Οι κυριότεροι σταθμοί στις προσπάθειες ενοποίησης της Ευρώπης (1951-2001) 🇪🇺
Οι πρώτες σκέψεις για ενοποίηση
Οι πρώτες σκέψεις για ενοποίηση της Ευρώπης έγιναν τον 19ο αιώνα. Τότε, μάλιστα, οι ΗΠΑ θεωρήθηκαν από κάποιους Ευρωπαίους ηγέτες το επιτυχημένο πρότυπο που θα έπρεπε να ακολουθηθεί.
Όμως τον 19ο αιώνα οι ιδέες για εθνική ανεξαρτησία ήταν πολύ πιο ισχυρές από τις ιδέες για υπερεθνική ενότητα. Γι' αυτό και οι σκέψεις αυτές έμειναν τότε χωρίς συνέχεια.
Η σκέψη μιας ενωμένης Ευρώπης δεν γεννήθηκε μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, όπως συχνά πιστεύεται, αλλά είχε ήδη τις ρίζες της στον 19ο αιώνα — με πηγή έμπνευσης το παράδειγμα των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής.
Οι παράγοντες που οδήγησαν στην ευρωπαϊκή ενοποίηση
Το θέμα άρχισε να συζητείται συστηματικά κυρίως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Καθοριστικό ρόλο γι' αυτό έπαιξαν:
- Οι καταστροφές που είχαν υποστεί σχεδόν όλες οι ευρωπαϊκές χώρες και, κατ' επέκταση, η ανάγκη κοινής προσπάθειας.
- Η απώλεια των αποικιών, που στερούσε την Ευρώπη από σημαντικούς οικονομικούς πόρους.
- Η ανάδυση δύο υπερδυνάμεων, των ΗΠΑ και της Σοβιετικής Ένωσης, οι οποίες έλεγχαν πλέον τις διεθνείς εξελίξεις.
Τα δεδομένα αυτά έκαναν αναγκαία την αποφυγή νέων πολέμων, αλλά και τη συνεργασία μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών.
Επιπλέον, η ευρωπαϊκή ενοποίηση ήταν μια διαδικασία που ενισχυόταν και από τις ΗΠΑ: αυτές έβλεπαν σε μια ισχυρή και ενωμένη Ευρώπη ένα αποτελεσματικό εμπόδιο στην επέκταση της σοβιετικής επιρροής στην ευρωπαϊκή ήπειρο.
Ήταν εξαρχής σαφές —και πρέπει να είναι και σήμερα— ότι η διαδικασία ενοποίησης της Ευρώπης δεν υπήρξε και δεν είναι θέμα που εξαρτάται αποκλειστικά από τις διαθέσεις των Ευρωπαίων. Αντιθέτως, επηρεάστηκε και επηρεάζεται, συχνά σε μεγάλο βαθμό, από την παγκόσμια πολιτική ατμόσφαιρα και τους διεθνείς συσχετισμούς δυνάμεων.
Τα πρώτα βήματα: από το Συμβούλιο της Ευρώπης στην ΕΟΚ
Το πρώτο βήμα έγινε το 1949, με την ίδρυση του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Στις 9 Μαΐου 1950 ο Ρομπέρ Σουμάν, υπουργός Εξωτερικών της Γαλλίας, παρουσίασε ένα σχέδιο στενότερης συνεργασίας. Με βάση το σχέδιο αυτό ιδρύθηκε το 1951 στο Παρίσι η Ευρωπαϊκή Κοινοπραξία Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ), στην οποία συμμετείχαν έξι χώρες:
- Γαλλία
- Ομοσπονδιακή (Δυτική) Γερμανία
- Ιταλία
- Βέλγιο
- Ολλανδία
- Λουξεμβούργο
Το 1957 υπογράφτηκε στη Ρώμη, από τις χώρες της ΕΚΑΧ, η συνθήκη ίδρυσης της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (ΕΟΚ). Η υπογραφή της έγινε στις 25 Μαρτίου 1957.
Η πρώτη κοινότητα του 1951 δεν ξεκίνησε από τα «μεγάλα» πολιτικά ζητήματα, αλλά από δύο πρώτες ύλες: τον άνθρακα και τον χάλυβα. Ήταν ακριβώς τα υλικά πάνω στα οποία στηριζόταν η πολεμική βιομηχανία — βάζοντάς τα κάτω από κοινή διαχείριση, οι έξι χώρες έκαναν έναν νέο πόλεμο μεταξύ τους πολύ πιο δύσκολο.
