Η ποίηση και η πεζογραφία στον κόσμο τον 20ό αιώνα 📚

Η λογοτεχνία του 20ού αιώνα ακολούθησε τις μεγάλες ανακατατάξεις της εποχής της: τους δύο παγκόσμιους πολέμους, τις οικονομικές κρίσεις, τα νέα καλλιτεχνικά κινήματα και τους κοινωνικούς αγώνες. Εδώ η ποίηση και η πεζογραφία παρουσιάζονται συνοπτικά, με κριτήρια ιστορικά — δηλαδή μας ενδιαφέρει κυρίως πώς τα ρεύματα της λογοτεχνίας συνδέονται με τα γεγονότα και τις ιδέες του αιώνα.

Η κληρονομιά του συμβολισμού στην ποίηση 🌫️

Ο συμβολισμός, που εμφανίστηκε γύρω στα 1870 στη Γαλλία, κυριάρχησε έως τις αρχές της δεκαετίας του 1920. Κυριάρχησε κυρίως με τη μορφή της «καθαρής ποίησης»: μιας προσπάθειας ποιητικής έκφρασης απαλλαγμένης από καθετί μη ποιητικό, με κύριο εκφραστή τον Βαλερί.

Την επίδραση του συμβολισμού δέχτηκαν πολλοί μεγάλοι Ευρωπαίοι ποιητές. Οι σημαντικότεροι ανάμεσά τους:

Οι ανακατατάξεις των αρχών του 20ού αιώνα — Ο μοντερνισμός 🌀

Τα κινήματα του μοντερνισμού οδήγησαν τους ποιητές στην εγκατάλειψη των παραδοσιακών ποιητικών τεχνικών και στην αναζήτηση νέων λύσεων. Πρωτοπόρος υπήρξε ο Γάλλος Απολιναίρ.

Φουτουρισμός και ντανταϊσμός

Ο φουτουρισμός και ο ντανταϊσμός υποστήριξαν ότι η ποίηση έπρεπε να απελευθερωθεί πλήρως από τη μορφή. Η φουτουριστική ποίηση, εκτός από την Ιταλία, γνώρισε σημαντική απήχηση και στη Ρωσία (1913-1920), με κύριους εκφραστές τον Χλέμπνικοφ και τον Μαγιακόφσκι, ένθερμο υποστηρικτή της ρωσικής επανάστασης.

Ο σουρεαλισμός και η «αυτόματη γραφή»

Ο σουρεαλισμός (υπερρεαλισμός) πρότεινε έναν νέο τρόπο πρόσληψης της πραγματικότητας, τον ψυχικό αυτοματισμό, που στηριζόταν στην εξάλειψη κάθε ελέγχου από τη λογική. Μέσα από το έργο κυρίως των Μπρετόν, Ελιάρ και Αραγκόν διαμορφώθηκε η μέθοδος της «αυτόματης γραφής», που επιδίωκε την ανάσυρση από το υποσυνείδητο στοιχείων που είχαν απωθηθεί εκεί από τη λογική.

Ο ίδιος ο Αντρέ Μπρετόν εξήγησε στα Μανιφέστα του σουρεαλισμού τον μηχανισμό της αυτόματης γραφής. Συμβούλευε τον δημιουργό να εγκατασταθεί σε ένα μέρος όσο το δυνατόν ευνοϊκότερο, να περάσει στην πιο παθητική ή δεκτική κατάσταση που του είναι δυνατή και να αφαιρέσει το μυαλό και τα ταλέντα του. Έπρεπε, έλεγε, να πει στον εαυτό του ότι η λογοτεχνία είναι ένας από τους πιο θλιβερούς δρόμους που οδηγούν παντού, και να γράψει γρήγορα, χωρίς προσχεδιασμένο θέμα — αρκετά γρήγορα ώστε να μη συγκρατηθεί και να μη μπει στον πειρασμό να ξαναδιαβάσει όσα έχει γράψει. Η πρώτη φράση θα ερχόταν τελείως μόνη της, αφού κάθε δευτερόλεπτο υπάρχει στη συνειδητή σκέψη μας μια παράξενη φράση που δεν επιδιώκει παρά να εξωτερικευτεί.

