Τέχνες στον κόσμο τον 20ό αιώνα 🎨

Ο 20ός αιώνας υπήρξε ο αιώνας των μεγάλων καλλιτεχνικών επαναστάσεων. Μέσα σε λίγες δεκαετίες γεννήθηκαν το ένα μετά το άλλο ρεύματα που ανέτρεψαν όσα θεωρούνταν αυτονόητα για την τέχνη επί αιώνες: τι είναι ένας πίνακας, τι σκοπό έχει, ακόμη και τι μπορεί να θεωρηθεί έργο τέχνης. Παράλληλα, η μουσική και ο κινηματογράφος άλλαξαν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο εκατομμύρια άνθρωποι ζούσαν την τέχνη στην καθημερινότητά τους.

Ο μοντερνισμός: οι κοινές αρχές των νέων ρευμάτων 🧠

Κατά τον 20ό αιώνα αναπτύχθηκαν διάφορα καλλιτεχνικά ρεύματα, που έγιναν γνωστά με τον συνολικό όρο μοντερνισμός. Παρά τις μεταξύ τους διαφορές, τα ρεύματα αυτά συνέκλιναν σε ορισμένες κοινές θέσεις:

• Κάθε μορφή δημιουργίας δεν πρέπει να αποτελεί προσπάθεια απεικόνισης του εξωτερικού περιβάλλοντος, αλλά μέσο έκφρασης του εσωτερικού κόσμου του δημιουργού.
• Κατά την καλλιτεχνική και λογοτεχνική δημιουργία το πρωτεύον δεν είναι η κυριαρχία της λογικής, αλλά η έκφραση του ασυνείδητου, που αντανακλά πιο πιστά την ανθρώπινη ύπαρξη.
• Τα καλλιτεχνικά έργα δεν πρέπει να αξιολογούνται με παραδοσιακά κριτήρια (όπως το νόημα). Αντιθέτως, το ενδιαφέρον πρέπει να εστιάζεται στη διαδικασία δημιουργίας του έργου.

Φοβισμός: το χρώμα πάνω από τη μορφή 🔴

Ο φοβισμός (ή φωβισμός) εμφανίστηκε το 1905. Το όνομά του προέρχεται από τη γαλλική λέξη fauves, που σημαίνει «αγρίμια, θηρία»: οι κριτικοί το χρησιμοποίησαν επειδή θεώρησαν πως οι συγκεκριμένοι καλλιτέχνες ζωγράφιζαν παραμορφωτικά, σαν «θηρία».

Το κίνημα υποστήριξε με πάθος την επικράτηση του ενστίκτου πάνω στη λογική και του καθαρού χρώματος πάνω στη μορφή. Οι φοβιστές δεν ζωγράφιζαν ό,τι έβλεπαν, αλλά ό,τι αισθάνονταν βλέποντας το θέμα τους. Κύριοι εκπρόσωποι υπήρξαν ο Ματίς, ο Ντεραίν και ο Βλαμένκ. Χαρακτηριστικό δείγμα της τέχνης τους είναι το έργο του Ανρί Ματίς Γυναίκα με καπέλο (1905).

Εξπρεσιονισμός: η κυριαρχία της έκφρασης 😖

Ο εξπρεσιονισμός πήρε το όνομά του από το ρήμα express (: εκφράζω) και χαρακτηρίστηκε από την απόλυτη κυριαρχία του ενστίκτου για έκφραση, καθώς και από τη χρήση του χρώματος με παθιασμένο τρόπο.

Γνώρισε τη μεγάλη ανάπτυξή του στη Γερμανία, μέσα από δύο καλλιτεχνικές ομάδες:

Στο ίδιο κλίμα κινήθηκαν και μεμονωμένοι καλλιτέχνες, όπως ο Νόλντε, ο Κοκόσκα και η Κόλβιτς.

Κυβισμός: η τέχνη που απευθύνεται στη νόηση 🔷

Ο κυβισμός υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα κινήματα της τέχνης του 20ού αιώνα — για ορισμένους μάλιστα το σημαντικότερο μετά την Αναγέννηση. Κύριοι εκπρόσωποί του ήταν ο Πικάσο και ο Μπρακ.

Οι κυβιστές έθεταν ως πρωταρχικό σκοπό τη δημιουργία μιας τέχνης που να απευθύνεται στη νόηση και έρχονταν να επιβάλουν τη δύναμη της λογικής και τη θέληση για οργάνωση. Τα έργα τους αποτελούν συστηματικές προσπάθειες αποτύπωσης του τρισδιάστατου κόσμου στη δισδιάστατη επιφάνεια του πίνακα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το έργο του Πάμπλο Πικάσο Βιολί και σταφύλια (1912).