Τι όριζε η ιδρυτική συνθήκη της ΕΟΚ
Το πρώτο άρθρο της συνθήκης όριζε ότι τα συμβαλλόμενα μέρη θεσπίζουν μεταξύ τους μια Ευρωπαϊκή Κοινότητα.
Το δεύτερο άρθρο καθόριζε τον στόχο της Κοινότητας: μέσα από την καθιέρωση μιας κοινής αγοράς και μιας οικονομικής και νομισματικής ένωσης, καθώς και με την εφαρμογή κοινών πολιτικών, να προωθηθούν σε ολόκληρη την Κοινότητα:
- αρμονική και ισορροπημένη ανάπτυξη των οικονομικών δραστηριοτήτων·
- βιώσιμη και μη πληθωριστική ανάπτυξη που θα σέβεται το περιβάλλον·
- υψηλός βαθμός σύγκλισης της οικονομικής επίδοσης·
- υψηλό επίπεδο απασχόλησης και κοινωνικής προστασίας·
- βελτίωση του βιοτικού επιπέδου και της ποιότητας της ζωής·
- οικονομική και κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών-μελών.
Τρεις διαφορετικοί θεσμοί μπερδεύονται εύκολα: το Συμβούλιο της Ευρώπης (1949), η ΕΚΑΧ (1951) και η ΕΟΚ (1957). Δεν είναι το ίδιο πράγμα, ούτε διαδέχεται απλώς το ένα το άλλο — το Συμβούλιο της Ευρώπης είναι ξεχωριστός οργανισμός και δεν αποτελεί όργανο της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ο στοχασμός για το νόημα της ευρωπαϊκής ενοποίησης
Η οικοδόμηση της Ευρώπης δεν ήταν μόνο ζήτημα οικονομικών συμφωνιών. Ο Γάλλος ιστορικός Φερνάντ Μπροντέλ, γράφοντας το 1963 στο έργο του Γραμματική των πολιτισμών, διατύπωσε μια κριτική που παραμένει επίκαιρη.
Ο Μπροντέλ αναρωτιόταν τι είναι ακόμη ικανός να προσφέρει ο ευρωπαϊκός πολιτισμός στον αυριανό κόσμο — και παρατηρούσε ότι αυτό μοιάζει να είναι το τελευταίο μέλημα των «δημιουργών της Ευρώπης». Οι συζητήσεις τους για τα τελωνεία, τα επίπεδα των τιμών και την παραγωγή, όπως και οι αμοιβαίες παραχωρήσεις τους, ήταν πάντοτε αποτέλεσμα ψυχρών υπολογισμών. Θα έπρεπε, έλεγε, να μη γνωρίζουμε καλά τους ανθρώπους για να τους δίνουμε ως μοναδική τροφή τέτοιες «φρόνιμες μαθηματικές πράξεις», που ωχριούν μπροστά στους ενθουσιασμούς που ξεσήκωσαν την Ευρώπη στο παρελθόν. Το ερώτημά του ήταν καίριο: μπορεί ποτέ μια συλλογική ευρωπαϊκή συνείδηση να οικοδομηθεί μόνο πάνω σε αριθμούς;
Θεωρούσε ανησυχητικό ότι η Ευρώπη ως πολιτισμικό ιδεώδες κατείχε την τελευταία θέση ανάμεσα στους στόχους των προγραμμάτων που εκπονούνταν. Υποστήριζε πως είναι αδύνατον να οικοδομηθεί η Ευρώπη αν δε στηριχθεί στις αρχέγονες δυνάμεις που τη δημιούργησαν και αν δε ληφθούν υπόψη όλοι οι ζωντανοί της ουμανισμοί. Και κατέληγε: η «Ευρώπη των λαών» θα ήταν ένα πρόγραμμα που πραγματικά θα άξιζε τον κόπο, παρέμενε όμως ακόμη ευσεβής πόθος.
Η προειδοποίηση του Μπροντέλ είναι ότι μια Ευρώπη χτισμένη μόνο σε οικονομικές και τεχνικές συμφωνίες δεν αποκτά από μόνη της κοινή συνείδηση. Αν αγνοήσει τις πολιτισμικές της δυνάμεις, αυτές κάποια στιγμή θα της επιβληθούν.
Οι παράγοντες που επηρέασαν την πορεία της ενοποίησης
Οι προσπάθειες ενοποίησης προχώρησαν επηρεαζόμενες κυρίως από την ταχύρρυθμη οικονομική ανάπτυξη που σημειώθηκε στη γηραιά ήπειρο, ιδίως κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, καθώς και από το εκάστοτε διεθνές περιβάλλον.