Ο αγγλοσαξονικός μοντερνισμός

Ο αγγλοσαξονικός μοντερνισμός (από τα μέσα της δεκαετίας του 1910 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1940) είχε κύριους εκφραστές τους Έλιοτ (Νόμπελ 1948) και Πάουντ. Μιλούσε για παρακμή του πολιτισμού και υποστήριζε τη θέση ότι ο σύγχρονος κατακερματισμένος άνθρωπος πρέπει να ολοκληρωθεί για να λυτρωθεί. Άλλαξε την αγγλόφωνη ποίηση, ασκώντας μεγάλη επίδραση και σε μη αγγλόφωνους δημιουργούς.

Ξεχωριστές μορφές της αγγλόφωνης ποίησης κατά τον 20ό αιώνα υπήρξαν επίσης ο Ντίλαν Τόμας και ο Ιρλανδός Γέιτς (Νόμπελ 1923).

Η ποίηση μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα η ποίηση εξέφρασε τόσο τη φρίκη από την εμπειρία του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου όσο και τις νέες ανασφάλειες που γέννησαν η πυρηνική απειλή, η αποξένωση των ανθρώπων και η καταστροφή του περιβάλλοντος.

Το νεοτεριστικό ή μοντερνιστικό μυθιστόρημα 🧠

Στην πεζογραφία, η εφαρμογή των αρχών του μοντερνισμού γέννησε το νεοτεριστικό ή μοντερνιστικό μυθιστόρημα. Όσοι πεζογράφοι υιοθέτησαν τις αρχές αυτές διακήρυξαν ότι η πραγματικότητα είναι σχετική και ότι η αλήθεια, εάν υπάρχει, βρίσκεται μόνο στην ατομική συνείδηση κάθε ανθρώπου. Έτσι, το ενδιαφέρον στράφηκε από το εξωτερικό περιβάλλον στον εσωτερικό κόσμο των ηρώων.

Πρωτεργάτες του νεοτεριστικού μυθιστορήματος ήταν οι Προυστ, Τζόις, Κάφκα, Μούζιλ, Τόμας Μαν (Νόμπελ 1929) και η Γουλφ.

Το ρεαλιστικό μυθιστόρημα 📖

Παράλληλα με τον μοντερνισμό, το ρεαλιστικό μυθιστόρημα συνέχισε να δίνει σημαντικά έργα.

Η αντιπολεμική πεζογραφία μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο

Η φρίκη του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου προκάλεσε ένα ισχυρό κύμα ρεαλιστικής αντιπολεμικής πεζογραφίας, που έγινε ιδιαίτερα αισθητό στη Γαλλία τη δεκαετία του 1920, με έργα των Μπαρμπίς, Ντορζελές, Ντιαμέλ κ.ά. Το κύμα αυτό ενέπνευσε δύο από τους σημαντικότερους Αμερικανούς συγγραφείς του 20ού αιώνα, τον Ντος Πάσος και τον Χεμινγουέι (Νόμπελ 1954).

Το κραχ του 1929 και η αμερικανική πεζογραφία

Οι συνθήκες κρίσης που προκάλεσε στις ΗΠΑ το κραχ του 1929 έδωσαν σπουδαία μυθιστορήματα από τους Φόκνερ (Νόμπελ 1949) και Στάινμπεκ (Νόμπελ 1962).

Ο ίδιος ο Τζον Στάινμπεκ, στο μυθιστόρημα Ανατολικά της Εδέμ, δήλωνε την πίστη του στην απόλυτη ελευθερία: πίστευε ότι το ελεύθερο και ερευνητικό πνεύμα του ανθρώπινου ατόμου είναι το πολυτιμότερο πράγμα στον κόσμο, και ότι άξιζε να αγωνιστεί κανείς ώστε το πνεύμα να είναι ελεύθερο να πάρει οποιαδήποτε κατεύθυνση θέλει, χωρίς να το κατευθύνουν. Δήλωνε ακόμη ότι θα καταπολεμούσε οποιαδήποτε ιδέα, θρησκεία ή κυβέρνηση περιορίζει ή εξοντώνει το άτομο.