Επηρεασμένοι από τις επιστημονικές εξελίξεις του καιρού τους, ιδίως από τη θεωρία της σχετικότητας, οι κυβιστές θεωρούσαν την εξωτερική εμφάνιση των πραγμάτων σχετική ή ακόμη και μη αληθινή.

Φουτουρισμός: εναντίον του παρελθόντος 🚀

Ο φουτουρισμός (από το future: μέλλον) εμφανίστηκε το 1909 ως ένα κίνημα που αξίωνε τη γενική αλλαγή. Αναπτύχθηκε κυρίως στην Ιταλία, με κυριότερο εκφραστή τον Μαρινέτι. Στράφηκε με σφοδρότητα εναντίον κάθε στοιχείου του παρελθόντος και εξιδανίκευσε το νέο. Στη ζωγραφική κύριοι εκφραστές του ήταν οι Μποτσιόνι, Ρούσολο, Καρά και Σεβερίνι.

Αφηρημένη τέχνη: όταν χάνεται το θέμα 🌀

Η αφηρημένη ή ανεικονική τέχνη αναφέρεται στις μορφές τέχνης που δεν αναπαριστούν αναγνωρίσιμα θέματα. Ο πρώτος τέτοιος πίνακας παρουσιάστηκε το 1910 από τον Καντίνσκι και τιτλοφορούνταν Η πρώτη αφηρημένη ακουαρέλα.

Η αφηρημένη ζωγραφική θεμελιώθηκε στην ιδέα ότι η αξία της τέχνης προκύπτει όχι από την απεικόνιση ενός θέματος, αλλά από τις μορφές και τα χρώματα καθαυτά.

Ντανταϊσμός: η χλεύη μετά τον πόλεμο 🎭

Ο ντανταϊσμός (από τη φράση dada) υπήρξε γέννημα της αποστροφής που προκάλεσε ο Α΄ Παγκόσμιος πόλεμος. Χλεύασε κάθε στοιχείο κοινωνικής ζωής που θεωρούσε συμβατικό. Αναζητώντας εναλλακτικούς τρόπους έκφρασης, οι ντανταϊστές — ο Τζαρά, ο Ντισάν, ο Πικαμπιά κ.ά. — ανέδειξαν κοινά αντικείμενα της καθημερινής ζωής σε έργα τέχνης.

Σουρεαλισμός: η τέχνη του ονείρου 🕰️

Ο σουρεαλισμός (ή υπερρεαλισμός) εμφανίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Επηρεάστηκε βαθύτατα από:

• τον ντανταϊσμό,
• την ψυχανάλυση,
• τις πολιτικές εξελίξεις του καιρού του, ιδίως τη ρωσική επανάσταση του 1917.

Δεν υπήρξε απλώς ένα καλλιτεχνικό ρεύμα, αλλά μάλλον ένα επαναστατικό κίνημα που αξίωσε γενικότερες αλλαγές. Πρωτεργάτης του ήταν ο διανοητής Αντρέ Μπρετόν.

Κύριοι εκφραστές του στη ζωγραφική υπήρξαν:

Το μπαουχάους και η λειτουργική αρχιτεκτονική 🏛️

Το μπαουχάους εμφανίστηκε το 1919, με κέντρο την ομώνυμη σχολή σχεδίου στη Γερμανία, την οποία διεύθυνε ο αρχιτέκτονας Βάλτερ Γκρόπιους (1919-1928). Δικό του δημιούργημα είναι και το κτίριο του Μπαουχάους στο Ντεσάου (1926).

Θεωρώντας ότι εκείνο που προέχει είναι η λειτουργικότητα ενός κτιρίου, οι δημιουργοί του μπαουχάους επιδίωξαν να γεφυρώσουν την απόσταση ανάμεσα στην υψηλή τέχνη και την εφαρμοσμένη δημιουργία.

Μετά την επικράτηση του ναζισμού, το μπαουχάους θεωρήθηκε εκφυλισμένη τέχνη, η σχολή έκλεισε και οι πρωτεργάτες της εγκατέλειψαν τη χώρα.

Οι αρχές του μπαουχάους, ωστόσο, υιοθετήθηκαν από τον Γαλλοελβετό Λε Κορμπιζιέ, τον κορυφαίο ίσως αρχιτέκτονα του 20ού αιώνα, ο οποίος μεταπολεμικά προχώρησε — πάντα στο πλαίσιο του μοντερνισμού — και σε πιο προσωπικές αναζητήσεις.