Η θεαματική οικονομική ανάπτυξη των πρώτων μεταπολεμικών δεκαετιών λειτούργησε σαν αλυσίδα:
- Επέτρεψε τη διαμόρφωση συνθηκών οικονομικής ευημερίας για μεγάλο αριθμό Ευρωπαίων.
- Η βελτίωση του μέσου βιοτικού επιπέδου έφερε αύξηση των αναγκών.
- Η αύξηση των αναγκών οδήγησε σε σταθερή οικονομική ανάπτυξη και συνεχή διεύρυνση των αγορών.
- Παράλληλα, η ευημερία εξασφάλισε και πολιτική σταθερότητα.
Επιπλέον, η πορεία της ενοποίησης επηρεάστηκε από πολλούς ακόμη παράγοντες: τις σχέσεις μεταξύ των κρατών-μελών της ΕΟΚ, τις σχέσεις της ΕΟΚ με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, αλλά και τις σχέσεις της ΕΟΚ με τις ΗΠΑ.
Η ωρίμανση της ευρωπαϊκής ενοποίησης
Στο πλαίσιο αυτό προχώρησε η ωρίμανση της ευρωπαϊκής ενοποίησης στον πολιτικό, οικονομικό και θεσμικό τομέα.
Η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη (1986)
Σημαντικό βήμα υπήρξε η υπογραφή, το 1986, της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης. Με αυτή επιταχύνθηκαν οι διαδικασίες:
- διαμόρφωσης ενιαίας εσωτερικής αγοράς·
- ενίσχυσης της οικονομικής συνοχής της Ευρώπης.
Για να επιτευχθεί αυτό, καταρτίστηκαν τα Κοινοτικά Πλαίσια Στήριξης (ΚΠΣ), δηλαδή ειδικά προγράμματα χρηματοδότησης των οικονομικά ασθενέστερων κρατών-μελών.
Η συνθήκη του Μάαστριχτ (1992)
Ιδιαίτερα σημαντική για την προώθηση της ευρωπαϊκής ενοποίησης ήταν η υπογραφή, τον Φεβρουάριο του 1992, της συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση, ευρύτερα γνωστής ως συνθήκη του Μάαστριχτ — από την ολλανδική πόλη όπου υπογράφτηκε. Με αυτή:
- Ιδρύθηκε η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), η οποία ενσωμάτωσε την ΕΟΚ.
- Τέθηκε ο στόχος της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) έως το 1999.
- Διευρύνθηκαν οι αρμοδιότητες της Κοινότητας.
- Θεσπίστηκαν η κοινή εξωτερική πολιτική και η συνεργασία σε θέματα ασφάλειας.
Το ευρώ (1999)
Το ευρώ υιοθετήθηκε ως νόμισμα έντεκα κρατών-μελών της ΕΕ από την 1η Ιανουαρίου 1999 — αρχικά όμως μόνο σε λογιστική μορφή, όχι σε φυσική.
Το ευρώ «γεννήθηκε» το 1999 ως λογιστική μονάδα: υπήρχε στις τραπεζικές συναλλαγές και στα λογιστικά βιβλία, αλλά κανείς δεν το κρατούσε στα χέρια του. Κέρματα και χαρτονομίσματα σε ευρώ δεν κυκλοφορούσαν ακόμη, και οι πολίτες συνέχιζαν να πληρώνουν με τα εθνικά τους νομίσματα.
Τα κύρια όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης
| Όργανο | Τι είναι / πώς λειτουργεί |
|---|---|
| Ευρωπαϊκή Επιτροπή | Ένα είδος ευρωπαϊκής υπερκυβέρνησης, στην οποία κάθε χώρα έχει έναν εκπρόσωπο. |
| Συμβούλιο Υπουργών | Συγκροτείται κάθε φορά από τους υπουργούς του ίδιου αντικειμένου (π.χ. όλοι οι υπουργοί Γεωργίας). |
| Ευρωπαϊκό Συμβούλιο | Συνεδριάζει σε τακτά διαστήματα με τη συμμετοχή των πρωθυπουργών των κρατών-μελών. |
| Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο | Το μόνο όργανο που εκλέγεται απευθείας από τους πολίτες της ΕΕ. |
| Ευρωπαϊκό Δικαστήριο | Το δικαστικό όργανο της Ένωσης. |
Το Συμβούλιο Υπουργών απαρτίζεται από τους υπουργούς του ίδιου αντικειμένου, ανάλογα με το θέμα που συζητείται. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο συγκεντρώνει τους πρωθυπουργούς των κρατών-μελών. Και τα δύο είναι διαφορετικά από το Συμβούλιο της Ευρώπης του 1949, που είναι εντελώς ξεχωριστός οργανισμός.