Επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις στον κόσμο τον 20ό αιώνα 🔬

Ο «αιώνας των επιστημονικών επαναστάσεων»

Κατά τον 20ό αιώνα, τα επιστημονικά και τεχνολογικά επιτεύγματα του 19ου αιώνα εξελίχθηκαν θεαματικά —υπό την επίδραση και των αναγκών των δύο παγκόσμιων πολέμων— και ενσωματώθηκαν στην καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων, τουλάχιστον στον δυτικό κόσμο. Παράλληλα, νέες επιστημονικές εξελίξεις άλλαξαν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κατανοούσαν τον κόσμο γύρω τους. Οι μεταβολές αυτές ήταν τόσο θεαματικές, ώστε ο 20ός αιώνας ονομάστηκε και «αιώνας των επιστημονικών επαναστάσεων».

Οι μεγάλες ανακαλύψεις στη φυσική

Στις φυσικές επιστήμες τα ερωτήματα που δέσποζαν στις αρχές του 20ού αιώνα σχετίζονταν με τους νόμους της θερμοδυναμικής, που είχαν διατυπωθεί λίγες δεκαετίες νωρίτερα, και αφορούσαν το πώς διαδίδεται η θερμότητα που εκπέμπεται από ένα σώμα. Πολλά από τα ερωτήματα αυτά βρήκαν πειστικές απαντήσεις στη διάρκεια του 20ού αιώνα.

• Μαξ Πλανκ (1858-1947): υποστήριξε ότι η ενέργεια δεν εκπέμπεται με τρόπο συνεχή αλλά με διακριτές ποσότητες, τα κβάντα. Αυτή ήταν, με δυο λόγια, η κβαντική θεωρία (1900).
• Ερνστ Ράδερφορντ (1871-1937): παρουσίασε μια νέα εικόνα της ύλης, σύμφωνα με την οποία το άτομο αποτελείται από τον πυρήνα, που περιλαμβάνει πρωτόνια και νετρόνια, και περιβάλλεται από ηλεκτρόνια, τα οποία κινούνται γύρω του σε τροχιά (1909).
• Άλμπερτ Αϊνστάιν (1879-1955): διατύπωσε τη θεωρία της σχετικότητας (1905 και 1916), με την οποία υποστήριξε ότι ο χρόνος είναι σχετικός, γιατί εξαρτάται από τον τρόπο μέτρησής του, όπως σχετικές είναι και οι διαστάσεις των σωμάτων, αφού κάθε σώμα αλλάζει μορφή όταν κινείται. Η θεωρία του Αϊνστάιν, που τιμήθηκε με το Νόμπελ Φυσικής το 1921, υπήρξε μια επανάσταση που άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι έβλεπαν τον κόσμο.

Ο Αϊνστάιν για την ατομική ενέργεια

Ο ίδιος ο Αϊνστάιν, γράφοντας για τη χρήση της ατομικής ενέργειας, υποστήριζε ότι με την ανακάλυψή της η γενιά του πρόσφερε στον κόσμο την πιο επαναστατική δύναμη από τότε που ο προϊστορικός άνθρωπος ανακάλυψε τη φωτιά. Τόνιζε ότι μια τόσο σημαντική δύναμη δεν μπορεί να περιοριστεί στο «ξεπερασμένο πλαίσιο των στενών εθνικισμών», γιατί η ατομική ενέργεια δεν ελέγχεται με κανέναν άλλο τρόπο παρά μόνο μέσω των αφυπνισμένων συνειδήσεων και της επιμονής των λαών όλου του κόσμου. Οι επιστήμονες, έλεγε, έχουν αναμφισβήτητη ευθύνη να βοηθήσουν τους συμπολίτες τους να καταλάβουν τι είναι η ατομική ενέργεια και ποιες είναι οι επιπτώσεις της στην κοινωνία· σε αυτό βρίσκεται η μόνη ασφάλεια και η μόνη ελπίδα, με την πεποίθηση ότι ένα ενημερωμένο σύνολο πολιτών θα ενεργήσει για τη ζωή και όχι για τον θάνατο.

Πυρηνική βιομηχανία και διαστημική 🚀

Στα επιτεύγματα των φυσικών επιστημών βασίστηκε η ανάπτυξη της πυρηνικής βιομηχανίας (κατασκευή πυρηνικών βομβών, παραγωγή πυρηνικής ενέργειας) και η τεχνολογία κατασκευής και εκτόξευσης σκαφών στο διάστημα, δηλαδή η διαστημική.

