Η Ελλάδα στη μεταψυχροπολεμική εποχή (1989-2001) 🌍

Η δεκαετία του 1990 βρίσκει την Ελλάδα σε έναν κόσμο που έχει αλλάξει ριζικά: οι λαϊκές δημοκρατίες της Ανατολικής Ευρώπης έχουν καταρρεύσει και τα Βαλκάνια αναδιαμορφώνονται. Στο εσωτερικό, η χώρα περνά από μια σύντομη περίοδο πολιτικής αστάθειας στην προσπάθεια να ενταχθεί πλήρως στον σκληρό πυρήνα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, ενώ ταυτόχρονα μετατρέπεται, για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία της, σε χώρα υποδοχής μεταναστών.

Οι εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις 🗳️

Περίοδος πολιτικής αστάθειας (1989-1990)

Οι εκλογές του Ιουνίου 1989 δεν έδωσαν αυτοδυναμία σε κανένα κόμμα. Έτσι δημιουργήθηκε κυβέρνηση συνεργασίας της Νέας Δημοκρατίας και του Συνασπισμού της Αριστεράς και της Προόδου, ενός σχηματισμού στον οποίο συμμετείχαν το ΚΚΕ και άλλα κόμματα της Αριστεράς.

Κυβέρνηση Νέας Δημοκρατίας (1990-1993)

Χρειάστηκαν δύο ακόμη εκλογικές αναμετρήσεις (Νοέμβριος 1989 και Απρίλιος 1990) για να σχηματιστεί σταθερή κυβέρνηση. Τελικά ανέλαβε κυβέρνηση της Νέας Δημοκρατίας με πρωθυπουργό τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη. Η νέα κυβέρνηση:

• επιδίωξε την ιδιωτικοποίηση δημόσιων επιχειρήσεων που κρίθηκε ότι δεν ήταν βιώσιμες·
• υπέγραψε, μαζί με τις υπόλοιπες χώρες της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, τη συνθήκη του Μάαστριχτ, μια εξαιρετικά σημαντική εξέλιξη για την πορεία της χώρας στην Ευρώπη.

Λίγο αργότερα, ωστόσο, σοβαρές διαφωνίες στο εσωτερικό της κυβέρνησης Μητσοτάκη οδήγησαν στην παραίτησή της (Σεπτέμβριος 1993).

Κυβερνήσεις ΠΑΣΟΚ (1993-2000)

Οι εκλογές του Οκτωβρίου 1993 έφεραν ξανά στην κυβέρνηση το ΠΑΣΟΚ. Τον Ιανουάριο του 1996, όμως, ο Ανδρέας Παπανδρέου, που αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα υγείας, παραιτήθηκε. Νέος πρωθυπουργός αναδείχθηκε ο Κώστας Σημίτης, ο οποίος ανέλαβε και την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ μετά τον θάνατο του ιδρυτή του (Ιούνιος 1996) και παρέμεινε πρωθυπουργός μέχρι το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε.

Την ίδια εποχή, με αφορμή τη διεκδίκηση από την Τουρκία της βραχονησίδας Ίμια, στα Δωδεκάνησα, ξέσπασε κρίση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, η οποία αποκλιμακώθηκε με αμοιβαίες υποχωρήσεις (1996).

Τα μεγάλα έργα και οι Ολυμπιακοί Αγώνες 🏗️

Στα χρόνια αυτά δόθηκε ιδιαίτερο βάρος στην κατασκευή μεγάλων δημόσιων έργων, τα οποία σε σημαντικό βαθμό χρηματοδοτήθηκαν από την Ευρωπαϊκή Ένωση:

• ο οδικός άξονας Πάτρας – Αθήνας – Θεσσαλονίκης – συνόρων με τη Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας
• η Εγνατία οδός
• το αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος»
• η γέφυρα Ρίου-Αντιρρίου
• το μετρό της Αθήνας

Σημαντικό γεγονός υπήρξε επίσης η ανάληψη από την Ελλάδα, το 1997, των Ολυμπιακών Αγώνων, οι οποίοι έγιναν με επιτυχία το 2004.

Η πορεία προς το ευρώ 💶

Κύριος στόχος των κυβερνήσεων Σημίτη υπήρξε η εκπλήρωση των κριτηρίων οικονομικής σύγκλισης που έθετε η Ευρωπαϊκή Ένωση. Τα κριτήρια αυτά ήταν:

• χαμηλός πληθωρισμός
• χαμηλό δημόσιο έλλειμμα
• χαμηλό δημόσιο χρέος
• σταθερό νόμισμα και άλλα

Στόχος ήταν να ενταχθεί η Ελλάδα πλήρως στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ) και να υιοθετήσει το ευρωπαϊκό νόμισμα, το ευρώ. Πράγματι, την 1η Ιανουαρίου 2001 η Ελλάδα εντάχθηκε στην ΟΝΕ και από την 1η Ιανουαρίου 2002 άρχισε η χρησιμοποίηση του ευρώ, το οποίο αντικατέστησε τη δραχμή.