Ξεχωριστές περιπτώσεις δημιουργών 🖌️

Ορισμένοι καλλιτέχνες δεν εντάσσονται εύκολα σε κάποιο ρεύμα και αποτελούν εντελώς ξεχωριστές περιπτώσεις:

• Κλέε: διακρίθηκε για τη λεπτότητα των σχεδίων του και τη μαγική απόδοση του βάθους.
• Σαγκάλ: τα έργα του διακρίνονται για την απόλυτη περιφρόνηση κάθε αρχής και κανόνα.
• Μοντιλιάνι: χάρη στις προσωπογραφίες του κατέχει μοναδική θέση στη σύγχρονη ιστορία της τέχνης.
• Ουτριλό: ασχολήθηκε με την απεικόνιση γαλλικών πόλεων, δίνοντας έργα που χαρακτηρίζονται από άρτια οργάνωση του χώρου.

Ο Μεσοπόλεμος: η υποχώρηση των πρωτοποριών ⛓️

Κατά τον Μεσοπόλεμο, οι καλλιτεχνικές πρωτοπορίες άρχισαν να χάνουν τη δημιουργική τους δύναμη. Σε αυτό συνέβαλαν σίγουρα οι διώξεις που εξαπέλυσαν εναντίον τους οι ναζί, οι οποίοι χαρακτήρισαν όλα τα πρωτοποριακά δημιουργήματα «εκφυλισμένη τέχνη».

Την ίδια εποχή, στη Σοβιετική Ένωση επιβαλλόταν ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός, ένα αισθητικό δόγμα που είχε ως σκοπό την προβολή των ιδεωδών του καθεστώτος.

Μεταπολεμικά ρεύματα: από τον Πόλοκ στην pop art 🥫

• Αφηρημένος εξπρεσιονισμός: αναπτύχθηκε μεταπολεμικά στις ΗΠΑ, με εκπρόσωπο τον Πόλοκ, ο οποίος ενδιαφέρθηκε για τη διαδικασία δημιουργίας του έργου τέχνης. Χαρακτηριστικό του έργο είναι Η σύγκλιση (1952).
• Pop art (pop από το popular: λαϊκός): ήταν μια απόπειρα κάλυψης της απόστασης ανάμεσα στην «υψηλή τέχνη» και τη «λαϊκή κουλτούρα». Αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1960, με κύριο εκπρόσωπο τον Άντι Ουόρχολ.
• Νέα μέσα έκφρασης: κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα εμφανίστηκαν ρεύματα που αξιοποίησαν το ανθρώπινο σώμα (body art) και τις νέες τεχνολογίες (video art).

Η μουσική ανανεώνεται 🎸

Στις αρχές του 20ού αιώνα εμφανίστηκε στις ΗΠΑ η τζαζ, που είχε τις ρίζες της στις παραδόσεις των Αφροαμερικανών.

Η εποχή μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο σφραγίστηκε από το ροκ εν ρολ, με πρώτο μεγάλο είδωλο τον τραγουδιστή Έλβις Πρίσλεϊ. Η μουσική αυτή εξελίχθηκε σε ένα παγκόσμιο κίνημα και, μέσα από συγκροτήματα όπως οι Μπιτλς και οι Ρόλινγκ Στόουνς, άγγιξε κάποιες φορές και κοινωνικά θέματα.

Ο κινηματογράφος: η νέα μεγάλη τέχνη 🎬

Ο κινηματογράφος, αν και βωβός αρχικά, εξελίχθηκε τόσο γρήγορα, ώστε πριν ακόμη τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο γινόταν λόγος για βιομηχανία του κινηματογράφου. Κορυφαία φυσιογνωμία υπήρξε ο Τσάρλι Τσάπλιν, ο θρυλικός Σαρλό, με ταινίες όπως οι Μοντέρνοι Καιροί (1936).

Όταν αργότερα συνδυάστηκαν εικόνα και ήχος, ο κινηματογράφος απέκτησε τεράστια δύναμη. Σημαντική υπήρξε την περίοδο αυτή η ανάπτυξη του σοβιετικού κινηματογράφου, με κορυφαίο εκπρόσωπο τον σκηνοθέτη Σεργκέι Αϊζενστάιν.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, ο ιταλικός νεορεαλισμός και η γαλλική νουβέλ βαγκ (νέο κύμα) ανανέωσαν τον κινηματογράφο.