Ηλεκτρονική, τηλεπικοινωνίες και Internet 💻

Η ηλεκτρονική, αποτέλεσμα της συνεργασίας της φυσικής με την ηλεκτρική βιομηχανία, αξιοποιήθηκε αρχικά για τη βελτίωση των τηλεπικοινωνιών. Βαθμιαία, άρχισε να επεκτείνεται η χρήση συσκευών ήδη γνωστών, όπως ήταν το τηλέφωνο, ο τηλέγραφος και το ραδιόφωνο.

Όμως, τα πιο εντυπωσιακά αποτελέσματα της ηλεκτρονικής ήταν η ανάπτυξη και η διάδοση της τηλεόρασης και του ηλεκτρονικού υπολογιστή. Το τέλος του αιώνα σφραγίστηκε από το παγκόσμιο ηλεκτρονικό διαδίκτυο, το Internet, με τις τεράστιες δυνατότητές του.

Βιολογία και γενετική: η ανακάλυψη του DNA 🧬

Η βιολογία και η γενετική επέτρεψαν στον άνθρωπο να αναπτύξει σε εντυπωσιακό βαθμό τις γνώσεις του για την ίδια την προέλευση και την ύπαρξή του.

Στα 1952-1953 η Αγγλίδα φυσικός Ρόζαλιντ Φράνκλιν, ο συμπατριώτης της Φράνσις Κρικ και ο Αμερικανός βιοχημικός Τζέιμς Γουότσον παρουσίασαν τη δομή του γενετικού κώδικα (DNA). Υποστήριξαν ότι:

• έχει τη μορφή διπλής έλικας,
• αντιγράφεται χωρίς να μεταβάλλεται η δομή του,
• μεταφέρει τα κληρονομικά χαρακτηριστικά κάθε οργανισμού.

Κατά τη δεκαετία του '70 η επιστήμη της γενετικής μηχανικής άρχισε τις προσπάθειες παρέμβασης στον γενετικό κώδικα, προκειμένου να παραχθούν ζώα και φυτά με βελτιωμένες ιδιότητες. Ήταν οι απαρχές μιας επανάστασης, που τα αποτελέσματά της ίσως αποδειχθούν πιο καταλυτικά από αυτά της βιομηχανικής επανάστασης. Το 1998 γεννήθηκε το πρώτο ζώο από κλωνοποίηση, το πρόβατο Ντόλι. Σήμερα πολλά από τα προϊόντα της καθημερινής μας διατροφής (φρούτα, λαχανικά, άλλα τρόφιμα) είναι αποτελέσματα γενετικής τροποποίησης.

Η Φράνκλιν για τη σχέση επιστήμης και ζωής

Σε γράμμα προς τον πατέρα της, το καλοκαίρι του 1940, η Ρόζαλιντ Φράνκλιν απαντούσε στην κατηγορία ότι έχει αναπτύξει μια απολύτως μονόπλευρη οπτική και εξετάζει τα πάντα με επιστημονικούς όρους. Παραδεχόταν ότι ο τρόπος σκέψης και συλλογισμού της είναι επηρεασμένος από την επιστημονική της κατάρτιση, αλλά αντιδρούσε στην ιδέα ότι η επιστήμη είναι «κάποια εφεύρεση που φθείρει τον άνθρωπο», κάτι έξω από την πραγματική ζωή που πρέπει να κρατηθεί μακριά από την καθημερινή μας ύπαρξη. Αντίθετα, υποστήριζε ότι η επιστήμη και η καθημερινή ζωή δεν μπορούν και δεν πρέπει να είναι διαχωρισμένες: η επιστήμη εξηγεί εν μέρει τη ζωή, εφόσον η εξέλιξή της βασίζεται στο γεγονός, στην εμπειρία και στο πείραμα.

Η πρόοδος της ιατρικής ⚕️

Η ιατρική σημείωσε επίσης εκπληκτικές προόδους:

• Ασθένειες που στις αρχές του 20ού αιώνα ήταν θανατηφόρες (φυματίωση, ελονοσία) αντιμετωπίστηκαν αποτελεσματικά.
• Η ανακάλυψη της πενικιλίνης (Αλεξάντερ Φλέμινγκ, 1928) και των αντιβιοτικών επέτρεψε την αντιμετώπιση ασθενειών που ως τότε ήταν ανίατες.
• Έγιναν εφικτές οι μεταμοσχεύσεις οργάνων, οι καρδιοχειρουργικές επεμβάσεις και οι επεμβάσεις με ακτίνες λέιζερ.
• Τεράστιο βήμα στην αντιμετώπιση των προβλημάτων ανθρώπινης στειρότητας υπήρξε η γέννηση, το 1978, του πρώτου «παιδιού του σωλήνα», δηλαδή του πρώτου βρέφους που είχε προέλθει από εξωσωματική γονιμοποίηση.