Η γερμανική μεταπολεμική πεζογραφία

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο η γερμανική πεζογραφία στράφηκε στη μελέτη της ανθρώπινης αποξένωσης και στον πολιτικό προβληματισμό. Αυτό φαίνεται στα έργα των δύο σημαντικότερων μεταπολεμικών Γερμανών συγγραφέων: του Μπελ (Νόμπελ 1972) και του Γκρας (Νόμπελ 1999).

Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός ✊

Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός ασχολήθηκε με την παρουσίαση της σύγκρουσης εργατών-αστών, στις διάφορες μορφές της, καθώς και με την εξύμνηση της ζωής στις λαϊκές δημοκρατίες. Τα έργα που έδωσε είχαν, σε ορισμένες περιπτώσεις, υψηλή αισθητική αξία — χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Σόλοχοφ (Νόμπελ 1965) — συχνά όμως διακρίνονταν από σχηματικότητα.

Η λογοτεχνία του παραλόγου 🎭

Η λογοτεχνία του παραλόγου εκφράστηκε σε υψηλό επίπεδο στο έργο του Κάφκα ήδη από τη δεκαετία του 1920. Αναδύθηκε, ωστόσο, με ιδιαίτερη ένταση στη Γαλλία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ως αντίδραση στην παραδοσιακή λογοτεχνία.

Για διανοητές όπως ο φιλόσοφος Σαρτρ και για συγγραφείς όπως οι Καμί (Νόμπελ 1957), Μπέκετ (Νόμπελ 1969) και Ζενέ — κύριους εκπροσώπους του ρεύματος — ο άνθρωπος είναι μια μεμονωμένη ύπαρξη ριγμένη σε ένα αφιλόξενο σύμπαν.

Ο Αλμπέρ Καμί περιέγραψε το συναίσθημα αυτό στο δοκίμιό του Ο μύθος του Σίσυφου: μέσα σε ένα σύμπαν στερημένο από ψευδαισθήσεις και φώτα ο άνθρωπος νιώθει ξένος, και σε αυτήν την εξορία δεν υπάρχει βοήθεια. Αυτή ακριβώς η απόσταση του ανθρώπου από τη ζωή του αποτελεί, κατά τον Καμί, κυριολεκτικά το συναίσθημα του παραλόγου.

Λογοτεχνία του φανταστικού και μαγικός ρεαλισμός 🔮

Η λογοτεχνία του φανταστικού, αν και προϋπήρχε, γνώρισε κατά τον 20ό αιώνα σημαντική ανάπτυξη με τα έργα των Χάξλεϊ, Ασίμοφ και Κλαρκ. Σε αυτή την κατηγορία μπορούν να ενταχθούν και ορισμένα έργα του Όργουελ, ο οποίος μίλησε για το μέλλον υπογραμμίζοντας τους κινδύνους ελέγχου της σκέψης.

Ο μαγικός ρεαλισμός είναι όρος που επινοήθηκε για να περιγράψει μια μορφή πεζογραφήματος που συνδυάζει ρεαλιστικές περιγραφές με έντονα φανταστικά ή μυθικά στοιχεία. Κύριοι εκπρόσωποί του ήταν ο Μπόρχες, ο Μαρκές (Νόμπελ 1982) και η Αλιέντε.

Η λογοτεχνία του κοινωνικού αποκλεισμού 🌍

Τέλος, στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα αναπτύχθηκε μια πεζογραφία που αφορούσε ομάδες οι οποίες είχαν βιώσει ή βίωναν τον κοινωνικό αποκλεισμό.

• Η κοινωνική θέση των γυναικών απασχόλησε έργα των ντε Μποβουάρ, Ντιράς και Γιουρσενάρ.
• Η θέση των Αφροαμερικανών στην κοινωνία των ΗΠΑ ήταν ζήτημα που έθιξαν κυρίως Αφροαμερικανοί λογοτέχνες. Ανάμεσά τους ξεχώρισε η μυθιστοριογράφος Τόνι Μόρισον.
• Το απαρτχάιντ: σημαντικά μυθιστορήματα με αναφορές στο απαρτχάιντ έδωσε η λευκή Νοτιοαφρικανή Γκόρτιμερ (Νόμπελ 1991).