Η Ελλάδα χώρα υποδοχής μεταναστών και παλιννοστούντων 🧳

Η πτώση των λαϊκών δημοκρατιών και οι αλλαγές που ακολούθησαν στα Βαλκάνια είχαν ως άμεσο αποτέλεσμα την άφιξη στην Ελλάδα μεγάλου αριθμού οικονομικών μεταναστών και παλιννοστούντων ελληνικής καταγωγής, από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και μετά.

Τα πρώτα χρόνια οι μετανάστες εργάζονταν με εξευτελιστικές αμοιβές σε εποχιακές, συνήθως, εργασίες. Με το πέρασμα των χρόνων, όμως, πολλοί ενσωματώθηκαν στην ελληνική κοινωνία, απέκτησαν μόνιμη εργασία και αξιοπρεπείς αμοιβές.

Το ελληνικό κράτος επιχείρησε κατά καιρούς την καταγραφή και τη νομιμοποίηση των μεταναστών, υπό όρους. Παράλληλα, οι ελληνικές εργατικές οργανώσεις απαίτησαν:

• τη νομιμοποίησή τους
• τη σταθεροποίηση του αριθμού τους
• την εξίσωση των δικαιωμάτων τους με εκείνα των Ελλήνων εργαζομένων

Η θέση της Ελλάδας στα Βαλκάνια στα τέλη του 20ού αιώνα 🗺️

Οι αλλαγές στα Βαλκάνια (1989-1991) ανέτρεψαν ισορροπίες που ήταν επωφελείς για την Ελλάδα.

Η γέννηση της διένεξης για την ονομασία

Από τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας προέκυψε ένα κράτος που υιοθέτησε την ονομασία «Δημοκρατία της Μακεδονίας» (Σεπτέμβριος 1991). Το κράτος αυτό:

• διατύπωνε στο σύνταγμά του διεκδικήσεις κατά της Ελλάδας
• χρησιμοποιούσε ως έμβλημα το «αστέρι ή ήλιο της Βεργίνας»

Το αστέρι της Βεργίνας είναι ένα 16άκτινο αστέρι (ή ήλιος), έμβλημα των Μακεδόνων βασιλέων κατά την αρχαιότητα, που κοσμεί τη χρυσή βασιλική λάρνακα η οποία βρέθηκε στους τάφους της Βεργίνας.

Οι ελληνικές απαιτήσεις και η διεθνής αντίδραση

Η Ελλάδα απαίτησε, προκειμένου να αναγνωρίσει επίσημα αυτό το κράτος, να δεσμευτεί το τελευταίο ότι:

1. δεν έχει διεκδικήσεις έναντι γειτονικών κρατών
2. δεν θα ασκεί εχθρική προπαγάνδα
3. δεν θα χρησιμοποιεί το όνομα «Μακεδονία»

Η πολιτική αυτή διαμορφώθηκε σε σειρά συσκέψεων των πολιτικών αρχηγών, ενώ παράλληλα έγιναν μεγάλα συλλαλητήρια σε Θεσσαλονίκη και Αθήνα (1992).

Η Ελλάδα απευθύνθηκε και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία αποφάσισε (Σύνοδος Κορυφής της Λισαβόνας, Ιούνιος 1992) να μην αναγνωριστεί το κράτος αυτό με το όνομα «Μακεδονία». Λίγο καιρό αργότερα, ο ΟΗΕ δέχτηκε ως μέλος του τη νέα χώρα με το προσωρινό όνομα «Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας» (ΠΓΔΜ), αλλά δεν της επέτρεψε να χρησιμοποιεί τη σημαία με το αστέρι της Βεργίνας.

Το εμπάργκο και η Μεταβατική Συμφωνία της Νέας Υόρκης

Οι ευρωπαϊκές χώρες και οι ΗΠΑ προχώρησαν σε σύναψη διπλωματικών σχέσεων με την ΠΓΔΜ (1994). Η Ελλάδα, αντιδρώντας, κήρυξε οικονομικό εμπάργκο σε βάρος αυτής της χώρας.

Ύστερα από νέες διαπραγματεύσεις, ωστόσο, υπογράφτηκε η λεγόμενη Μεταβατική Συμφωνία της Νέας Υόρκης (Σεπτέμβριος 1995):

Το θέμα του ονόματος παραπέμφθηκε σε μελλοντικές διαπραγματεύσεις. Οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο χωρών ολοκληρώθηκαν με τη συνομολόγηση, τον Ιούνιο του 2018, της Συμφωνίας των Πρεσπών, που αντικατέστησε τη Μεταβατική Συμφωνία του 1995: κατάργησε το προσωρινό όνομα «Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας» (ΠΓΔΜ) και μετονόμασε τη χώρα σε «Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας».