Οι επιστήμες του ανθρώπου: η ψυχανάλυση 🧠

Οι επιστήμες του ανθρώπου κινήθηκαν κι αυτές σε κλίμα αναζήτησης. Η ψυχανάλυση ήταν η επιστήμη που άνοιξε πραγματικά νέους δρόμους στη μελέτη της ανθρώπινης ύπαρξης. Θεμελιωτής της υπήρξε ο Αυστριακός Σίγκμουντ Φρόιντ, ο οποίος, αναζητώντας τη θεραπεία της υστερίας, οδηγήθηκε στην ανακάλυψη του ασύνειδου ή ασυνείδητου.

Οι τρεις βαθμίδες του ανθρώπινου ψυχισμού, κατά τον Φρόιντ, είναι:

• το συνειδητό
• το προσυνειδητό
• το ασυνείδητο

Η ψυχανάλυση μελετά το ασυνείδητο —τις απωθημένες σκέψεις και επιθυμίες, καθώς και τις μεταξύ τους διασυνδέσεις— και προσπαθεί να ανακαλύψει εκεί τους παράγοντες που προκαλούν τις ψυχικές διαταραχές. Οι παράγοντες αυτοί συνδέονται, κατά τον Φρόιντ, με τη σεξουαλική επιθυμία (λίμπιντο).

Η επανάσταση στην ιστορία: το κίνημα των Αννάλ 📖

Στην ιστορία η επανάσταση ήρθε με το ιστοριογραφικό κίνημα των Αννάλ — Annales («Χρονικά»), γαλλικό ιστορικό περιοδικό που ιδρύθηκε το 1929.

Οι ιστορικοί των Αννάλ:

• μετατόπισαν το ενδιαφέρον τους από την πολιτική στην οικονομία, στις κοινωνικές δομές και στις νοοτροπίες·
• επιδίωξαν μια όσο το δυνατόν συνολική ιστορική προσέγγιση του αντικειμένου τους·
• ανέπτυξαν γόνιμο διάλογο με τις κοινωνικές επιστήμες: την οικονομία, την κοινωνιολογία, την ανθρωπολογία και τη γεωγραφία.

Φιλοσοφία και επιστήμη 🤔

Η ανάπτυξη της φιλοσοφίας συνδέθηκε στενά με την εξέλιξη της επιστήμης. Ο Γάλλος ανθρωπολόγος Κλωντ Λεβί-Στρως, σε συνομιλία του για τη θέση της φιλοσοφίας στον σημερινό κόσμο, υποστήριξε ότι θέση υπάρχει, αλλά μόνο αν η φιλοσοφία βασίζεται στη σημερινή κατάσταση της επιστημονικής γνώσης και των επιστημονικών επιτευγμάτων. Οι φιλόσοφοι, έλεγε, δεν μπορούν να απομονώσουν τον εαυτό τους απέναντι στην επιστήμη, διότι η επιστήμη όχι μόνο διεύρυνε και μεταμόρφωσε την αντίληψή μας για τη ζωή και τον κόσμο, αλλά μετέβαλε επίσης επαναστατικά τους κανόνες με τους οποίους λειτουργεί το μυαλό μας.

Η διαμόρφωση της μαζικής κουλτούρας 📺

Η διαμόρφωση της μαζικής κουλτούρας υπήρξε ένα από τα νέα φαινόμενα του 20ού αιώνα. Τα τεχνολογικά επιτεύγματα —κινηματογράφος, τηλεόραση, ραδιόφωνο, πικάπ, walkman, ψηφιακός δίσκος (cd, dvd), Internet κ.ά.— επέτρεψαν την ευρύτατη διάδοση των πολιτιστικών αγαθών.

Παράλληλα, όμως, διαμορφώθηκε μια κατηγορία πολιτιστικών προϊόντων, συχνά χαμηλής ποιότητας, που παράγονται μαζικά και προορίζονται για «μαζική κατανάλωση» (π.χ. τηλεοπτικές σειρές χαμηλής καλλιτεχνικής αξίας). Αυτά είναι που συνιστούν εκείνο που λέγεται απαξιωτικά, όχι άδικα, μαζική κουλτούρα.