυμόμαστε ότι τον 20ό αιώνα:
- σημειώθηκαν θεαματικές επιστημονικές και τεχνολογικές πρόοδοι
- ο μοντερνισμός επιδίωξε την ανανέωση της καλλιτεχνικής δημιουργίας
- τα περισσότερα από τα ρεύματα του μοντερνισμού βρήκαν απήχηση και στην Ελλάδα