Μια κριτική ματιά στην ελληνική εξωτερική πολιτική

Ο ιστορικός Ευάγγελος Κωφός, στη μελέτη του «Ελλάδα και Βαλκάνια» (Ιστορία του ελληνικού έθνους, Εκδοτική Αθηνών), ασκεί έντονη κριτική στον τρόπο με τον οποίο χειρίστηκε η Ελλάδα το ζήτημα. Όπως σημειώνει, η διένεξη περί το «Σκοπιανό» —όπως εξορκιστικά μεταλλάχθηκε το παραδοσιακό «Μακεδονικό»— κυριάρχησε στις διεθνείς σχέσεις και, σε σημαντικό βαθμό, και στην εσωτερική πολιτική της χώρας κατά την κρίσιμη πενταετία 1991-1995. Οι επικριτές αυτής της μονομέρειας μιλούν, όχι άδικα, για «σκοπιανοποίηση» της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.

Ο λόγος, κατά τον ίδιο, είναι ότι η εμμονή σε μαξιμαλιστικές θέσεις και η επιλογή μεθόδων εξαναγκασμού ενός αδύναμου γείτονα, με την επιβολή εμπάργκο, εξάντλησαν τα αποθέματα καλής διάθεσης που απολάμβανε η Ελλάδα μέσα στις συμμαχίες της και έστρεψαν εναντίον της τη διεθνή κοινή γνώμη, τις μη κυβερνητικές οργανώσεις και, τελικά, τις κυβερνήσεις των εταίρων και συμμάχων της. Έτσι, ενώ μαίνονταν η μία μετά την άλλη οι κρίσεις στα Βαλκάνια, η Ελλάδα αντί να διαδραματίζει τον ρόλο του σταθεροποιητικού παράγοντα στην περιοχή, κινδύνευε να καταστεί μέρος του προβλήματος.

Η «οικονομική διπλωματία» και ο νέος ρόλος της Ελλάδας 🤝

Κατά τη δεκαετία του 1990 οι ελληνικές κυβερνήσεις έθεσαν ως κύριο στόχο τους τη δημιουργία ισχυρών αμοιβαίων οικονομικών συμφερόντων ανάμεσα στην Ελλάδα και τις βαλκανικές χώρες. Αυτή η «οικονομική διπλωματία» στηρίχτηκε στις ελληνικές επενδύσεις στα Βαλκάνια. Παράλληλα, οργανώθηκε, χάρη σε ελληνική πρωτοβουλία, συνάντηση των ηγετών των βαλκανικών χωρών (Κρήτη, Νοέμβριος 1997).

Έτσι, η Ελλάδα άρχισε να διεκδικεί έναν σημαντικότερο ρόλο στην περιοχή. Η ελληνική διπλωματία δραστηριοποιήθηκε με σκοπό την ένταξη των βαλκανικών χωρών στην Ευρωπαϊκή Ένωση, εκτιμώντας ότι αυτό αποτελεί βασική προϋπόθεση:

• για την εδραίωση της σταθερότητας και της δημοκρατίας στα Βαλκάνια
• για την οικονομική ανάπτυξη της περιοχής

Σημαντικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση υπήρξε η υπογραφή του συμφώνου σταθερότητας για τη νοτιοανατολική Ευρώπη (1999) από εκπροσώπους των βαλκανικών χωρών, της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των οκτώ πιο αναπτυγμένων χωρών του πλανήτη. Το σύμφωνο αυτό προβλέπει την παραχώρηση βοήθειας προς τις βαλκανικές χώρες, προκειμένου να αναδιοργανώσουν την οικονομία τους.

Ανακεφαλαίωση της περιόδου 📌

Κλείνοντας το κεφάλαιο για την Ελλάδα από το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου έως τα τέλη του 20ού αιώνα, θυμόμαστε ότι:

• μετά την Απελευθέρωση, στην Ελλάδα ακολούθησε ένας σκληρός εμφύλιος πόλεμος (1946-1949)
• τα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια (1949-1967) σφραγίστηκαν από τη συστηματική καταπίεση των νικημένων, τις συνεχείς παρεμβάσεις του αμερικανικού παράγοντα, των βασιλέων και του παρακράτους, καθώς και από σοβαρές προσπάθειες οικονομικής ανάπτυξης
• κατά την περίοδο 1967-1974 επιβλήθηκε στην Ελλάδα δικτατορία
• μετά την πτώση της δικτατορίας, θεμελιώθηκε η Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία, σταθεροποιήθηκε ο ευρωπαϊκός προσανατολισμός της χώρας και έκλεισαν, βαθμιαία, οι πληγές του Εμφυλίου
• η κατάρρευση των λαϊκών δημοκρατιών της Ανατολικής Ευρώπης και οι ανακατατάξεις στα Βαλκάνια έδωσαν στην Ελλάδα την ευκαιρία να διεκδικήσει έναν σημαντικότερο ρόλο στην περιοχή